Kambiyo senetlerine dayalı takip: çek ve bonoda itiraz, süreler ve zamanaşımı

İcra ve İflas Kanunu m. 167/1'e göre alacağı çek, poliçe veya emre yazılı senede (bono) dayanan alacaklı, alacak rehinle güvence altına alınmış olsa bile, kanunun bu bölümdeki özel usullerine göre haciz yoluyla, borçlu iflasa tabi kişilerden ise iflas yoluyla takip yapabilir. Alacaklı, takip talebine kambiyo senedinin aslını ve borçlu sayısı kadar onaylı örneğini eklemek zorundadır (m. 167/2).

İcra memuru senedin kambiyo senedi olduğunu ve vadesinin geldiğini görürse borçluya senet suretiyle birlikte hemen bir ödeme emri gönderir (m. 168/1). Ödeme emrine 1) borcun ve takip masraflarının on gün içinde icra dairesinin banka hesabına ödenmesi ihtarı, 2) senet kambiyo senedi niteliğinde değilse beş gün içinde icra mahkemesine şikâyet edilmesi gerektiği, 3) senetteki imza borçluya ait değilse bunun beş gün içinde açıkça bir dilekçeyle icra mahkemesine bildirilmesi, aksi hâlde imzanın bu takipte borçludan çıkmış sayılacağı, 4) borçlu olmadığını, borcun ödendiğini, mehil verildiğini, alacağın zamanaşımına uğradığını veya yetki itirazını sebepleriyle birlikte beş gün içinde icra mahkemesine bildirerek itirazın kabulüne dair bir karar getirmezse cebri icraya devam olunacağı ihtarı yazılır (m. 168/1-2, 3, 4 ve 5).

Genel haciz yolundan temel fark itirazın yapıldığı yerdir: bu takipte borca itiraz da imzaya itiraz da icra dairesine değil, bir dilekçeyle doğrudan icra mahkemesine bildirilir (m. 169, m. 170/1). Hukuk Genel Kurulu da kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takipte ödeme emrine itirazın icra mahkemesine yapıldığını; imzaya itiraz dışındaki bütün itirazların (borcun bulunmadığı, ödendiği, ertelendiği, zamanaşımına uğradığı, takas, faiz oranına itiraz, yetki itirazı gibi) borca itiraz sayıldığını belirtmiştir. (Yargıtay HGK, E. 2024/791)¹ Genel haciz yoluna ilişkin m. 61'in ikinci ila beşinci fıkraları ile m. 62-72 hükümleri, bu faslın hükümlerine aykırı olmadıkça kambiyo senetlerine özgü takipte de uygulanır (m. 170/b).

Aynı alacak için ikinci bir takip açılması derdestlik sorunudur. Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, Yargıtay İçtihatları Birleştirme Büyük Genel Kurulunun 20.01.2023 tarihli ve 2021/2 E., 2023/1 K. sayılı kararına paralel biçimde görüş değiştirmiş; mükerrer takibin iptali talebinin, takibin ilamlı ya da ilamsız olmasına bakılmaksızın takip şartı olarak değerlendirileceğini, icra mahkemesine şikâyet yoluyla getirileceğini ve bu şikâyetin süresiz olarak ileri sürülebileceğini kabul etmiştir. (Yargıtay 12. HD, E. 2023/3119)² Daireye göre icra takibinde derdestlik için takip türlerinin aynı olması gerekmez; aynı bonoya dayalı genel haciz yoluyla takip derdestken başlatılan kambiyo senetlerine özgü takibin iptaline karar verilmelidir.² Hukuk Genel Kurulu da rehinle güvence altına alınmış ve ayrıca kambiyo senedine bağlanmış alacak için rehnin paraya çevrilmesi yoluyla takip ile kambiyo senetlerine özgü takibin aynı anda yapılamayacağını, borçlunun ikinci takibin iptalini şikâyet yoluyla isteyebileceğini ve bunun süresiz şikâyete tabi olduğunu kabul etmiştir. (Yargıtay HGK, E. 2021/995)³

Türk Ticaret Kanunu m. 776/1'e göre bono yedi unsuru içerir: 1) senet metninde “bono” veya “emre yazılı senet” kelimesi (senet başka dilde yazılmışsa o dildeki karşılığı), 2) kayıtsız ve şartsız belirli bir bedeli ödeme vaadi, 3) vade, 4) ödeme yeri, 5) kime veya kimin emrine ödenecekse onun adı, 6) düzenlenme tarihi ve yeri, 7) düzenleyenin imzası. Bu unsurlardan birini içermeyen senet, m. 777'nin ikinci ila dördüncü fıkralarındaki hâller saklı kalmak üzere bono sayılmaz (m. 777/1). Kanun üç eksikliği kendisi tamamlar: vadesi gösterilmemiş bono görüldüğünde ödenmesi şart olan bir bono sayılır (m. 777/2); açıklık yoksa senedin düzenlendiği yer ödeme yeri sayılır (m. 777/3); düzenlendiği yer gösterilmeyen bono, düzenleyenin adının yanında yazılı olan yerde düzenlenmiş sayılır (m. 777/4).

Çek ise m. 780/1'e göre sekiz unsur içerir: 1) senet metninde “çek” kelimesi, 2) kayıtsız ve şartsız belirli bir bedelin ödenmesi için havale, 3) ödeyecek kişinin (muhatabın) ticaret unvanı, 4) ödeme yeri, 5) düzenlenme tarihi ve yeri, 6) düzenleyenin imzası, 7) banka tarafından verilen seri numarası, 8) karekod; son iki unsur 15/7/2016 tarihli 6728 sayılı Kanunla eklenmiştir. Bu unsurlardan birini içermeyen senet, m. 781'in ikinci, üçüncü ve dördüncü fıkralarındaki hâller dışında çek sayılmaz (m. 781/1). Ödeme yeri gösterilmemişse muhatabın ticaret unvanı yanında gösterilen yer, düzenlenme yeri gösterilmemişse düzenleyenin adı yanında yazılı yer esas alınır (m. 781/2-3); yabancı banka tarafından bastırılan çeklerde seri numarası veya karekodun bulunmaması senedin çek olarak geçerliliğini etkilemez (m. 781/4).

Yargıtay kararları bu unsurları sıkı bir şekil denetimiyle uygular. Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, metninde “… bu senedim … mukabilinde” ibaresi bulunan ama “bono” veya “emre yazılı senet” kelimesini içermeyen belgenin kambiyo senedi niteliğinde olmadığını kabul etmiştir. (Yargıtay 12. HD, E. 2021/10487)⁴ Düzenleme yeri bakımından Daireye göre idari birim adının (kent, ilçe, köy gibi) yazılması zorunlu ve yeterlidir; aval verenin adresi düzenleme yeri sayılmaz ve düzenleyenin adı yanında yalnız mahalle, cadde, sokak ve kapı numarası bulunan, herhangi bir idari birim içermeyen senet kambiyo senedi vasfında değildir. (Yargıtay 12. HD, E. 2022/724)⁵ Vadeye ilişkin m. 703-707 bonoya da uygulanır (m. 778/1-b) ve m. 703/2'ye göre vadesi başka şekilde yazılan veya birbirini takip eden çeşitli vadeleri gösteren senet batıldır. Yargıtay 12. Hukuk Dairesi de rakamla ve yazıyla farklı vade gösterilen, yani çift vadeli senedin bono vasfında sayılamayacağını kabul etmiştir; senet mülga 6762 sayılı Türk Ticaret Kanunu döneminde düzenlenmiş olsa da Daire kuralı 6102 sayılı Kanunun m. 778 ve m. 703 hükümleri üzerinden açıklamıştır. (Yargıtay 12. HD, E. 2025/1163)⁶

Buna karşılık bazı eksiklikler senedi geçersiz kılmaz. Vadesi gösterilmemiş bono görüldüğünde ödenecek bono sayıldığından, Daireye göre bu eksiklik senedin bono olma vasfını etkilemez. (Yargıtay 12. HD, E. 2023/6375)⁷ Hukuk Genel Kurulu'na göre TTK m. 778, poliçenin düzenleyenin emrine yazılabileceğine ilişkin m. 673'e yollama yapmadığından bonoyu düzenleyen kendisini lehtar göstererek bono düzenleyemez; lehtar ve düzenleyen sıfatları birleşirse senet bono sayılmaz. (Yargıtay HGK, E. 2018/410)⁸ Aynı kararda, bonodaki borçtan sorumlu olmayan lehtarın senedin ön yüzüne koyduğu aval şerhinin geçersiz olduğu ve bono vasfını etkilemediği, düzenleyen ile lehtar farklı kişiler olduğundan senedin bono vasfında bulunduğu kabul edilmiştir.⁸

Düzenleyenin imzası m. 776/1-g uyarınca zorunlu unsurdur. Hukuk Genel Kurulu'na göre imzanın nereye atılacağı Kanunda açıkça düzenlenmemiştir; imzanın bono metnini kapsayacak şekilde senedin altına atılması gerekir ve şirketi temsilen atılan imzanın şirketin unvanı veya kaşesi üzerinde bulunması zorunlu değildir.¹ Kurul bu gerekçeyle, iki şirketin de yetkilisi olan kişinin senet metnini kapsayacak biçimde attığı tek imzayla düzenleyen bölümünde kaşesi bulunan şirketin senetten sorumlu olduğunu kabul etmiş ve direnme kararını bozmuştur.¹

Tüketici işlemlerinde ayrı bir sınır vardır: 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun m. 4/5'e göre tüketicinin yaptığı işlemler nedeniyle kıymetli evrak niteliğinde yalnız nama yazılı ve her taksit için ayrı senet düzenlenebilir; bu hükme aykırı senetler tüketici yönünden geçersizdir.

İcra ve İflas Kanunu m. 170/a/1'e göre borçlu, alacaklının kambiyo senetlerine özgü takip hakkı olmadığını m. 168'in üçüncü bendine göre şikâyet yoluyla ileri sürebilir. İcra mahkemesi, süresinde yapılan şikâyet veya itiraz dolayısıyla usulüne uygun olarak kendisine gelen işlerde senedin kambiyo senedi vasfını taşımadığını veya alacaklının kambiyo hukuku gereğince takip hakkına sahip bulunmadığını kendiliğinden (re'sen) gözeterek takibi iptal edebilir (m. 170/a/2). Her ne suretle olursa olsun imza inkârı itirazı geri alınmış veya borç kısmen ya da tamamen kabul edilmişse bu hüküm uygulanmaz (m. 170/a/3).

Hukuk Genel Kurulu'na göre süresinde yapılmış başka bir şikâyet veya itiraz bulunduğunda senedin kambiyo vasfı icra mahkemesince kendiliğinden ve öncelikle dikkate alınır; icra mahkemesi senedin kambiyo senedi niteliğinde olmadığı kanısına varırsa takibin iptaline karar verir.¹ Yargıtay 12. Hukuk Dairesi de borçlu yasal beş günlük sürede borca veya imzaya itiraz etmiş ya da zamanaşımı itirazında bulunmuşsa ve senedin kambiyo vasfı bulunmadığı tespit edilirse, diğer itiraz nedenleri incelenmeksizin takibin re'sen iptaline karar verilmesi gerektiğini belirtmiştir.⁴ Borçlunun yalnız imzaya itiraz ettiği bir dosyada Daire, düzenleme yeri bulunmayan senet nedeniyle takibin iptaline karar verilmesi gerektiği gerekçesiyle kararı bozmuştur.⁵

Kendiliğinden inceleme yetkisinin sınırı m. 170/a/3'tür. Hukuk Genel Kurulu'na göre borçlu imzaya itirazını geri almış ya da borcu kısmen veya tamamen kabul etmişse, senet kambiyo senedi niteliğinde olmasa veya alacaklı kambiyo hukuku gereğince takip hakkına sahip olmasa bile icra mahkemesi şikâyet üzerine veya re'sen takibin iptaline karar veremez.⁸ Daire de borcun kısmen veya tamamen kabulü söz konusu olmadığında bu sınırlamanın uygulama yeri bulunmadığını belirtmiş, takibin re'sen iptali gerektiği gerekçesiyle bölge adliye mahkemesi kararını kaldırıp ilk derece mahkemesi kararını bozmuştur.⁴

Senedin teminat için verildiği iddiası iki yoldan birine girer. Hukuk Genel Kurulu'na göre senet üzerinde asıl borç ilişkisine atıf yapan ve ödemeyi şarta bağlayan kayıtlar varsa (“…ile imzalanan sözleşmenin teminatıdır”, “inşaat bitiminde ödenecektir” gibi) senedin soyutluk (mücerretlik) vasfı ortadan kalkar, böyle bir senede dayanılarak kambiyo senetlerine özgü takip yapılamaz ve takibin m. 170/a gereğince iptaline karar verilmesi gerekir. (Yargıtay HGK, E. 2022/707)⁹ Neyin teminatı olduğu belirtilmeyen bir teminat kaydı ise bononun mücerretlik vasfını ortadan kaldırmaz; teminat niteliği senet metninden anlaşılamıyorsa iddia borca itiraz olarak incelenir.⁹ Kurulun bu kararı oy çokluğuyla verilmiştir.⁹ Kurul aynı ölçütü, ilgili kısmı yine oy çokluğuyla verilen 2023/825 K. sayılı kararında da tekrarlamıştır.³

Türk Ticaret Kanunu m. 796/1'e göre bir çek, düzenlendiği yerde ödenecekse on gün, düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecekse bir ay içinde muhataba ibraz edilmelidir. Başka bir ülkede düzenlenen çekte süre, düzenlenme yeri ile ödeme yeri aynı kıtadaysa bir ay, ayrı kıtalardaysa üç aydır (m. 796/2). Bu süreler çekte yazılı olan düzenlenme tarihinin ertesi günü başlar (m. 796/3). Hamil, zamanında ibraz edilmiş çekin ödenmediği protesto, muhatabın çek üzerine yazdığı tarihli beyan veya takas odasının tarihli beyanıyla sabit olduğu takdirde cirantalara, düzenleyene ve diğer çek borçlularına başvurma haklarını kullanabilir (m. 808/1).

Yargıtay 12. Hukuk Dairesi'ne göre çekin yasal süre içinde ödenmek üzere muhataba ibraz edilmesi zorunludur ve çekin farklı bir yerde ibraz edilmiş olması ibraz süresinin uzaması sonucunu doğurmaz. (Yargıtay 12. HD, E. 2024/3076)¹⁰ Daire, düzenlenme yeri ile muhatap bankanın bulunduğu yerin aynı olduğu olayda on günlük yasal ibraz süresi geçirildikten sonra bankaya ibraz edilen çekin kambiyo vasfını yitirdiğini ve bu çek yönünden takibin m. 170/a uyarınca iptali gerektiğini kabul etmiştir.¹⁰

Çekte düzenlenme (keşide) tarihi bilinçli olarak ileri bir tarih olarak da yazılabilir. Daireye göre çekin asli unsurlarından olan keşide tarihi gerçek keşide tarihinden sonraki bir tarih olarak yazılabilir ve bu takdirde ibraz süresi uzatılmış sayılır. (Yargıtay 12. HD, E. 2022/5627)¹¹ Aynı kararda Daire, imzanın düzenleme tarihindeki yetkiliye ait olmadığı olayda alacaklının çekin daha önce, ileri tarihli olarak imzalandığı savunmasının ancak tarafların ortak imzasını taşıyan bir belgeyle kanıtlanabileceğini belirtmiştir.¹¹

Çek Kanunu (5941) m. 3/2'ye göre “karşılıksızdır” işlemi, muhatap bankanın hamile kanunen ödemekle yükümlü olduğu miktarın dışında, çek bedelinin karşılanamayan kısmıyla sınırlı olarak yapılır. Bankanın süresinde ibraz edilen her çek yaprağı için ödemekle yükümlü olduğu miktar Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından her yıl Ocak ayında belirlenir ve Resmî Gazete'de yayımlanır (m. 3/3). Kısmi ödeme hâlinde çekin ön ve arka yüzünün onaylı fotokopisi hamile ücretsiz verilir; hamil bu fotokopiyle müracaat borçlularına veya kambiyo senetleri hakkındaki takip usullerine başvurabilir, icra mahkemesine şikâyette bulunurken dilekçesine ekleyebilir (m. 3/6).

İleri tarihli çekte erken ibrazın sonucu da kanunda yazılıdır: üzerinde yazılı düzenleme tarihinden önce ibraz edilen çekin karşılığının kısmen veya tamamen ödenmemesi hâlinde bu çekle ilgili hukuki takip yapılamaz; ileri düzenleme tarihli çekle ilgili hukuki takip, çekin üzerindeki düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilmesine ve karşılıksızdır işlemine tabi tutulmasına bağlıdır (Çek Kanunu m. 3/8). Karşılıksız çekin ceza hukuku yönü bu rehberin konusu değildir; ayrı bir suç rehberinde anlatılır.

Kambiyo vasfına şikâyet, imzaya itiraz ve borca, zamanaşımına veya yetkiye itiraz için süre ödeme emrinin tebliğinden itibaren beş gündür (m. 168/1-3, 4 ve 5). Hukuk Genel Kurulu'na göre borçlunun beş gün geçtikten sonra yaptığı itiraz geçersizdir; bu süre hak düşürücü nitelikte olduğundan mahkemece kendiliğinden gözetilir. (Yargıtay HGK, E. 2021/91)¹² Süre İcra ve İflas Kanunu m. 19'a göre hesaplanır: gün olarak belirlenen sürelerde ilk gün hesaba katılmaz; sürenin son günü resmî tatile rastlarsa süre tatili izleyen günde biter (m. 19/1, 19/3). Hukuk Genel Kurulu'na göre sürenin içinde kalan resmî tatil günleri de süreye dâhildir.¹²

Ödeme emri usulsüz tebliğ edilmişse süre öğrenme tarihinden işler. Hukuk Genel Kurulu'na göre borçlu, usulsüz tebliği öğrendiği tarihten itibaren beş gün içinde borca veya imzaya itiraz ederken ayrıca ödeme emrinin tebliğ tarihinin düzeltilmesini de istemelidir; icra mahkemesi önce usulsüz tebliğ şikâyetini inceler ve tebliğ tarihini öğrenme tarihine göre düzeltir.¹² Borçlunun tebligatın usulsüzlüğü hakkında şikâyeti bulunmadıkça icra mahkemesi tebligatın usulsüz olduğunu kendiliğinden dikkate alamaz.¹²

Başvuru takibi kendiliğinden durdurmaz. Borca itiraz satıştan başka icra takip işlemlerini durdurmaz (m. 169); imzaya itiraz için de aynı kural vardır (m. 170/1). İcra mahkemesi hâkimi, borçlunun itiraz dilekçesine eklediği belgelerden borcun ödendiği veya ertelendiği, senedin metninden zamanaşımına uğradığı, borçlunun borçlu olmadığı ya da icra dairesinin yetkili olmadığı kanaatine varırsa, itirazın esası hakkındaki kararına kadar takibin geçici olarak durdurulmasına karar verebilir (m. 169/a/2). İmzaya itirazda ise icra mahkemesi, itirazı dilekçe kapsamından veya eklenen belgelerden ciddi görürse alacaklıya tebliğe gerek görmeden takibin geçici olarak durdurulmasına evrak üzerinde karar verebilir (m. 170/2).

İtirazın kabulü kararıyla takip durur ve alacaklının genel hükümlere göre dava açma hakkı saklıdır (m. 169/a/5, m. 170/3). Hukuk Genel Kurulu, borca itirazın kabulü hâlinde m. 169/a'nın beşinci fıkrası uyarınca takibin iptaline değil, durdurulmasına karar verilmesi gerektiğini belirtmiştir. (Yargıtay HGK, E. 2021/605)¹³ Durdurma senedin bir kısmıyla da sınırlı olabilir: Hukuk Genel Kurulu, bedelinde tahrifat yapıldığı saptanan senedin tahrifattan önceki miktar için geçerli sayılıp tahrifatla değiştirilen kısım ve fer'ileri yönünden takibin durdurulması gerektiğini kabul etmiştir. (Yargıtay HGK, E. 2025/208)¹⁴ İtirazın reddi kararına karşı istinaf yoluna başvurulması hiçbir icra işlemini durdurmaz; borçlu m. 33'ün üçüncü fıkrasına göre teminat gösterirse icra durur (m. 169/a son fıkra).

Yetki itirazı da borca itiraz gibi beş gün içinde icra mahkemesine yapılır (m. 168/1-5). Takip için yetkili icra dairesi, m. 50/1 uyarınca usul kanununun yetkiye dair hükümlerinin kıyasen uygulanmasıyla belirlenir; takibe esas akdin yapıldığı icra dairesi de yetkilidir ve yetki itirazı esas hakkındaki itirazla birlikte yapılır (m. 50/1-2). Hukuk Genel Kurulu'na göre bonoya dayalı kambiyo takibi, genel yetkili yer olan borçlunun yerleşim yerindeki icra dairesinde (HMK m. 6), bonoda gösterilen ödeme yerinde (HMK m. 10) ve m. 50/1 uyarınca bononun düzenlendiği yerdeki icra dairesinde yapılabilir. (Yargıtay HGK, E. 2019/177)¹⁵ İcra dairesinin yetkisi kamu düzenine ilişkin değildir; icra dairesi yetkisizliğini kendiliğinden gözetemez, borçlunun bunu şikâyetle değil itiraz yoluyla ileri sürmesi gerekir.¹⁵ Tacir olan düzenleyen ve lehtar arasında bonoya konulan yetki şartı HMK m. 17 gereğince geçerlidir ve icra dairesinin yetkisi için de bağlayıcıdır; Kurul, yetki sözleşmesinin tarafların külli ve cüzi haleflerini de bağladığını belirterek bonoyu ciro yoluyla alan alacaklının takibinde bu şartın gözetilmesi gerektiğine karar vermiştir.¹⁵

İcra ve İflas Kanunu m. 169/a/1'e göre icra mahkemesi hâkimi itiraz sebeplerini incelemek için iki tarafı en geç otuz gün içinde duruşmaya çağırır ve borcun olmadığının veya ödendiğinin ya da ertelendiğinin resmî veya imzası ikrar edilmiş bir belgeyle ispatı hâlinde itirazı kabul eder. Borçlunun ibraz ettiği belge altındaki imzayı alacaklı inkâr ederse icra mahkemesi m. 68/a'daki usule göre inceleme yapar; imzanın alacaklıya ait olduğu kanaatine varırsa borçlunun itirazını kabul eder ve alacaklıyı belgenin ilgili olduğu değer veya miktarın yüzde onu oranında para cezasına mahkûm eder (m. 169/a/3).

Teminat senedi iddiasında bu belge sınırı belirleyicidir. Hukuk Genel Kurulu'na göre bononun teminat senedi olduğu senet metninden anlaşılamıyorsa borçlu bu iddiasını m. 168/5 ve m. 169/a kapsamında borca itiraz olarak ileri sürebilir; bu durumda bononun sözleşmeyle bağlantısı m. 169/a kapsamında kanıtlanmalı ve sözleşmede senedin vade, düzenlenme tarihi ve miktarına açık bir şekilde atıf bulunmalıdır.⁹ Kurul, takip talebine genel kredi sözleşmesi eklenmiş olsa da sözleşmede senede herhangi bir atıf yapılmadığını ve alacaklının senedin teminat senedi olduğuna dair kabulünün de bulunmadığını belirterek borçluların itirazının reddi gerektiğine karar vermiş; senet miktarından daha az bir tutarın takibe konulmasında da yasal engel görmemiştir.⁹ Kurulun bir başka kararına göre alacaklı vekilinin cevap dilekçesinde senedin kullandırılmış krediler çerçevesinde verildiğini beyan etmesi, senedin kredi sözleşmesinin teminatı olarak verildiği anlamına gelmez; kararın bu kısmı oy çokluğuyla verilmiştir.³

Hukuk Genel Kurulu'na göre bononun sözleşmenin teminatı olarak verildiği iddiası kişisel def'idir; senet ciro veya teslimle devredilmişse iyi niyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülemez.⁹ TTK m. 687/1'e göre poliçeden dolayı kendisine başvurulan kişi, düzenleyen veya önceki hamillerden biriyle kendi arasında doğrudan doğruya var olan ilişkilere dayanan def'ileri, hamil senedi iktisap ederken bile bile borçlunun zararına hareket etmiş olmadıkça hamile karşı ileri süremez; bu hüküm bonoya m. 778/1-a, çeke m. 818/1-e yollamasıyla uygulanır.

Diğer savunmalarda da aynı ölçü uygulanır. Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, alacaklının çekin ileri tarihli düzenlendiğine ilişkin iddiasını m. 169/a'da yazılı nitelikte bir belgeyle ispatlayamadığı olayda borçlu şirketin iddialarının borca itiraz kapsamında değerlendirilerek kabul edilmesi gerektiğine karar vermiştir.¹¹ Hukuk Genel Kurulu'na göre senedin bedelinde tahrifat yapıldığı itirazı borca itiraz niteliğindedir; düzeltmenin paraflı olmaması veya imzanın düzenleyene ait olmadığının anlaşılması hâlinde düzeltme yok hükmündedir ve senet düzeltme öncesi durumuna göre değerlendirilir.¹⁴ Kurul, bedel hanesine sonradan rakam eklendiğini kesin kanaatle bildiren Adli Tıp raporunun hüküm kurmaya elverişli olduğunu belirtmiş ve Özel Daire bozmasına uyulması gerektiğine karar vermiştir.¹⁴

İmzaya itirazda inceleme m. 170/3'ün yollamasıyla m. 68/a'nın dördüncü fıkrasına göre yapılır. Yargıtay 12. Hukuk Dairesi'ne göre bu incelemede imzanın borçluya ait olduğunu kanıtlama yükü alacaklıdadır ve ispat yükünü ters çevirecek bir uygulamaya gidilmemelidir. (Yargıtay 12. HD, E. 2024/4806)¹⁶ Daire, HMK m. 211'deki usulün izlenerek inkâr edilen imzanın atıldığı tarihten önceki veya mümkün olduğunca yakın tarihli, karşılaştırmaya elverişli belgelerdeki borçlu imzalarının getirtilmesini, ardından bilirkişi incelemesi yapılmasını aramış; imzanın borçluya ait olup olmadığı konusunda kanaat içermeyen raporun denetime ve hüküm kurmaya elverişli olmadığını, rapora itiraz edilen dosyada üç kişilik bilirkişi heyetinden rapor alınması gerektiğini belirterek kararı bozmuştur.¹⁶

İmzanın kime ait olduğu kadar hangi sıfatla atıldığı da tartışılabilir. Hukuk Genel Kurulu'na göre bononun geçerli olması için tek imza yeterlidir ve senedin ön yüzüne atılan ikinci imza aval şerhi sayılır; ancak düzenleyen tarafından atılan iki imza aval olarak kabul edilemez.¹³ Kurul, şirket yetkilisinin şirketin kaşeleri üzerine attığı iki imzanın temsilcisi olduğu şirket adına atıldığını ve aval söz konusu olmadığını kabul etmiştir.¹³

Zamanaşımına ilişkin m. 749-751 bonolar hakkında da uygulanır (TTK m. 778/1-h) ve bonoyu düzenleyen kişi bir poliçeyi kabul eden gibi sorumludur (m. 779/1). Buna göre poliçeyi kabul edene karşı ileri sürülecek istemler vadenin geldiği tarihten itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (m. 749/1). Hamilin cirantalarla düzenleyene karşı istemleri, süresinde çekilen protesto tarihinden veya senette “gidersiz iade olunacaktır” kaydı varsa vadenin dolduğu tarihten itibaren bir yıl (m. 749/2); bir cirantanın başka cirantalarla düzenleyen aleyhine istemleri, senedi ödediği veya senedin dava yoluyla kendisine karşı ileri sürüldüğü tarihten itibaren altı ay geçmekle zamanaşımına uğrar (m. 749/3).

Yargıtay 12. Hukuk Dairesi bu hükümleri bonoya şöyle uygulamıştır: bonoyu düzenleyene karşı başlatılacak takiplerde zamanaşımı süresi vadeden itibaren üç yıl, hamilin cirantayı takip etmesi hâlinde bir yıldır. (Yargıtay 12. HD, E. 2025/3199)¹⁷ Daire, lehtar-ciranta konumundaki borçlu şirket hakkında takibin kesinleşmesinden sonra bir yıllık süre içinde zamanaşımını kesen bir işlem yapılmadığı için m. 71 yollamasıyla m. 33/a'ya göre zamanaşımı isteminin bu borçlu yönünden kabul edilmesi gerektiğine karar vermiştir.¹⁷ Görüldüğünde ödenecek bono, düzenlenme tarihinden itibaren bir yıl içinde ödenmek üzere ibraz edilmelidir (TTK m. 704/1, m. 778/1-b). Daireye göre vadesi yazılmamış bononun bu süre içinde ibraz edilmemesi cirantalara başvuru hakkını düşürür, ancak zamanaşımı süresi dolmadıkça düzenleyenin sorumluluğu devam eder.⁷ Somut olayda bir yıllık ibraz süresi ve onun bitiminden itibaren üç yıllık zamanaşımı içinde takibe geçilmediği için düzenleyen borçlu yönünden zamanaşımının dolduğu kabul edilmiştir.⁷

Çekte hamilin cirantalarla düzenleyene ve diğer çek borçlularına karşı başvurma hakları ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (TTK m. 814/1); çek borçlularından birinin diğerine karşı başvurma hakları, çeki ödediği veya çekin dava yoluyla kendisine karşı ileri sürüldüğü tarihten itibaren üç yıldır (m. 814/2). Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, mülga 6762 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 726'da 6 ay olan çek zamanaşımının 6273 sayılı Kanunla üç yıla çıkarıldığını ve ibraz süresi bu Kanunun yürürlüğünden sonra dolan çeklerin üç yıllık zamanaşımına tabi olduğunu belirtmiştir. (Yargıtay 12. HD, E. 2022/13628)¹⁸ Aynı kararda somut olayda takiplerin ihtiyati tedbirle durdurulduğu dönem gözetilerek, tedbirin kalktığı tarihten takip tarihine kadar zamanaşımı süresinin geçmediği kabul edilmiştir.¹⁸ Daire bunu, bugün mülga olan iflas erteleme kurumuna ilişkin İİK m. 179/b'ye dayandırmıştır;¹⁸ bu madde 7101 sayılı Kanunun 65. maddesiyle yürürlükten kaldırılmış, aynı Kanunla eklenen İİK geçici m. 14 ise yürürlüğe girdiği tarihte görülmekte olan iflas erteleme taleplerine talep tarihinde yürürlükte bulunan hükümlerin uygulanmasını sürdürmüştür.

Zamanaşımı dava açılması, takip talebinde bulunulması, davanın ihbar edilmesi veya alacağın iflas masasına bildirilmesiyle kesilir (TTK m. 750/1). Kesen işlem kimin hakkında meydana gelmişse ancak ona karşı hüküm ifade eder ve kesilmeyle süresi aynı olan yeni bir zamanaşımı işlemeye başlar (m. 751/1-2). Bu iki hüküm çeke de uygulanır (m. 818/1-p).

İcra mahkemesi zamanaşımı itirazını senetteki tarihe göre inceler: borçlunun zamanaşımı itirazını alacaklının ibraz ettiği kambiyo senedindeki tarihe göre varit görür ve alacaklı zamanaşımının kesildiğini veya durduğunu resmî ya da imzası ikrar edilmiş bir belgeyle ispat edemezse itirazı kabul eder, aksi hâlde reddeder (İİK m. 169/a/4). Kambiyo vasfı taşımayan senet ise adi senet hükmündedir; Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, çift vadeli olduğu için bono sayılmayan belgedeki alacağın Türk Borçlar Kanunu m. 146'daki (mülga 818 sayılı Borçlar Kanunu m. 125) on yıllık zamanaşımına tabi olduğunu ve icra takibinde de alacağın tabi olduğu zamanaşımı süresinin uygulanacağını belirtmiştir.⁶ Böyle bir senede dayanan alacağın genel mahkemede istenmesi alacak davası rehberinde anlatılır.

Borca itirazda tazminat iki ayrı koşula bağlanmıştır (m. 169/a/6). Borçlunun itirazı icra mahkemesince esasa ilişkin nedenlerle kabul edilirse, kötü niyeti veya ağır kusuru bulunan alacaklı takip konusu alacağın yüzde yirmisinden aşağı olmamak üzere tazminata mahkûm edilir. Takip geçici olarak durdurulmuşsa ve itiraz reddedilirse borçlu, diğer tarafın isteği üzerine takip konusu alacağın yüzde yirmisinden aşağı olmamak üzere tazminata mahkûm edilir. Borçlu menfi tespit ve istirdat davası açarsa veya alacaklı genel mahkemede dava açarsa hükmolunan tazminatın tahsili dava sonuna kadar ertelenir ve dava lehine sonuçlanan taraf için daha önce hükmedilen tazminat kalkar.

Hukuk Genel Kurulu'na göre alacaklı aleyhine tazminata hükmedilebilmesi için önce itirazın “borcun olmadığı”, “itfa veya imhal edildiği” iddialarına dayalı olarak esasa ilişkin nedenlerle kabul edilmesi, ardından alacaklının takibinde kötü niyetli veya ağır kusurlu olması gerekir; kötü niyet ile ağır kusurun birlikte bulunması şart değildir, birinin bulunması yeterlidir.¹³ Kurul, bononun lehtarı olan alacaklının gerekli dikkat ve özeni göstermeden şirketi temsilen imza atan yetkili aleyhine de takip başlatmasını ağır kusur saymış ve bu kişi lehine icra inkâr tazminatına hükmedilmesi gerektiğine karar vermiştir.¹³ Yargıtay 12. Hukuk Dairesi de çekin lehtarı olan alacaklının düzenleyenle doğrudan ilişki içinde bulunduğunu, imzanın düzenleyen şirketin yetkilisine ait olup olmadığını bilebilecek durumda olduğunu ve borca itirazı kabul edilen borçluya karşı başlattığı takipte en azından ağır kusurlu sayılacağını belirterek borçlu lehine en az yüzde 20 tazminata hükmedilmesi gerektiğine karar vermiştir.¹¹

İmzaya itirazda yaptırımlar m. 170'te ayrıca düzenlenmiştir. Ödeme emrinde borçluya, imzasını haksız yere inkâr ederse takip konusu alacağın yüzde onu oranında para cezasına mahkûm edileceği ihtar edilir (m. 168/1-4). İnkâr edilen imzanın borçluya ait olduğu anlaşılırsa ve itirazla birlikte takip m. 170/2'ye göre durdurulmuşsa, borçlu takip konusu alacağın yüzde yirmisinden aşağı olmamak üzere inkâr tazminatına ve yüzde onu oranında para cezasına mahkûm edilir ve itiraz reddedilir (m. 170/3). İcra mahkemesi itirazı kabul eder ve alacaklının senedi takibe koymada kötü niyeti veya ağır kusuru bulunduğunu saptarsa, alacaklıyı takip konusu alacağın yüzde yirmisinden aşağı olmamak üzere tazminata ve yüzde onu oranında para cezasına mahkûm eder (m. 170/4).

Bu yaptırımların tahsili bazı hâllerde ertelenir. Borçlu menfi tespit veya istirdat davası açarsa imza itirazı nedeniyle hükmolunan tazminatın ve para cezasının tahsili dava sonuna kadar ertelenir ve davanın borçlu lehine sonuçlanması hâlinde kalkar (m. 170/3); alacaklı genel mahkemede dava açarsa kendisi hakkında verilen para cezasının tahsili dava sonuna kadar ertelenir ve bu davayı kazanırsa kalkar (m. 170/4). Menfi tespit ve istirdat davasının kendisi ayrı bir rehberin konusudur.