Marka tescili ve patent uyuşmazlıkları: itiraz, hükümsüzlük, tecavüz ve dava süreleri

Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK) m. 7/1'e göre marka koruması tescil yoluyla elde edilir; tescilden doğan haklar münhasıran marka sahibine aittir (m. 7/2). Tescilli markanın koruma süresi başvuru tarihinden itibaren on yıldır ve onar yıllık dönemler hâlinde yenilenir (m. 23/1). Yenileme talebi koruma süresinin sona erdiği tarihten önceki altı ay içinde yapılır; bu sürede yapılmazsa sona erme tarihinden itibaren altı ay içinde ek ücret ödenerek de yapılabilir (m. 23/2). Markanın sahibine sağladığı haklar üçüncü kişilere karşı tescilin yayım tarihinden itibaren hüküm ifade eder; başvurunun Bültende yayımlanmasından sonra gerçekleşen ve tescil ilan edilmiş olsaydı yasaklanabilecek fiiller nedeniyle başvuru sahibi tazminat davası açabilir, ancak mahkeme tescil yayımlanmadan iddiaların geçerliliği hakkında karar veremez (m. 7/4).

Mutlak ret nedenleri m. 5/1'de sayılmıştır. Bunların başlıcaları şunlardır: 1) herhangi bir ayırt edici niteliğe sahip olmayan işaretler (b), 2) ticaret alanında cins, çeşit, vasıf, kalite, miktar, amaç, değer, coğrafi kaynak gibi özellikleri münhasıran veya esas unsur olarak içeren işaretler (c), 3) aynı veya aynı türdeki mal veya hizmetlerle ilgili olarak tescilli ya da daha önce başvurusu yapılmış markayla aynı veya ayırt edilemeyecek kadar benzer işaretler (ç), 4) ticaret alanında herkes tarafından kullanılan işaretler (d), 5) malın veya hizmetin niteliği, kalitesi veya coğrafi kaynağı konusunda halkı yanıltacak işaretler (f), 6) kamu düzenine veya genel ahlaka aykırı işaretler (ı). Başvuru tarihinden önce kullanılarak ayırt edici nitelik kazanmış marka (b), (c) ve (d) bentlerine göre reddedilemez (m. 5/2); önceki marka sahibinin tescile açıkça muvafakat ettiğini gösteren noter onaylı belge Kuruma sunulursa başvuru (ç) bendine göre reddedilemez (m. 5/3).

Hukuk Genel Kurulu, mutlak ret nedenlerinin herhangi bir kişinin ileri sürmesine gerek kalmaksızın Kurum ve mahkeme tarafından resen dikkate alınacağını ve Yeniden İnceleme ve Değerlendirme Kurulu (YİDK) kararlarının iptali için açılan davalarda mutlak ret nedenlerinin başvuru tarihindeki koşullara göre değerlendirileceğini belirtmiştir. (Yargıtay HGK, E. 2023/694)¹ Mutlak ret nedenlerinden birine rağmen tescil edilmiş markanın hükümsüzlüğü mahkemeden istenebilir (m. 25/1).

Bültende yayımlanan bir marka başvurusunun m. 5 veya m. 6'ya göre tescil edilmemesi gerektiğine ilişkin itirazlar, ilgili kişiler tarafından başvurunun yayımından itibaren iki ay içinde yapılır (SMK m. 18/1). İtiraz yazılı ve gerekçeli olarak Kuruma yapılır; gerekçeler bu süre içinde sunulmazsa itiraz yapılmamış sayılır ve itirazın incelenmesi için ücretin de aynı süre içinde ödenmesi zorunludur (m. 18/2). Önceki markaya dayanan (m. 6/1) itirazlarda, itiraza dayanak marka itiraz edilen başvurunun başvuru veya rüçhan tarihinde Türkiye'de en az beş yıldır tescilliyse, başvuru sahibinin talebi üzerine itiraz sahibinden önceki beş yıllık dönemde markasını ciddi biçimde kullandığına ya da kullanmamaya dair haklı sebeplerine ilişkin delil sunması istenir; ispat edilemezse itiraz reddedilir (m. 19/2). Kurum gerekli görürse tarafları uzlaşmaya teşvik edebilir (m. 19/4).

Kurum tarafından marka kitabı kapsamında alınan kararlardan zarar gören taraflar, kararın bildirim tarihinden itibaren iki ay içinde Kurum nezdinde yazılı ve gerekçeli itirazda bulunabilir; itiraz süresinden sonra gerekçeler değiştirilemez ve yeni gerekçe eklenemez (m. 20). Yeniden İnceleme ve Değerlendirme Dairesinin kararları Kurumun nihai kararlarıdır; bunlara karşı kararın bildirim tarihinden itibaren iki ay içinde Ankara Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesinde dava açılabilir ve Kurul kararlarının iptaline ilişkin ilam kesinleşmedikçe icra edilemez (5000 sayılı Kanun m. 15/C). Kurumun SMK hükümlerine göre aldığı bütün kararlara karşı açılacak davalarda görevli ve yetkili mahkeme de Ankara Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesidir (SMK m. 156/2).

Hukuk Genel Kurulu, 5000 sayılı Kanun m. 15/C'yi aktararak YİDK kararlarının Kurumun idari açıdan verdiği nihai karar olduğunu, ancak dava açma süresi geçmeden veya açılan dava kesin olarak sona ermeden YİDK kararının kesinleştiğinden söz edilemeyeceğini açıklamıştır. (Yargıtay HGK, E. 2025/60)² Aynı kararda Kurul, kural olarak itirazda ileri sürülmeyen hususların daha sonra mahkemede ileri sürülemeyeceğini; örneğin itiraz aşamasında markanın tanınmış olduğu ileri sürülmemişse bunun mahkemede ileri sürülemeyeceğini belirtmiştir.² Hukuk Genel Kurulunun bir başka kararına göre nispi ret nedenleri Kurum veya mahkemece resen dikkate alınmaz; bunların ilgili kişilerce m. 18 uyarınca itiraz olarak ileri sürülmesi gerekir.¹

Hukuk Genel Kurulu, YİDK kararı Kurumun nihai kararı olduğundan bu süreçte marka tescil edilmişse YİDK kararının iptali davasından ayrı olarak hükümsüzlük davası da açılabileceğini ve iki dava arasında dava açma süresi, taraflar ve konu bakımından farklar bulunsa da birlikte açılmalarına engel bulunmadığını belirtmiştir.² Hukuk Genel Kurulu 2026 tarihli bu kararında, bölge adliye mahkemesinin YİDK kararının verildiği tarihteki hukuki durumun esas alınması gerektiği yönündeki direnme gerekçesini benimsememiş; SMK m. 27'de hükümsüzlüğün etkisini sınırlayan istisnai durumlar arasında sayılmayan YİDK kararının iptali davasında, itiraza dayanak markanın sonradan hükümsüz kılınmasına ilişkin kararın dikkate alınması gerektiğine hükmetmiştir.² Kanun da hükümsüzlük kararının marka başvuru tarihinden itibaren etkili olduğunu ve markaya sağlanan korumanın hiç doğmamış sayılacağını öngörür (m. 27/1); marka sahibinin ağır ihmali veya kötüniyetli hareketi nedeniyle zarar görenlerin tazminat talepleri saklı kalmak üzere, hükümsüzlüğün geriye etkisi karardan önce kesinleşip uygulanmış tecavüz kararlarını ve kurulup uygulanmış sözleşmeleri etkilemez (m. 27/3).

SMK m. 6/1'e göre tescil başvurusu yapılan markanın önceki tescilli veya önceki tarihli başvuruya konu markayla aynılığı ya da benzerliği ve kapsadığı mal veya hizmetlerin aynılığı ya da benzerliği nedeniyle halk tarafından ilişkilendirilme ihtimali de dâhil karıştırılma ihtimali varsa, itiraz üzerine başvuru reddedilir. Diğer nispi ret nedenleri şunlardır: 1) ticari vekil veya temsilcinin izinsiz başvurusu (m. 6/2), 2) başvurudan önce tescilsiz marka veya ticarette kullanılan işaret üzerinde elde edilmiş hak (m. 6/3), 3) Paris Sözleşmesi anlamında tanınmış markalar (m. 6/4), 4) Türkiye'de ulaşılan tanınmışlık düzeyi nedeniyle haksız yarar sağlanabilecek, itibarı zarar görebilecek veya ayırt edici karakteri zedelenebilecek markalar, başvuru farklı mal veya hizmetlerde olsa bile (m. 6/5), 5) başkasına ait kişi ismi, ticaret unvanı, fotoğraf, telif hakkı veya başka bir fikri mülkiyet hakkı (m. 6/6), 6) kötüniyetle yapılan başvurular (m. 6/9).

SMK m. 6/1 lafzı gereği karıştırılma ihtimali için hem işaretler hem de mal ve hizmetler arasında aynılık veya benzerlik aranır. Hukuk Genel Kurulunun 2023 ve 2026 tarihli kararlarına göre mal ve hizmetlerin benzerliği değerlendirilirken sınıf numaralarına bağlı kalınmaz; karşılaştırılan mal veya hizmetler farklı sınıflarda olsa da “aynı veya benzer” olabilir.¹ (Yargıtay HGK, E. 2024/730)³

İşaretlerin benzerliğinde görsel, işitsel ve anlamsal benzerliğin yanında esas olarak halk nezdinde bir bütün olarak uyandırılan izlenim esas alınır; buradaki halk, işin ilgilisi veya uzmanı olmayan ancak doğrudan muhatabı olan ortalama tüketicidir.¹ Markalar arasında birçok noktada fark bulunsa bile “umumi intiba” karıştırılabileceklerini gösteriyorsa karıştırma ihtimali kabul edilir; önceki markanın ayırt edici niteliği düşükse küçük farklılıklar bile karıştırılma ihtimalini ortadan kaldırabilir.¹ Aynı ölçütler Hukuk Genel Kurulunun 2026 tarihli kararında da tekrarlanmıştır.³ 2023 tarihli karar oy çokluğuyla verilmiştir.

Benzerlik incelemesinde Hukuk Genel Kurulu, mal ve hizmetlerin tür, çeşit, nitelik gibi özelliklerini belirten tanımlayıcı sözcüklerin asıl unsur olarak dikkate alınamayacağını ve bu özellikleri ima yoluyla belirten unsurların ayırt ediciliğinin de zayıf olacağını vurgulamıştır.³ Birden fazla unsurdan oluşan markalarda asıl unsur, markanın bütününün bıraktığı izlenimde, tümüne hâkim görünüşte ve ayırıcılığı vurgulayan imajda aranır; Hukuk Genel Kurulu, esas unsurlarda görsel, işitsel ve anlamsal benzerlik bulunduğunda aynı mal ve hizmetlerde markanın köken gösterme fonksiyonu yönünden karıştırılma ihtimali bulunduğuna hükmetmiştir.³ Önceki markanın tanınmış olması karıştırılma ihtimalini artıran bir unsurdur; ancak tanınmış markanın tescilli olduğu mal ve hizmetlerden farklı mal ve hizmetlerde korunup korunamayacağına m. 6/1'e göre değil, m. 6/5 kapsamında yapılacak değerlendirmeyle karar verilir.¹ 2026 tarihli karar, başvuru ve dava tarihinde yürürlükte olan mülga 556 sayılı KHK m. 8/1-b'ye göre verilmiştir; bugünkü karşılığı SMK m. 6/1'dir.³

İlgili tüketici kesimi mal türüne göre değişebilir. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, reçeteli ilaçlarda tüketicinin aslında doktor ve eczacı gibi eğitimli kişiler olduğunu ve markaların ayırt edici ekleri nedeniyle bu bilgilenmiş grup açısından karıştırılma ihtimalinin bulunmadığını; buna karşılık aynı sınıflardaki reçete gerektirmeyen kozmetik ve benzeri ürünlerin ortalama tüketici tarafından satın alındığını belirtmiştir. (Yargıtay 11. HD, E. 2022/2963)⁴ Daireye göre tescili mümkün olan mal ve hizmetlerle ortalama tüketici nezdinde karıştırılma ihtimali bulunan mal ve hizmetler ayrıştırılmadan inceleme yapılması bozma sebebidir; karar mülga 556 sayılı KHK m. 7/1-b ve m. 8/1-b'ye göre verilmiştir; bu hükümlerin bugünkü karşılıkları SMK m. 5/1-ç ve m. 6/1'dir.⁴

SMK m. 6/9'a göre kötüniyetle yapılan marka başvuruları itiraz üzerine reddedilir; m. 6/3'e göre de başvuru veya rüçhan tarihinden önce tescilsiz bir marka ya da ticarette kullanılan bir işaret için hak elde edilmişse, bu işaret sahibinin itirazı üzerine başvuru reddedilir. Bu hâller m. 25/1 uyarınca tescilden sonra hükümsüzlük sebebidir. Kullanım ispatı bakımından kanun, önceki markaya dayanan itiraz ve hükümsüzlük davalarında kullanım def'ine de yer verir: hükümsüzlük davasında kullanıma ilişkin beş yıllık sürenin belirlenmesinde dava tarihi esas alınır (m. 25/7).

Hukuk Genel Kurulu, 556 sayılı KHK döneminde öğreti ve uygulamayla hükümsüzlük nedeni olarak kabul edilen kötüniyetli tescilin 6769 sayılı Kanunla açıkça hükümsüzlük hâli olarak düzenlendiğini belirtmiştir. (Yargıtay HGK, E. 2021/945)⁵ Kurula göre kötüniyetli marka başvurusu, hak sahibi olmadığını bilmesine rağmen dürüstlük kuralına aykırı şekilde tescil için başvurulması veya başvurunun tescil ettirilmesidir; başkasının markasından haksız yararlanmak, gerçekte kullanılmayıp yedekleme ve marka ticareti yapmak ya da şantaja yönelik başvuruda bulunmak da kötüniyetli kabul edilir.⁵

Aynı kararda Hukuk Genel Kurulu ülkesellik ilkesini hatırlatmış; tescilli marka sahibinin haklarının ancak markanın tescilli olduğu ülke sınırları içinde korunacağını belirtmiştir.⁵ Kurul, davacının yurt dışında tescilli markasındaki ibarenin davalı tarafından Türkiye'de aynı sınıfta tescil ettirilmiş olmasını tek başına yeterli görmemiş; kötüniyetli tescil için örnek olarak sayılan fiillerin ve benzerlerinin somut olarak ortaya konması gerektiğini, bu yapılmadığından hükümsüzlük kararı verilemeyeceğini kabul etmiştir.⁵ Karar oy çokluğuyla ve dava tarihinde yürürlükte olan mülga 556 sayılı KHK'ya göre verilmiştir. Hukuk Genel Kurulu 2026 tarihli kararında kötüniyetli tescilin ülkesellik ilkesinin istisnası olduğunu, bu hâlde korunması istenen markanın Türkiye'de tescilli olmasının aranmayacağını, ancak kötüniyeti ispat yükünün davacıda olduğunu belirtmiştir; bu karar da oy çokluğuyla ve mülga 556 sayılı KHK'ya göre verilmiştir. (Yargıtay HGK, E. 2025/280)⁶

Önceye dayalı hak (m. 6/3) bakımından Hukuk Genel Kurulu, hükümsüzlük veya tescil engeli için önce öncelik hakkı sahibinin kullandığı işaretle tescilli ya da tescili istenen marka arasında benzerlik bulunmasını, sonra çekişmeli ibare üzerinde önceden elde edilmiş bir hakkın varlığını aramıştır. (Yargıtay HGK, E. 2024/307)⁷ Kurula göre bir işaretin marka olarak kullanılıp kullanılmadığı ortalama tüketicinin algısına göre belirlenir ve birebir marka gibi kullanım şart değildir; işaretin ticaret sırasında ayırt etme amacıyla kullanılması yeterlidir.⁷ Somut olayda ibarenin fatura ve iş evrakı ile ticaret unvanında tanıtıcı işaret olarak kullanılması markasal kullanım sayılmış ve öncelik hakkı ispatlanmış kabul edilmiştir.⁷ Kurul, önceye dayalı hakkın ancak kullanıldığı ispat edilen mal ve hizmetlerle sınırlı olarak tescil engeli veya hükümsüzlük nedeni oluşturduğunu da belirtmiştir.⁷ Bu kararla Kurul, faturalarda yalnız unvanın yer aldığı gerekçesiyle bilirkişi incelemesi isteyen 11. Hukuk Dairesi bozmasını benimsememiş ve ilk derece mahkemesinin direnme kararını onamıştır.

Markasal kullanım kavramı sessiz kalma savunmasına ilişkin bir başka kararda da ele alınmıştır. Hukuk Genel Kurulu, davalının vergi levhası, idari yaptırım tutanağı, denetim tutanağı ve faturalardaki kullanımının markasal kullanım niteliğini taşımadığını, bu evraktaki kullanımın markasal kullanımdan ziyade ticaret unvanının kullanımı niteliğinde olduğunu ve davacının sessiz kalma yoluyla hak kaybına uğradığı savunmasını ispata yetmediğini kabul etmiştir. (Yargıtay HGK, E. 2024/376)⁸ İlk kararda Kurul, iş evrakında ve ticaret unvanı olarak kullanımın SMK m. 7 kapsamında markasal kullanım sayılabileceğini belirtmiştir;⁷ ikinci karar ise dava tarihinde yürürlükte olan mülga 556 sayılı KHK'ya göre verilmiştir.⁸

Hükümsüzlük, m. 5 veya m. 6'da sayılan hâllerden birinin bulunması nedeniyle mahkeme tarafından verilir (SMK m. 25/1). Menfaati olanlar, Cumhuriyet savcıları veya ilgili kamu kurum ve kuruluşları hükümsüzlüğü mahkemeden isteyebilir (m. 25/2); dava, dava tarihinde sicilde marka sahibi olarak kayıtlı kişilere veya hukuki haleflerine karşı açılır ve Kurum taraf gösterilmez (m. 25/3). Hükümsüzlük hâli markanın bir kısım mal veya hizmetine ilişkinse yalnız o mal veya hizmet yönünden kısmi hükümsüzlüğe karar verilir (m. 25/5). Kesinleşmiş hükümsüzlük ve iptal kararları herkese karşı hüküm doğurur (m. 27/5).

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, kötü niyetli tescil iddiasıyla açılan bir davada, m. 25/2 karşısında hükümsüzlük davası açmak için markanın gerçek hak sahibi olmanın gerekmediğini ve davacının menfaatinin araştırılması gerektiğini belirtmiştir. (Yargıtay 11. HD, E. 2025/2662)⁹ Daire bu kararda hükümsüzlüğün esasına girmemiş; davayı yalnız gerçek hak sahibinin açabileceği gerekçesiyle aktif husumet yokluğundan reddeden kararı bozarak, yabancı üreticinin yetkili distribütörü olduğunu ileri süren davacının menfaatinin belgelerle araştırılmasını istemiştir.⁹

Kanun hükümsüzlük davası için genel bir dava açma süresi öngörmemiş, sessiz kalmayı ise ayrıca düzenlemiştir: marka sahibi, sonraki tarihli markanın kullanıldığını bildiği veya bilmesi gerektiği hâlde birbirini izleyen beş yıl boyunca sessiz kalmışsa, sonraki tescil kötüniyetli olmadıkça markasını hükümsüzlük gerekçesi olarak ileri süremez (m. 25/6). Yargıtay 11. Hukuk Dairesi de SMK'da tecavüz davaları bakımından sessiz kalmaya ilişkin özel bir düzenleme bulunmadığını, hükümsüzlük davaları yönünden ise m. 25/6'nın beş yıllık sürenin geçmesini aradığını belirtmiştir. (Yargıtay 11. HD, E. 2024/3651)¹⁰

Kullanmama nedeniyle iptal ise Kuruma yapılan talep üzerine Kurum tarafından karara bağlanır (m. 26/1-2). Tescil tarihinden itibaren beş yıl içinde haklı bir sebep olmadan tescil edildiği mal veya hizmetlerde Türkiye'de ciddi biçimde kullanılmayan ya da kullanımına beş yıl kesintisiz ara verilen markanın iptaline karar verilir (m. 9/1). Beş yıllık sürenin dolmasından sonra ve talepten önce başlayan ciddi kullanım talebi reddettirir; ancak iptal talebi düşünülerek yapılan ve talepten önceki üç ay içinde gerçekleşen kullanım dikkate alınmaz (m. 26/4). Marka sahibi talebe bir ay içinde cevap verir ve Kurum dosya üzerinden karar verir (m. 26/7). İptal kararı, iptal talebinin Kuruma sunulduğu tarihten itibaren etkilidir; ancak talep üzerine, iptal hâlleri daha önceki bir tarihte doğmuşsa kararın bu tarihten itibaren etkili olacağına karar verilebilir (m. 27/2).

Kurumun iptal yetkisi, m. 26'nın Kanunun yayımından yedi yıl sonra yürürlüğe girmesiyle başlamıştır (m. 192/1-a); o tarihe kadar iptal yetkisi mahkemelerce kullanılmış, o tarihte görülmekte olan iptal davaları da mahkemelerce sonuçlandırılır (geçici m. 4). Kanun 10/1/2017 tarihli Resmî Gazete'de yayımlandığından m. 26, 10/1/2024'te yürürlüğe girmiştir (m. 192/1-a). Kurumun iptal kararına karşı da marka kitabındaki itiraz yolu (m. 20) ve Kurul kararına karşı Ankara Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesinde dava (SMK m. 156/2; 5000 sayılı Kanun m. 15/C) işler.

Beş yıllık kullanmama süresinin hesabında SMK öncesi dönemin sayılıp sayılmayacağı konusunda 11. Hukuk Dairesi, m. 9/1 ile kanun koyucunun sicili kullanılmayan markalardan arındırmayı amaçladığını belirtmiş; kanunların kural olarak geriye yürümediğini, ancak kanun koyucunun asıl amacının geçmişe etkili olacak şekilde kullanmama nedeniyle iptali öngörmek olduğunu kabul ederek dava tarihinden geriye beş yıllık değerlendirmeyi yapan kararı gerekçeli olarak onamıştır. (Yargıtay 11. HD, E. 2019/1765)¹¹ Daire bu sonucu, mülga 556 sayılı KHK m. 14'ü iptal eden Anayasa Mahkemesi kararının 06.01.2017'de Resmî Gazete'de yayımlanmasıyla SMK'nın yürürlüğü arasında doğan kanun boşluğunun doldurulması gerektiği gerekçesine dayandırmıştır.¹¹ Karar 10.07.2017'de açılan bir davaya ilişkindir.¹¹

SMK m. 29/1'e göre marka sahibinin izni olmaksızın markayı m. 7'de belirtilen biçimlerde kullanmak, markayı veya ayırt edilemeyecek kadar benzerini kullanarak taklit etmek, taklit olduğunu bildiği veya bilmesi gerektiği hâlde bu ürünleri satmak, dağıtmak, ithal veya ihraç etmek, ticari amaçla elde bulundurmak ve lisansla verilen hakları izinsiz genişletmek veya devretmek marka hakkına tecavüz sayılır. Ticaret alanındaki kullanımın biçimleri m. 7/3'te sayılır: işaretin mal veya ambalaj üzerine konulması, iş evrakı ve reklamlarda kullanılması, kullananın işaret üzerinde hakkı veya meşru bağlantısı olmaması şartıyla internet ortamında ticari etki yaratacak biçimde alan adı, yönlendirici kod veya anahtar sözcük olarak kullanılması, ticaret unvanı ya da işletme adı olarak kullanılması bunlar arasındadır. Kullanmamaya ilişkin m. 19/2 hükmü tecavüz davalarında def'i olarak ileri sürülebilir (m. 29/2).

Tecavüze uğrayan hak sahibi mahkemeden 1) fiilin tecavüz olup olmadığının tespitini, 2) muhtemel tecavüzün önlenmesini, 3) tecavüz fiillerinin durdurulmasını, 4) tecavüzün kaldırılmasını ve maddi ve manevi zararın tazminini, 5) tecavüz oluşturan ürünlere ve bunların üretiminde münhasıran kullanılan araçlara el konulmasını, 6) el konulanlar üzerinde kendisine mülkiyet hakkı tanınmasını, 7) tecavüzün devamını önleyecek tedbirleri ve 8) kesinleşmiş kararın ilanını isteyebilir (SMK m. 149/1). Mülkiyet talebi kabul edilirse ürünlerin değeri tazminattan düşülür (m. 149/2); ilan hakkı kararın kesinleşmesinden sonra üç ay içinde talep edilmezse düşer (m. 149/3). Marka hakkına tecavüzün ceza yönü bu rehberin konusu değildir.

SMK m. 155'e göre marka, patent veya tasarım hakkı sahibi, kendinden daha önceki rüçhan veya başvuru tarihine sahip hak sahiplerinin açtığı tecavüz davasında kendi sınai mülkiyet hakkını savunma gerekçesi olarak ileri süremez. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi bu hüküm karşısında, kötü niyetle tescil ettirilmemiş olması şartıyla tescilli markanın tescil süresince kullanılmasının tecavüz oluşturmayacağı yönündeki önceki içtihadının sürdürülmesi imkânının bulunmadığını açıkça belirtmiştir. (Yargıtay 11. HD, E. 2021/2797)¹² Daire aynı kararda, önceden tescilli ve tanınmış markaya benzer ibarenin aynı alanda kullanılmasının SMK m. 29 ve m. 7 uyarınca tecavüz oluşturduğuna ve m. 25 ile m. 6 uyarınca davalı markasının hükümsüzlüğüne ilişkin kararı isabetli bulmuştur.¹² Daire 2025 tarihli bir kararında da sonraki tarihli markaya dayanan savunmanın m. 155 gereğince yerinde olmadığını kabul etmiştir.¹⁰

Sessiz kalma yoluyla hak kaybı, Hukuk Genel Kuruluna göre önceki marka hakkı sahibinin işareti ticari alanda iyiniyetli şekilde kullanan kişiye karşı dava açma hakkını uzun süre kullanmaması ve ihlallere sessiz kalarak markayı koruma hakkını yitirmesidir; dayanağı Türk Medeni Kanunu m. 2'dir.⁸ Bu savunma için sonradan unvanı tescil ettirip markasal olarak kullanan kişinin iyiniyetli olması gerekir; kötüniyetli kişi yararına sessiz kalma yoluyla hak kaybından söz edilemez.⁸ Kurula göre bu savunma bir def'i değil itirazdır ve koşulları dosyadan anlaşılıyorsa hâkim tarafından resen dikkate alınır.⁸ Dava tarihinde yürürlükte olan mülga 556 sayılı KHK'da süre belirlenmediğinden, o döneme ait uyuşmazlıklarda süre her somut olayın özelliklerine göre belirlenir.⁸ Bu karar oy çokluğuyla verilmiştir.

SMK döneminde de 11. Hukuk Dairesi, tecavüz davaları bakımından özel bir düzenleme bulunmasa da davalının uzun süreli kullanıma ve davacının sessiz kaldığına dayanan savunmasının incelenmesini istemiştir; Daireye göre davalının ibareyi öne çıkararak kullanımının süresi belirlenip sessiz kalma yoluyla hak kaybının koşullarının oluşup oluşmadığı tartışılmadan hüküm kurulması eksik incelemedir.¹⁰

SMK m. 150/1'e göre sınai mülkiyet hakkına tecavüz sayılan fiilleri işleyen kişiler hak sahibinin zararını tazmin etmekle yükümlüdür. Hakka konu ürün veya hizmetlerin kötü şekilde kullanılması, üretilmesi veya uygun olmayan tarzda piyasaya sürülmesi sonucunda hakkın itibarı zarar görürse ayrıca tazminat istenebilir (m. 150/2). Hak sahibi, tazminat davasından önce delil tespiti ya da açılmış davada zararın belirlenmesi için hakkın kullanılmasıyla ilgili belgelerin tazminat yükümlüsünce mahkemeye sunulmasına karar verilmesini isteyebilir (m. 150/3).

Zarar fiili kaybı ve yoksun kalınan kazancı kapsar (m. 151/1). Yoksun kalınan kazanç, hak sahibinin seçimine göre 1) tecavüz edenin rekabeti olmasaydı hak sahibinin elde edebileceği muhtemel gelir, 2) tecavüz edenin elde ettiği net kazanç veya 3) tecavüz edenin hakkı bir lisans sözleşmesiyle hukuka uygun olarak kullanmış olsaydı ödemesi gereken lisans bedeli üzerinden hesaplanır (m. 151/2). Hesapta özellikle hakkın ekonomik önemi, tecavüz sırasında hakka ilişkin lisansların sayısı, süresi ve çeşidi ile ihlalin nitelik ve boyutu gibi etkenler göz önünde tutulur (m. 151/3). İlk iki usulden biri seçilmişse ve mahkeme talebin oluşmasında hakkın belirleyici etken olduğu kanaatine varırsa kazanca hakkaniyete uygun bir pay daha eklenir (m. 151/4). Patent haklarına tecavüzde mahkeme, patent sahibinin kanundaki patenti kullanma yükümlülüğünü yerine getirmediği kanaatine varırsa yoksun kalınan kazanç lisans bedeli usulüyle hesaplanır (m. 151/5).

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 556 sayılı KHK'dan farklı olarak mahkemelerin yoksun kalınan kazancı belirlerken özellikle hakkın ekonomik önemi, lisansların sayısı, süresi ve çeşidi, ihlalin nitelik ve boyutu gibi değişkenleri göz önünde bulundurması gerektiğini belirtmiştir.¹² Daireye göre tanınmış bir markayla tanınmış olmayan bir markadan kaynaklanan yoksun kalınan kazanç aynı olmayacağı gibi, markaların benzerlik düzeyi, kullanım şekli ve süresi ile davalının kullandığı markanın adına tescilli olup olmaması da miktara etki eder; bu olguların varlığı hâlinde hak sahibi m. 151/2'deki hangi seçeneği seçerse seçsin mahkeme yoksun kalınan kazanç miktarına müdahale edebilir.¹² Somut olayda davacı net kazanç yöntemini seçmiş ve bilirkişi bir miktar belirlemişti; Daire bu ilkeler çerçevesinde inceleme yapılmadan rapordaki miktara hükmedilmesini davalı yararına bozma sebebi saymıştır.¹²

Sınai mülkiyet hakkından doğan özel hukuk taleplerinde Türk Borçlar Kanunu'nun zamanaşımı hükümleri uygulanır (SMK m. 157). Tazminat istemi kural olarak öğrenmeden başlayarak iki yıl, her hâlde fiilden başlayarak on yıl içinde zamanaşımına uğrar; ancak tazminat, ceza kanunlarının daha uzun bir zamanaşımı öngördüğü cezayı gerektiren bir fiilden doğmuşsa bu zamanaşımı uygulanır (TBK m. 72/1). Marka hakkına iktibas veya iltibas suretiyle tecavüz ederek mal üretmek veya satmak gibi fiiller SMK m. 30/1'de hapis cezasını gerektiren suç olarak düzenlenmiştir; bu hüküm yalnız markaya ilişkindir.

Tazminat istemi tek başına açıldığında konusu bir miktar para olan bir ticari dava olduğundan, TTK m. 5/A/1 uyarınca dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi ise marka hakkına tecavüzün tespiti, men'i ve unvan terkini ile birlikte maddi ve manevi tazminatın istendiği davada, arabuluculuğa tabi olmayan bir dava ile birlikte açılan tahsil davasının da arabuluculuk dava şartına tabi olmayacağını belirterek davayı usulden reddeden kararı bozmuştur. (Yargıtay 11. HD, E. 2019/4851)¹³ Daire 2025 tarihli bir kararında da, tek başına açıldığında arabuluculuğa tabi olan tazminat isteminin arabuluculuğa tabi olmayan marka hükümsüzlüğü istemiyle birlikte açılması hâlinde ayrıca arabuluculuğa tabi olmayacağını belirtmiştir; bu karar onama kararıdır. (Yargıtay 11. HD, E. 2025/2668)¹⁴ Hukuk Genel Kurulu ise davaların yığılması için taleplerin aynı davalıya karşı ileri sürülmüş olmasını ön koşul saymış; talepler aynı davalıya yöneltilmemişse davaların ayrılacağını ve her dava için dava şartlarının ayrı ayrı inceleneceğini belirtmiştir. (Yargıtay HGK, E. 2025/40)¹⁵ Tescilden önce de başvurunun Bültende yayımlanmasından sonra gerçekleşen ve tescil ilan edilmiş olsaydı yasaklanabilecek fiiller için başvuru sahibi tazminat davası açabilir (m. 7/4).

SMK m. 82/1'e göre teknolojinin her alanındaki buluşlara, yeni olması, buluş basamağı içermesi ve sanayiye uygulanabilir olması şartıyla patent verilir. Keşifler, bilimsel teoriler ve matematiksel yöntemler, zihni faaliyetler, iş faaliyetleri veya oyunlara ilişkin plan, kural ve yöntemler, bilgisayar programları, estetik mahsuller ve eserler ile bilginin sunumu buluş sayılmaz; ancak başvuru bu konularla ilgiliyse yalnız bu konu veya faaliyetlerin kendisi patentlenebilirliğin dışında kalır (m. 82/2). Kamu düzenine veya genel ahlaka aykırı buluşlara, bitki çeşitleri ve hayvan ırklarına, teşhis, cerrahi ve tedavi yöntemlerine patent verilmez (m. 82/3); buluşun ticari kullanımının sadece mevzuatla yasaklanmış olması kamu düzenine aykırılık anlamına gelmez (m. 82/4).

Tekniğin bilinen durumuna dâhil olmayan buluş yenidir; tekniğin bilinen durumu, başvuru tarihinden önce dünyanın herhangi bir yerinde toplumca erişilebilir her şeyi kapsar (m. 83/1-2). Tekniğin bilinen durumu dikkate alındığında ilgili teknik alandaki uzmana göre aşikâr olmayan buluş, buluş basamağı içerir (m. 83/4). Koruma süresi başvuru tarihinden başlamak üzere patentte yirmi yıl, faydalı modelde on yıldır ve bu süreler uzatılamaz (m. 101/1). Faydalı model, m. 83/1'e göre yeni olan ve m. 83/6 kapsamında sanayiye uygulanabilen buluşlara verilir (m. 142/1); kimyasal ve biyolojik maddeler, eczacılıkla ilgili maddeler, biyoteknolojik buluşlar ve usuller ile bu usullerle elde edilen ürünler faydalı modelle korunmaz (m. 142/3).

Patent başvurusu Türk Patent ve Marka Kurumuna yapılır; başvuru formu, buluşu açıklayan tarifname, istemler, atıf yapılan resimler, özet ve başvuru ücretinin ödendiğini gösteren bilgiyi kapsar (m. 90/1). Başvuru sahibi başvuruyla birlikte veya başvuru tarihinden itibaren on iki ay içinde ücretini ödeyerek araştırma talebinde bulunur, aksi hâlde başvuru geri çekilmiş sayılır (m. 96/1); Cumhurbaşkanı bu süreyi yarısına kadar indirmeye yetkilidir (m. 96/4). Başvuru, başvuru veya rüçhan tarihinden itibaren on sekiz ay dolunca ya da erken yayım talebi üzerine Bültende yayımlanır (m. 97/1). Başvuru sahibi araştırma raporunun bildiriminden itibaren üç ay içinde ücretini ödeyerek inceleme talep eder, aksi hâlde başvuru geri çekilmiş sayılır (m. 98/1). İnceleme raporunda başvurunun Kanuna uygun olduğu belirtilirse patentin verilmesine karar verilir ve bu karar Bültende yayımlanır (m. 98/5). Üçüncü kişiler patentin verilmesi kararının yayımından itibaren altı ay içinde patente itiraz edebilir (m. 99/1); bu hüküm saklı kalmak üzere Kurum kararlarına patent başvurusu sahibi, patent sahibi veya ilgili üçüncü kişiler bildirimden itibaren iki ay içinde itiraz edebilir ve itirazı Kurul inceler (m. 100/1).

Kurumun nihai kararından sonra patent konusu m. 82-83'teki şartları taşımıyorsa, buluş yeterince açıklanmamışsa, başvurunun ilk hâlinin kapsamı aşılmışsa, patent sahibinin patent isteme hakkı yoksa veya korumanın kapsamı aşılmışsa patent mahkemece hükümsüz kılınır (m. 138/1). Patentin hükümsüzlüğü davası, patentin koruma süresince veya hakkın sona ermesini izleyen beş yıl içinde, sicilde patent sahibi olarak kayıtlı kişiye karşı açılabilir (m. 138/5); menfaati olanlar, Cumhuriyet savcıları ve ilgili kamu kurumları bu davayı açabilir; patent isteme hakkı yokluğuna dayanan hükümsüzlüğü ise yalnız buluşu yapan veya halefleri isteyebilir (m. 138/6). Faydalı model için aynı süre m. 144/3'te, aynı sınırlama m. 144/2'de öngörülmüştür.

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, 2022'de açılan faydalı model hükümsüzlüğü davasında mülga 551 sayılı KHK'nın değil 6769 sayılı Kanunun uygulanması gerektiğini belirtmiş ve m. 144/3 uyarınca koruma süresince veya hakkın sona ermesini izleyen beş yıl içinde dava açılabileceğini hatırlatmıştır. (Yargıtay 11. HD, E. 2024/3983)¹⁶ Daire, koruma süresi dolduğu için hukuki yarar bulunmadığı gerekçesiyle davayı usulden reddeden kararı bozmuş ve hükümsüzlük talebinin esası hakkında karar verilmesini istemiştir.¹⁶

Patent hükümsüzlüğünün esasına ilişkin olarak 11. Hukuk Dairesi, patent konusunun kamu düzenine aykırı sayılması için münhasıran kendisinin, yani ortaya çıkış amacının kamu düzenine veya genel ahlaka aykırı olması gerektiğini ve bu istisnanın dar yorumlanacağını belirtmiştir. (Yargıtay 11. HD, E. 2021/3267)¹⁷ Daireye göre başvuru sürecinde tekniğinde uzman farazi kişinin doğrudan ve tereddütsüz çıkarabileceği teknik özellikler yönünden istemlerde değişiklik yapılması veya unutulan bir teknik özelliğin eklenmesi kapsam dışına çıkılma sayılmaz.¹⁷ Bilgisayar programları ve iş yapma yöntemleri tek başına patentle korunmasa da, bilgisayar kullanılarak bankacılık, sigortacılık, muhasebe ve e-ticaret gibi alanlarda teknik sonuç doğuran ve daha ileri teknik etki sağlayan yöntemler teknik karakter taşıyabilir.¹⁷

Buluş basamağı incelemesinde farazi uzman kişi alandaki her şeyi bilen biri olmadığı gibi sıradan bir işçi de değildir; bu kişinin en yakın dokümandaki bilgiyi bildiği farz edilerek buluş basamağının bulunup bulunmadığına bakılır.¹⁷ İspat bakımından Daire, en yakın doküman olarak dayanılan yabancı patent belgesinin Türkçe tercümesi dosyaya sunulmadığından mahkemenin denetimine açık olmadığını belirtmiş; en az biri bankacılık veya finans, en az biri Kurumda görevli bilgisayar, elektronik ve telekomünikasyon alanında patent uzmanı olan üçlü bilirkişi heyetinden rapor alınmasını istemiştir.¹⁷ Karar mülga 551 sayılı KHK'ya göre verilmiştir; Daire karşılık hükümleri SMK m. 82 ve m. 103 olarak göstermiştir.