Geri gönderme merkezi: idari gözetim, süre, haklar, görüşme ve Ula (Muğla)

Geri gönderme merkezi, 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu'na göre idari gözetime alınan yabancıların tutulduğu yerdir: m. 58/1 uyarınca idari gözetime alınan yabancılar geri gönderme merkezlerinde tutulur. Merkezler İçişleri Bakanlığı tarafından işletilir; Bakanlık kamu kurum ve kuruluşları, Türkiye Kızılay Derneği veya göç alanında uzmanlığı bulunan kamu yararına çalışan derneklerle protokol yaparak merkezleri işlettirebilir (m. 58/2). Merkezlerin kurulması, yönetimi, işletilmesi, devri, denetimi ve yabancıların merkezlere nakli yönetmelikle düzenlenir (m. 58/3). Uluslararası koruma başvuru sahiplerinin idari gözetimi ise m. 68'de ayrıca düzenlenmiştir; başvuru sahibinin idari gözetim süresi otuz günü geçemez (m. 68/5). Ancak sınır dışı edilmek üzere geri gönderme merkezinde idari gözetim altında tutulan yabancı uluslararası korumaya başvurursa, Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanununun Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik m. 96/7'ye göre m. 68 uyarınca yeni bir idari gözetim kararı alınmaz; uluslararası koruma işlemleri, Genel Müdürlük aksine bir karar vermedikçe, m. 57'ye göre alınmış idari gözetim kararının süresi içinde yürütülür. Bu rehber, hakkında sınır dışı etme kararı alınan yabancıların m. 57'ye göre gözetimini anlatır.

Bu düzenleme, Kabul ve Barınma Merkezleri ile Geri Gönderme Merkezlerinin Kurulması, Yönetimi, İşletilmesi, İşlettirilmesi ve Denetimi Hakkında Yönetmelik'tir. (Anayasa Mahkemesi, B. No. 2025/10406)¹ Anayasa Mahkemesinin bir kararında aktarıldığı hâliyle yönetmelik geri gönderme merkezini, idari gözetim altına alınan yabancıların barındırılmaları ve kontrol altında tutulmaları amacıyla kurulan merkez olarak tanımlar. (Anayasa Mahkemesi, B. No. 2019/27008)²

Merkeze gönderilme süreci m. 57'dedir. 54. madde kapsamındaki yabancılar kolluk tarafından yakalanınca derhâl valiliğe bildirilir; sınır dışı etme kararı alınması gerektiği değerlendirilenler hakkında kararı valilik verir ve değerlendirme ile karar süresi kırk sekiz saati geçemez (m. 57/1). Hakkında idari gözetim kararı alınan yabancı, yakalamayı yapan kolluk birimince geri gönderme merkezine kırk sekiz saat içinde götürülür (m. 57/2).

İdari gözetim, ceza muhakemesindeki gözaltı ya da tutuklama değildir. Yargıtay 12. Ceza Dairesi, idari gözetim kararının idari bir işlem olduğunu ve bu kararla Ceza Muhakemesi Kanunu kapsamında bir koruma tedbiri uygulanmadığını kabul etmiştir. (Yargıtay 12. CD, E. 2022/5310)³ Anayasa Mahkemesi ise merkezlerde kişilerin özgürlüğünden yoksun olarak kamu idaresinin gözetimi altında kapalı bir alanda tutulduğunu belirterek ceza infaz kurumları için geliştirilen yaşamı koruma ilkelerinin bu merkezlerde de uygulanabileceğini kabul etmiştir.²

m. 57/2'ye göre valilik, hakkında sınır dışı etme kararı alınan yabancılardan şu durumlarda olanlar hakkında idari gözetim kararı alır: 1) kaçma ve kaybolma riski bulunanlar, 2) Türkiye'ye giriş veya çıkış kurallarını ihlal edenler, 3) sahte ya da asılsız belge kullananlar, 4) kabul edilebilir bir mazereti olmaksızın Türkiye'den çıkmaları için tanınan sürede çıkmayanlar, 5) kamu düzeni, kamu güvenliği veya kamu sağlığı açısından tehdit oluşturanlar. Aynı hüküm valiliğe, idari gözetim yerine m. 57/A'daki alternatif yükümlülükleri getirme imkânı da verir.

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu, idari gözetimin ölçülü olup olmadığını değerlendirirken önce sınır dışı etme işleminin özenle yürütülüp yürütülmediğine, ardından yabancıya keyfîliğe karşı usul güvencelerinin sağlanıp sağlanmadığına bakmıştır.¹ Aynı kararda, özel bir savunmasızlık durumunda olmayan ve tıbbi tedaviye ya da psikolojik desteğe erişemediğini ileri sürmeyen başvurucu hakkındaki idari gözetimin orantısız olmadığı sonucuna varmıştır.¹

Süre m. 57/3'tedir: geri gönderme merkezlerindeki idari gözetim altı ayı geçemez. Sınır dışı etme işlemleri yabancının iş birliği yapmaması veya ülkesiyle ilgili doğru bilgi ya da belgeleri vermemesi nedeniyle tamamlanamazsa süre en fazla altı ay daha uzatılabilir. Anayasa Mahkemesine göre bu azami süreyle, sınır dışı etme sürecinin uzaması yüzünden kişilerin aşırı bir sürede hürriyetlerinden yoksun bırakılmasının önüne geçilmek istenmiştir; uzatma hâli dışında altı ayın sonunda kişinin serbest bırakılması gerekir.¹

m. 57/4'e göre valilik idari gözetimin devamında zaruret olup olmadığını her ay düzenli olarak değerlendirir; gerek görülürse otuz günlük süre beklenmez. Zaruret görülmeyen yabancı için idari gözetim derhâl sonlandırılır ve bu yabancıya m. 57/A uyarınca alternatif yükümlülükler getirilir. İdari gözetim kararı, sürenin uzatılması ve her ayki değerlendirmelerin sonuçları gerekçesiyle birlikte yabancıya, yasal temsilcisine ya da avukatına tebliğ edilir; avukatı olmayan yabancı veya yasal temsilcisi kararın sonucu, itiraz usulleri ve süreleri hakkında bilgilendirilir (m. 57/5).

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu, tutmanın hukuki ve maddi gerekçelerinin teknik olmayan, basit ve kolayca anlaşılır bir dilde açıklanmasını, kişinin yetkili yargı merciine başvurabilmesini sağlayan güvence olarak görmüştür.¹ İncelediği olayda ilk kararın yabancının anladığı dilde yazılı olarak, devam kararının ayrıca tercümanla sözlü olarak bildirildiğini ve yabancının avukatı aracılığıyla itiraz edebildiğini gözeterek tutma nedeninin bildirildiği sonucuna varmıştır.¹

m. 57/8 uyarınca idari gözetim altındaki yabancının uyruğunu tespit etmek amacıyla elektronik ve iletişim cihazları incelenebilir; inceleme sonucunda elde edilen veriler bu amaç dışında kullanılmaz.

m. 59/1 merkezde sağlanacak hizmetleri sayar: 1) yabancının bedelini karşılayamadığı acil ve temel sağlık hizmetleri ücretsiz verilir, 2) yabancıya yakınlarına, notere, yasal temsilciye ve avukata erişme ve bunlarla görüşme, ayrıca telefon hizmetlerine erişme imkânı sağlanır, 3) ziyaretçileriyle, vatandaşı olduğu ülkenin konsolosluk yetkilisiyle ve Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği görevlisiyle görüşebilme imkânı sağlanır, 4) çocukların yüksek yararları gözetilir, aileler ayrı yerlerde barındırılır, 5) çocukların eğitim ve öğretimden yararlandırılması için Millî Eğitim Bakanlığınca gerekli tedbirler alınır. Göç alanında uzmanlığı bulunan sivil toplum kuruluşu temsilcileri merkezleri Genel Müdürlüğün izniyle ziyaret edebilir (m. 59/2).

Anayasa Mahkemesi kararında aktarılan yönetmelik hükümlerine göre merkezde barınanların yakınlarına, notere, yasal temsilciye, avukata, ziyaretçilerine, konsolosluk yetkilisine ve Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği görevlisine erişebilmelerinin ve görüşebilmelerinin koordinasyonu merkez müdürlüğünün görevidir; tercümanlık ve rehberlik hizmetleri de bu müdürlükçe sağlanır.² Yönetmelik merkezlerde verilecek hizmetler arasında barınma ve beslenme, psikolojik ve sosyal destek faaliyetleri, özel ihtiyaç sahiplerine uygun alanların tahsisi ve kıymetli eşyaların emanete alınmasını da sayar.²

Avukat yardımı için ayrıca m. 57/7 vardır: idari gözetim işlemine karşı yargı yoluna başvuran ve avukatlık ücretini karşılama imkânı bulunmayan yabancıya, talebi hâlinde 1136 sayılı Avukatlık Kanunu hükümlerine göre avukatlık hizmeti sağlanır. Anayasa Mahkemesi Genel Kurulunun incelediği dosyada idari gözetim kararının tebliğ formunda, talep hâlinde avukatlık hizmeti için yabancının baroyla iletişim kurmasının sağlanacağı belirtilmişti.¹

Anayasa Mahkemesine göre merkezde tutulan yabancıların sağlık ve esenlikleri yeterli biçimde güvence altına alınmalı ve gerekli duydukları tıbbi yardım sağlanmalıdır. (Anayasa Mahkemesi, B. No. 2021/60583)⁴ Özgürlüğünden yoksun bırakılan hasta kişiye gerekli tıbbi yardımın hiç ya da gerektiği gibi verilmemesi, kişinin yaşamı veya vücut bütünlüğü için acil bir tehlikeye, ağır veya uzun süreli acıya ya da insan haysiyetiyle bağdaşmayan düzeyde bir sıkıntıya yol açarsa kötü muamele yasağı ihlal edilmiş sayılabilir. (Anayasa Mahkemesi, B. No. 2020/33319)⁵

Anayasa Mahkemesi, özgürlüğünden yoksun kalan kişilerin kırılgan ve korumasız konumu nedeniyle intihar riskinin arttığını, bu yüzden yetkililerin kişilerin davranış ve sağlık durumlarını takip etmesi, gerektiğinde doktor muayenesine başvurması gerektiğini belirtmiştir.² Ancak Mahkemeye göre bu yükümlülük yetkililere aşırı yük oluşturacak biçimde yorumlanmaz; intihar eğilimi yönünden hiçbir belirti göstermeyen her kişinin kıyafet dâhil her türlü materyalden arındırılmasını beklemek kamu makamlarına sınırları belirsiz bir külfet yükler.²

Aile birliği ve aileyle görüşme konusunda Anayasa Mahkemesinin incelediği iki başvuru esasa girilmeden sonuçlanmıştır. Eşinden farklı bir geri gönderme merkezinde tutulduğundan yakınan ve gözetimi sona eren başvurucunun şikâyeti, önce tam yargı davası açılması gerektiği gerekçesiyle kabul edilemez bulunmuştur. (Anayasa Mahkemesi, B. No. 2020/343)⁶ Merkezde çocuklarıyla ve yakınlarıyla görüşmesine ve telefonla konuşmasına izin verilmediğinden yakınan başvurucunun şikâyeti de idari yargıda tam yargı davası yolu tüketilmediği için kabul edilemez bulunmuştur. (Anayasa Mahkemesi, B. No. 2020/21099)⁷

Göç İdaresi Başkanlığının geri gönderme merkezleri iletişim sayfasında Muğla için adres Alpaslan Mahallesi Gökalp Gündüz Caddesi No:78 Ula/MUĞLA, telefon 0252 242 13 13 olarak gösterilmiştir. Muğla İl Göç İdaresi Müdürlüğünün duyurusuna göre Ula Geri Gönderme Merkezi bu müdürlüğe bağlıdır.

Aynı duyuruda, merkezde barınan yabancıların eşi, vasisi, üçüncü dereceye kadar kan hısımları ve ikinci dereceye kadar kayın hısımları ile avukatlar için duyurudaki çizelgeye göre merkezi ziyaret edip yabancıyla görüşme imkânı bulunabildiği belirtilmiştir; duyuruda bunlar dışındaki ziyaretçiler hakkında bir açıklama yoktur. Çizelgede avukat ve yakın görüşmeleri pazartesiden cumaya sabah 08.30'dan ve öğleden sonra 14.00'ten itibaren gösterilmiştir; 12.00 ve 13.00 satırları öğle arasıdır, cumartesi ve pazar günleri görüşme gösterilmemiştir. Çizelgede öğleden sonraki görüşmelerin bitiş saati ayrıca yazılmamıştır.

Bu bilgiler Göç İdaresi Başkanlığının goc.gov.tr/geri-gonderme-merkezleri-iletisim sayfasından ve Muğla İl Göç İdaresi Müdürlüğünün mugla.goc.gov.tr/avukat-ve-ziyaretci-gorusmeleri-hakkinda-duyuru ve mugla.goc.gov.tr/iletisim sayfalarından 17 Ekim 2026 itibarıyla alınmıştır. Görüşme günleri ve saatleri idarece değiştirilebilir; ziyaretten önce Muğla İl Göç İdaresi Müdürlüğünün güncel duyurusundan teyit edilmesi gerekir. Müdürlüğün iletişim sayfasında adres Orhaniye Mah. Papatya Sok. No:15 Menteşe/Muğla, telefon 0 (252) 213 12 60, e-posta mugla@goc.gov.tr olarak yer alır.

Görüşmenin dayanağı kanundadır: m. 59/1-b yabancıya yakınlarına ve avukata erişme ve görüşme imkânı, m. 59/1-c ziyaretçileriyle görüşebilme imkânı tanır. Kanun, görüşebilecek yakınların derecesini ve görüşme saatlerini kendisi belirlemez; bunlar idarenin duyurusundan izlenir.

Kanun hükümlerine göre gözetim başlıca şu hâllerde sona erer: 1) valiliğin aylık değerlendirmesinde gözetimin devamında zaruret görülmemesi; bu hâlde gözetim derhâl sonlandırılır (m. 57/4), 2) azami sürenin dolması (m. 57/3), 3) gözetim kararına karşı sulh ceza hâkimine yapılan başvurunun kabul edilmesi (m. 57/6), 4) sınır dışı etme kararının yerine getirilmesi, yani yabancının kolluk birimince sınır kapısına götürülmesi (m. 60/1).

m. 57/A/1, m. 57/2'de sayılan yabancılara ya da idari gözetimi sonlandırılan yabancılara getirilebilecek alternatif yükümlülükleri sayar: belirli adreste ikamet etme, bildirimde bulunma, aile temelli geri dönüş, geri dönüş danışmanlığı, kamu yararına hizmetlerde gönüllülük esasıyla görev alma, teminat ve elektronik izleme. Bu yükümlülüklerin süresi yirmi dört ayı geçemez (m. 57/A/2). Yükümlülüklere uymayan yabancı idari gözetim altına alınabilir (m. 57/A/6). Elektronik izleme kararına karşı sulh ceza hâkimine başvurulabilir; hâkim incelemeyi beş gün içinde sonuçlandırır (m. 57/A/5).

İdari gözetim kararına karşı kişi, yasal temsilcisi ya da avukatı sulh ceza hâkimine başvurabilir. Başvuru gözetimi durdurmaz; hâkim incelemeyi beş gün içinde sonuçlandırır ve kararı kesindir. Gözetim şartlarının ortadan kalktığı veya değiştiği iddiasıyla yeniden başvurmak mümkündür (m. 57/6). Bu itirazın usulü bu rehberde ayrıntılı anlatılmaz.

Anayasa Mahkemesi Genel Kuruluna göre sulh ceza hâkimliğine başvuru, idari gözetim kararının hukukiliğinin incelenmesine yönelik bir yoldur; merkezdeki tutulma koşullarını düzeltme yolu değildir.¹ Anayasa Mahkemesinin incelediği başka bir dosyada sulh ceza hâkimliği, idarenin gözetimi gerektiren sebeplerin sürdüğünü gösteren somut bilgi ve belge sunmadığını, yabancının yaklaşık beş aydır tutulduğunu ve alternatif tedbirlere başvurulabileceğini gözeterek yeniden yapılan başvuruyu kabul etmiş, yabancı ertesi gün salıverilmiştir.⁴

Merkezde tutulmanın dayanağı sınır dışı etme kararıdır. Bu karara karşı yabancı, yasal temsilcisi ya da avukatı tebliğden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesine başvurabilir; yabancının rızası saklı kalmak kaydıyla dava açma süresi içinde veya dava açılırsa yargılama sonuçlanıncaya kadar yabancı sınır dışı edilmez (m. 53/3).

Sınır dışı etme kararı yerine getirilirken merkezdeki yabancılar kolluk birimince sınır kapılarına götürülür (m. 60/1). Seyahat masrafları kural olarak yabancının kendisince karşılanır; yabancının hiç parası yoksa masrafların tamamını Genel Müdürlük karşılar, parası masrafa yetmiyorsa masrafı Genel Müdürlük karşılar, temel gereksinimlerine yetecek tutar kendisine bırakılır ve artan kısmı Hazineye gelir kaydedilir (m. 60/3-c-1). Masraflar geri ödenmediği sürece yabancının Türkiye'ye girişine izin verilmeyebilir (m. 60/3-ç); pasaport ve diğer belgeler sınır dışı edilinceye kadar tutulabilir (m. 60/5).

m. 60/A'ya göre hakkında sınır dışı etme kararı alınmış ve menşe ülkesine gönüllü olarak geri dönmek isteyen düzensiz göçmenlerden Genel Müdürlüğün uygun gördüklerine ayni veya nakdi destek sağlanabilir.

Anayasa Mahkemesine göre Anayasa m. 17, geri gönderme merkezlerinde barındırılan yabancıların tutulma koşullarının insan onuruna yakışır olmasını korur; bu kişiler özgürlükten mahrum kalmanın doğal sonucu olan kaçınılmaz elem seviyesinden daha fazla sıkıntı çekecekleri bir duruma sokulmamalıdır.⁴ Koşulların kötü muamele eşiğine ulaşıp ulaşmadığında tutulma süresi, açık havada egzersiz olanakları, koşulların fiziksel ve psikolojik etkileri, bazı durumlarda yabancının yaşı, cinsiyeti ve sağlığı rol oynar; kişisel alan temel unsurdur.⁴

Mahkeme mahpusların tutulma koşulları için esas aldığı ölçütleri geri gönderme merkezlerine de uygular.⁴ Buna göre çok kişilik odalarda kişi başına yüzey alanı en az 3 m² olmalıdır; alan bundan azsa, her tutulan için ayrı uyku yeri yoksa ya da kişiler mobilyalar arasında serbestçe hareket edemiyorsa kötü muamele yönünde güçlü bir karine oluşur.⁴ Kişisel alan 3 m² ile 4 m² arasındaysa hijyen, tuvalet ve banyonun mahrem kullanımı, açık havaya ve doğal ışığa erişim, havalandırma ve ısıtma gibi diğer koşullarla birlikte değerlendirme yapılır.⁴

Tutulanların açık hava tesisinde en az bir saat egzersiz yapmasına izin verilmelidir; haftada bir defadan fazla duş imkânı sunulmaması uygun vücut hijyeni için yeterli sayılmaz.⁴ Tutulma süresinin kısalığı tek başına şikâyeti kötü muamele kapsamından çıkarmaz; ağır derecedeki olumsuz koşullar kısa süreli olsa bile ihlal sonucunu değiştirmez.⁴

Tutulma devam ederken koşulların düzeltilmesini sağlayacak bir yol konusunda Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu 8 Temmuz 2025 tarihli kararında, 6458 sayılı Kanun'da merkezlerdeki tutulma koşullarının denetimini ve bir aykırılık hâlinde düzeltilmesini düzenleyen bir hüküm bulunmadığını tespit etmiştir.¹ Genel Kurula göre yönetmeliğin denetim hükmü de bir şikâyetin hangi makamca hangi usule göre inceleneceğini ve koşulların nasıl düzeltileceğini düzenlemez.¹ Genel Kurul bu nedenle koşullar yönünden kötü muamele yasağıyla bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiğine oybirliğiyle karar vermiş, ihlalin yapısal sorundan kaynaklandığını belirterek pilot karar usulünü uygulamış ve durumu Türkiye Büyük Millet Meclisine bildirmiştir.¹ Aynı kararla, bu konuda yapılmış ve yapılacak bireysel başvuruların incelenmesini kararın Resmî Gazete'de yayımlanmasından itibaren dört ay süreyle ertelemiş ve başvurucuya net 115.000 TL manevi tazminat ödenmesine hükmetmiştir.¹ Karar Resmî Gazete'nin 26 Şubat 2026 tarihli ve 33180 sayılı nüshasında yayımlanmıştır.¹ Dört aylık erteleme süresi bu yayım tarihinden itibaren 26 Haziran 2026'da dolmuştur. Genel Kurulun incelediği dosyada başvurucu, hem bireysel başvuru hem inceleme tarihinde geri gönderme merkezinde tutulmaktaydı.¹

Genel Kurula göre oluşturulacak yol, koşulların kötü muamele yasağını ihlal edip etmediğini tespit edebilmeli ve ihlal varsa koşulların düzeltilmesini sağlayabilmelidir; yol idari nitelikteyse karar verici makam geri gönderme merkezi yönetiminden bağımsız olmalıdır.¹ 6458 sayılı Kanun'un 17 Ekim 2026 itibarıyla güncel metninde m. 58 ve m. 59, tutulma koşullarına ilişkin bir şikâyetin incelenmesi için ayrı bir başvuru yolu öngörmemektedir. Resmî Gazete'de 1 Temmuz 2025 ile 17 Ekim 2026 arasında 6458 sayılı Kanun'u değiştiren ya da bu yolu kuran bir düzenleme yayımlanmamıştır.

Anayasa Mahkemesinin aktardığı yönetmelik hükmüne göre merkezler bağlı oldukları il müdürlüğünce sürekli, Göç İdaresi Genel Müdürlüğünce her yıl, İçişleri Bakanlığı Teftiş Kurulu Başkanlığınca üç yılda bir denetlenir; denetim raporlarında tespit edilen eksiklik ve aksaklıkların giderilmesinden il müdürü ve merkez müdürü sorumludur.¹

6458 sayılı Kanun, idari gözetimden ya da merkezdeki koşullardan doğan zararın tazmini için ayrı bir dava düzenlemez. Görevli yargı yeri bu nedenle genel hükümlerden ve kararlardan izlenir ve kararlar aynı sonuca varmamıştır. Anayasa Mahkemesi Genel Kurulunun pilot kararında aktardığına göre Uyuşmazlık Mahkemesinin içtihadı bu davalarda adli yargıyı görevli saymaktadır. (Anayasa Mahkemesi, B. No. 2022/8989)⁸ Danıştay 10. Daire bu davaları idare mahkemesine göndermiş, Yargıtay 4. Hukuk Dairesi adli yargıyı görevli saymıştır. Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu ise 20 Kasım 2025 tarihli pilot kararında, hukuka aykırı olarak idari gözetim altına alınanların zararlarının tazmini için hangi yargısal merciye başvuracakları konusunda ciddi bir belirsizlik bulunduğunu tespit etmiştir.⁸

Danıştay 10. Dairesi, geri gönderme merkezinde haksız tutulduğunu ileri süren yabancıların tazminat davalarını idari işlemden kaynaklanan tam yargı davası olarak nitelendirmiş ve davaların idare mahkemesinde görülmesine karar vermiştir. (Danıştay 10. Daire, E. 2020/5704)⁹ Daire aynı nitelendirmeyi, gözetimin iki ayrı ilde sürdüğü başka bir dosyada da yapmıştır. (Danıştay 10. Daire, E. 2021/72)¹⁰ Bu kararlarda Danıştay'ın önündeki soru, adli yargı ile idari yargı arasındaki ayrım değil, davanın ilk derecede Danıştay'da mı idare mahkemesinde mi görüleceğiydi: idare mahkemesi dosyayı uyuşmazlığın Danıştay'ın görev alanında olduğu gerekçesiyle göndermiş, Daire ise uyuşmazlığın ilk derece mahkemesi olarak Danıştay'da görülecek davalardan olmadığını belirterek idare mahkemesince incelenmesi gerektiğine karar vermiştir.⁹ Yetki bakımından Daireye göre valilikler ilk verilen idari gözetim kararıyla bağlı olmayıp zaruret görülmezse gözetimi derhâl sonlandırabildiğinden, farklı valiliklerin kararlarıyla süren gözetim yargılama bakımından bölünemez; dava, zararı son olarak doğuran idari uyuşmazlığı çözmeye yetkili idare mahkemesinde görülür. (Danıştay 10. Daire, E. 2024/6453)¹¹ Bu ölçüt İYUK m. 36/a'ya dayanır. Muğla'ya sevk edildikten sonra gözetimine her ay yeniden karar verilerek devam edilen bir yabancının davasında Daire, görüm ve çözüm yerinin Muğla İdare Mahkemesi olduğuna karar vermiştir.⁹

Yargıtay 4. Hukuk Dairesi ise 16 Aralık 2025 tarihli bir kararında farklı sonuca varmıştır; bu sonuç pilot kararda aktarılan Uyuşmazlık Mahkemesi içtihadıyla aynı yöndedir. Daire, idari gözetim altına alınma sürecinde uğranılan zararların tazmini istemiyle açılan davanın Ceza Muhakemesi Kanunu kapsamında olmadığını, 6458 sayılı Kanun'da idari gözetim kararına karşı sulh ceza hâkimine başvurulacağının düzenlendiğini belirterek aynı işlemden kaynaklanan tazminat davalarına adli yargıda bakılacağını kabul etmiş; idari yargıyı görevli sayarak davayı usulden reddeden ilk derece mahkemesi kararını bozmuştur. (Yargıtay 4. HD, E. 2024/32)¹²

Anayasa Mahkemesi pilot karardan önceki kararlarında hukuka aykırı tutulmanın tazmini için idari yargıda tam yargı davasını tüketilmesi gereken yol saymış, pilot kararda ise bu tazminat için etkili bir yol bulunmadığı sonucuna varmıştır.⁸ Genel Kurulun 20 Kasım 2025 tarihli pilot kararında aktarıldığına göre Mahkeme 30 Kasım 2017 tarihli kararında, İYUK m. 2'nin idari işlem veya eylem türleri arasında ayrım yapmadığını belirterek hukuka aykırı şekilde tutulan yabancılar yönünden tam yargı davasını etkili bir hukuk mekanizması saymıştır.⁸ Aynı kararda, idare mahkemelerinin idari gözetim kararının hukuka uygunluğunu denetleme yetkisi bulunmadığından sulh ceza hâkimliğine itiraz edilmeden idari yargıda tam yargı davası açılamayacağını açıklamıştır.⁸ Aynı kararda ayrıca, sulh ceza hâkimi idari gözetim kararını hukuka uygun bulursa idari yargıdaki tam yargı davasının hukuka aykırılık şikâyetine bağlı tazminat istemi yönünden etkisiz kalacağı ve bu hâlde hâkimin ret kararından itibaren süresi içinde doğrudan Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunulabileceği belirtilmiştir.⁸ Bireysel başvuru, başvuru yollarının tüketildiği tarihten itibaren otuz gün içinde yapılır (6216 sayılı Kanun m. 47/5). Mahkeme sonraki kararlarında bu çizgiyi izlemiştir: 15 Mart 2022 tarihli kararında idari gözetim altında tutulma yerlerinin yönetiminin İçişleri Bakanlığının yürüttüğü bir kamu hizmeti olduğunu ve İYUK m. 2 uyarınca idari yargıda tam yargı davası açılabileceğini belirtmiş, bu yol tüketilmeden yapılan başvuruyu kabul edilemez bulmuştur.⁶ 30 Temmuz 2025 tarihli kararında da idari gözetim bireysel başvurudan sonra sona ermiş olsa bile hukuka aykırı tutulma iddiası için önce tazminat davası açılması gerektiğini belirtmiştir.⁵ Bu iki karar Genel Kurulun 20 Kasım 2025 tarihli pilot kararından öncedir.

Genel Kurul 20 Kasım 2025 tarihli pilot kararında, Mahkemenin 2017 tarihli kararlarından sonra Uyuşmazlık Mahkemesinin benzer olumsuz görev uyuşmazlıklarında idari yargının değil adli yargının görevli olduğuna dair çok sayıda karar verdiğini ve bu tazminat davalarının hangi yargı mercilerince görüleceğine ilişkin farklı uygulamalar ortaya çıktığını tespit etmiştir.⁸ Genel Kurula göre 2017 tarihli karardan bu yana geçen uzunca süreye rağmen hukuka aykırı olarak idari gözetim altına alınanlar, zararlarının tazmini için hangi yargısal merciye başvuracakları konusunda kendilerinden kaynaklanmayan ciddi bir belirsizlik içindedir; genel nitelikteki kural ve mekanizmalar bu belirsizliği gidermekte yetersiz kalmıştır.⁸ Genel Kurul, sınır dışı edilmek amacıyla idari gözetim altında tutulan başvurucu açısından tutmadan kaynaklanan zararların tazminine imkân sağlayabilecek etkili idari ve yargısal bir başvuru yolunun bulunmadığı sonucuna varmıştır.⁸

Pilot karara konu olayda başvurucu, Muğla 2. Sulh Ceza Hâkimliğine yaptığı itirazın kabulüyle Muğla Geri Gönderme Merkezinden serbest bırakılmıştı.⁸ Muğla 1. İdare Mahkemesinde açtığı tam yargı davası, Uyuşmazlık Mahkemesinin 23/11/2020 tarihli ve E.2020/651, K.2020/684 sayılı kararına atıf yapılarak görev yönünden reddedilmiş; sulh ceza hâkimliği de tazminat istemini görev yönünden reddetmiştir.⁸ Genel Kurul Anayasa m. 19/9'un ihlal edildiğine oybirliğiyle karar vermiş, pilot karar usulünü uygulamış, açık bir kanuni düzenleme yapılması gerektiğini belirterek durumu Türkiye Büyük Millet Meclisine bildirmiş ve aynı konudaki başvuruların incelenmesini kararın Resmî Gazete'de yayımlanmasından itibaren dört ay süreyle ertelemiştir; başvurucuya net 10.000 TL manevi tazminat ödenmesine hükmetmiştir.⁸ Karar 22 Mayıs 2026 tarihli ve 33261 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmıştır.⁸ Erteleme süresi 22 Eylül 2026'da dolmuştur. 17 Ekim 2026'ya kadar 6458 sayılı Kanun'da, Ceza Muhakemesi Kanunu m. 141-144'te ve 2577 sayılı Kanun'da idari gözetimden doğan zararın tazminine ilişkin bir değişiklik Resmî Gazete'de yayımlanmamıştır.

Anayasa Mahkemesinin tam yargı davasını etkili yol sayan çizgisi tutulma koşulları ve merkezdeki kısıtlamalar bakımından ise pilot karardan sonra da sürmektedir. Mahkeme 1 Temmuz 2026 tarihli kararında, merkezden çıkarılan yabancının tutulduğu yerde maruz kaldığı kısıtlamalarda hizmet kusuru bulunduğunu veya muamelenin hukuka aykırı olduğunu tam yargı davasında ileri sürüp tazminat isteyebileceğini belirtmiş ve bu kararında da Genel Kurulun 30 Kasım 2017 tarihli kararını esas almıştır.⁷ Genel Kurul 8 Temmuz 2025 tarihli kararında, bireysel başvuru tarihinden önce merkezden salıverilenlerin tutulma koşullarına ilişkin şikâyetleri bakımından etkili hukuk mekanizmasının tazminat yolu, yani tam yargı davası olduğunu belirtmiş; başvuru tarihinde merkezde tutulup başvuru sürecinde serbest bırakılanlar için ise koşulları düzeltecek bir yol bulunmadığı tespitinin geçerli olduğunu kabul etmiştir.¹

Kanun, görevli olmayan yargı yerine açılan dava ihtimalini iki hükümle düzenler. İYUK m. 9/1'e göre çözümü idari yargının görevine girdiği hâlde adli yargı yerine açılan dava görev noktasından reddedilirse, bu kararın kesinleşmesini izleyen günden itibaren otuz gün içinde görevli mahkemede dava açılabilir; görevsiz yargı merciine başvurma tarihi idari yargıya başvurma tarihi sayılır. Bu otuz gün geçirilmiş olsa bile idari dava açma süresi henüz dolmamışsa dava bu süre içinde açılabilir (m. 9/2). m. 13/2'ye göre de görevli olmayan adli yargı merciine açılan tam yargı davası görev yönünden reddedilirse, sonradan idari yargıda açılacak davada m. 13/1'deki idareye başvurma şartı aranmaz.

Dava açmadan önce idareye başvurulup başvurulmayacağı ve hangi sürenin işleyeceği konusunda bu rehberdeki kararlar arasında bir sonuca varılan tek olay, aşağıda anlatılan Ula olayıdır. İYUK m. 12'ye göre idari işlem dolayısıyla hakları ihlal edilenler doğrudan tam yargı davası açabilir; m. 13/1'e göre idari eylemlerden hakları ihlal edilmiş olanlar ise dava açmadan önce eylemi öğrendikleri tarihten itibaren bir yıl ve her hâlde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde ilgili idareye başvurmak zorundadır. Kanun, idari gözetimden doğan zararın bu iki hükümden hangisine girdiğini ayrıca belirtmez. m. 12 ayrıca, önce iptal davası açılmışsa tam yargı davasının bu davada verilen kararın tebliğinden ya da işlemin icrasından itibaren dava süresi içinde açılabileceğini öngörür. İdari gözetim kararına karşı Kanun'un gösterdiği yol ise iptal davası değil sulh ceza hâkimine başvurudur (6458 m. 57/6); sınır dışı etme kararının idare mahkemesince iptal edilmiş olmasının, gözetimden doğan zararda m. 12'deki bu başlangıç anını işletip işletmediği bu rehberdeki kararlarda ele alınmamıştır. Danıştay 10. Dairenin “idari işlemden kaynaklanan tam yargı davası” nitelendirmesi görev ve yetki kararlarında yapılmıştır; Daire bu kararlarda dava süresi ve idareye başvuru şartı hakkında bir karar vermemiştir.⁹ Bu kararlara konu dosyalarda davacılar dava açmadan önce idareye başvurmuş, başvurunun zımnen reddi üzerine dava açmıştır.⁹¹¹ Adli yargıda açılacak tazminat davasının süresi bu rehberdeki kararlarda ele alınmamıştır.

Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümünün 30 Temmuz 2025 tarihli kararına konu olayda, Ula (Muğla) Geri Gönderme Merkezine sevkinden sonra Muğla 2. Sulh Ceza Hâkimliğinin 20/3/2020 tarihli kararıyla serbest bırakılan yabancının tazminat davası idare mahkemesince süre aşımıyla reddedilmiştir. (Anayasa Mahkemesi, B. No. 2023/3924)¹³ İdare mahkemesine göre idari gözetime dayalı tazminat istemi, gözetimin kaldırıldığı 20/3/2020 tarihinden itibaren bir yıl içinde idareye iletilmeliydi; başvurucu idareye başvurmadan bu süre geçtikten sonra 15/4/2021'de doğrudan dava açmıştı.¹³ Bölge idare mahkemesi de kararda usul ve yasaya aykırılık bulunmadığını belirtmiştir.¹³ Anayasa Mahkemesi, kanuni süreler içinde başvurabilecek durumda olan başvurucunun bu kurallara uymasına engel bir durum ileri sürmediğini belirterek bu yorumun mahkemeye erişim hakkına yönelik katı bir yorum olmadığı sonucuna varmış ve hakkın ihlal edilmediğine oybirliğiyle karar vermiştir.¹³ Bu rehberdeki kararlar arasında, idari gözetimden doğan zararda m. 12'yi uygulayarak idareye başvurmadan açılan davayı süresinde sayan bir karar yoktur; Danıştay'ın m. 12 ile m. 13 arasındaki seçimi esas yönünden çözen bir kararı da rehberdeki kararlar arasında bulunmamaktadır.

Ceza Muhakemesi Kanunu'ndaki koruma tedbirleri nedeniyle tazminat yolu idari gözetime uygulanmamıştır. Yargıtay 12. Ceza Dairesi, idari gözetim kararının idari bir işlem olduğunu ve koruma tedbiri uygulanmadığını belirterek ağır ceza mahkemesine açılan tazminat davasının reddini onamıştır.³ Daire, sulh ceza hâkimliğinin idari gözetime itiraz üzerine verdiği kararların suç soruşturması veya kovuşturması sırasında verilmiş kararlar olmadığını, bu nedenle hâkim ve savcı kararlarından doğan tazminat koşullarının da oluşmadığını kabul etmiştir. (Yargıtay 12. CD, E. 2021/7896)¹⁴

Hukuka aykırılık bakımından Anayasa Mahkemesi Anayasa m. 19/9'u esas alır: kişinin m. 19'un ilk sekiz fıkrasındaki esaslara aykırı bir işleme tabi tutulduğu ve zararının devletçe ödenmediği tespit edilirse tazminat hakkı ihlal edilmiş olur.⁴ Mahkeme, sulh ceza hâkimliğinin gözetimi ilk andan itibaren hukuka aykırı bulmadığı, yalnız gözetimi gerektiren sebeplerin süreç içinde ortadan kalktığını kabul ettiği bir dosyada, altı aylık süre dolmadan yaklaşık beş buçuk ay sonra salıverilen başvurucu yönünden kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edilmediğine karar vermiştir.⁴

Anayasa Mahkemesine göre merkezdeki tutulma koşulları nedeniyle açılan tazminat davalarında davacı, şikâyet ettiği olguların ayrıntılı ve tutarlı bir açıklamasını yapmalı, bazı durumlarda farklı kanıtlar da sunabilmelidir.⁴ Davacı bu yükünü yerine getirdiğinde mahkeme koşulları Anayasa Mahkemesinin ölçütlerine göre incelemeli, gerekli delilleri toplamalı ve yargılamayı makul bir sürat ve özenle yürütmelidir.⁴

Mahkemeye göre koşulların kötü muamele yasağını ihlal ettiğine dair bir bulgu, manevi zarara ilişkin güçlü bir karine oluşturur; manevi tazminat, manevi zararın ayrıca kanıtlanmasına bağlanmamalıdır.⁴ Bir idare mahkemesinin, tutulma koşulları için ilgili mercilere yapılmış bir şikâyet, tespit veya rapor bulunmadığı gerekçesiyle davayı reddetmesini Anayasa Mahkemesi yetersiz bulmuştur; tutulma sürerken koşulları düzeltebilecek bir merci bulunmadığını ve delillerin mahkemece toplanması gerektiğini belirterek kötü muamele yasağının usul boyutunun ihlal edildiğine karar vermiştir.⁴

Aynı kararda Mahkeme, tam yargı davasında yalnız bir merkezde geçen süre için talepte bulunan başvurucunun diğer merkezlerdeki koşullara ilişkin şikâyetini, bu dönem için tazminat davası açılmadığı gerekçesiyle kabul edilemez bulmuştur.⁴ Davada hangi merkez ve hangi dönem için tazminat istendiği bu nedenle sonucu doğrudan etkiler.

İddianın somutlaştırılması davacıdan beklenir. Anayasa Mahkemesi, ameliyat sonrası kontrollerinin yapılmadığını ileri süren, ancak ameliyat tarihini, kontrollerin hangi merkezde yapılmadığını, talebini ne zaman ve nasıl ilettiğini açıklamayan ve belge sunmayan başvurucunun sağlık hizmetine erişim şikâyetini açıkça dayanaktan yoksun bulmuştur.⁵ Aynı dosyada idarenin yazısıyla başvurucunun merkezlerin sağlık biriminde birçok kez tedavi edildiği belgelenmişti.⁵

Yaşam hakkına ilişkin bir tazminat davasında Anayasa Mahkemesi riskin öngörülebilir olup olmadığını aramıştır: merkezde hayatını kaybeden yabancının daha önce psikolojik rahatsızlığına veya intihar girişimine ilişkin bilgi ya da belge bulunmadığı, yakınlarının yalnız ihtimale dayalı soyut bir iddia ileri sürdüğü dosyada, idare mahkemesinin tazminat istemini reddetmesini yerinde görmüş ve yaşam hakkının ihlal edilmediğine oybirliğiyle karar vermiştir.² Bu dosyada idare mahkemesi ara kararlarla idareden sürece ilişkin bilgi ve belgeleri toplamıştı.²

Görev ve yetki kararlarında, gözetimin hangi kararlarla ve hangi tarihler arasında sürdüğü ayrıntılı biçimde aktarılmıştır. Danıştay 10. Dairesinin görev ve yetki kararında aktarıldığına göre o dosyada süreç; ilk idari gözetim kararı, sonraki valiliklerin gözetimin devamına ilişkin değerlendirmeleri, sulh ceza hâkimliğinin itiraz kararı ve sınır dışı etme kararına karşı açılan davanın sonucu üzerinden kurulmuştur.⁹ Yargıtay 4. Hukuk Dairesinin görev yönünden verdiği bozma kararında aktarıldığına göre de o dosyada davacı, sınır dışı etme kararının idare mahkemesince iptal edildiğini ve 29 gün idari gözetim altında kaldığını ileri sürerek tazminat istemişti.¹²