Resmî belgede sahtecilik suçu (TCK m. 204)

TCK m. 204/1 üç seçimlik fiil sayar: bir resmi belgeyi sahte olarak düzenlemek, gerçek bir resmi belgeyi başkalarını aldatacak şekilde değiştirmek veya sahte resmi belgeyi kullanmak. Bu fıkradaki suçu herkes işleyebilir; failin kamu görevlisi olması ya da belgeyle bir görev ilişkisi bulunması aranmaz. Belirleyici olan, üzerinde işlem yapılan şeyin resmi belge niteliği taşıması ve failin bu belge üzerinde sayılan fiillerden birini gerçekleştirmesidir.

Fiilin suç sayılabilmesi için belgenin nesnel olarak aldatma yeteneği taşıması gerekir. Bu ölçüt madde metninde "başkalarını aldatacak şekilde" ibaresiyle karşılığını bulur ve Yargıtay uygulamasında iğfal kabiliyeti diye anılır. Aldatma yeteneğinin bulunup bulunmadığını belirlemek hâkime aittir; belge asılları veya onaylı örnekleri denetime olanak verecek şekilde dosyaya getirtilmeden, duruşmada incelenip özellikleri tutanağa yazılmadan bu belirleme yapılamaz. (Yargıtay 5. CD, E. 2025/11348)¹

TCK m. 204/2, suçun kamu görevlisi tarafından işlenen hâlini ayrıca ve daha ağır cezayla düzenler. Fıkra dört seçimlik fiil içerir: görevi gereği düzenlemeye yetkili olduğu resmi belgeyi sahte düzenlemek, gerçek bir belgeyi aldatacak şekilde değiştirmek, gerçeğe aykırı olarak belge düzenlemek ve sahte resmi belgeyi kullanmak. Yargıtay'a göre bu fıkra özgü suç niteliğindedir; failin yalnız kamu görevlisi olması yetmez, somut belgeyi düzenleme konusunda görevli ve yetkili de olması gerekir. (Yargıtay 11. CD, E. 2024/778)²

TCK m. 204/3 ayrı bir ağırlaştırıcı sebep getirir: resmi belgenin, kanun hükmü gereği sahteliği sabit oluncaya kadar geçerli olan belge niteliğinde bulunması. Böyle bir belge, aksi ispat edilene kadar hukuki geçerliliğini korur; bu nedenle üzerindeki sahtecilik daha ağır sayılır. Bu hâlde verilecek ceza yarısı oranında artırılır ve artırım hem m. 204/1 hem m. 204/2 bakımından uygulanabilir. (Yargıtay 11. CD, E. 2023/4940)³

Ceza fail sıfatına ve belgenin niteliğine göre üç ayrı hükümde belirlenmiştir. Üç fıkrada da yaptırım yalnız hapis cezasıdır; kanun bu suçta adli para cezasını seçenek olarak öngörmemiştir.

m. 204/1 (herkes tarafından işlenebilen hâl): Ceza iki yıldan beş yıla kadar hapistir.

m. 204/2 (kamu görevlisi): Ceza üç yıldan sekiz yıla kadar hapistir. Alt sınır bir yıl, üst sınır üç yıl daha yüksektir. Bu fıkradaki suçun yargılaması ağır ceza mahkemesinde yapılır; bunun sebebi cezanın üst sınırı değil, 5235 sayılı Kanun m. 12'nin ağır ceza mahkemesinin görevine giren suçları sayarken m. 204/2'yi adıyla anmasıdır.

m. 204/3 (sahteliği sabit oluncaya kadar geçerli belge): Verilecek ceza yarısı oranında artırılır. Artırım, önce belirlenen sonuç cezanın üzerinden yapılır. Yargıtay, m. 204/1 uyarınca teşdiden dört yıl hapis tayin edildikten sonra m. 204/3 artırımının cezayı altı yıla çıkaracağını, sekiz yıla hükmedilmesinin yasaya aykırı olduğunu belirtmiştir.³

Dava zamanaşımı süreleri cezanın üst sınırına göre belirlenir. m. 204/1'de üst sınır beş yılı aşmadığı için TCK m. 66/1-e uyarınca sekiz yıl; m. 204/2'de üst sınır sekiz yıl olduğundan m. 66/1-d uyarınca on beş yıl işler. TCK m. 67/2'de sayılan işlemlerden biri gerçekleşirse zamanaşımı kesilir ve süre yeniden işlemeye başlar; ancak m. 67/4 uyarınca toplam süre kanunda belirlenen sürenin en fazla yarısına kadar uzayabilir, yani sırasıyla on iki yılı ve yirmi iki buçuk yılı aşamaz.

m. 204/3 artırımının uygulandığı dosyalarda tablo değişir: artırımla üst sınır beş yılı aştığı için süre m. 66/1-e üzerinden hesaplanamaz. Yargıtay, sahteliği sabit oluncaya kadar geçerli belgelerden olan bir vekâletname bakımından sahtecilik suçunun m. 204/3 yollamasıyla TCK m. 66/1-d ve m. 67/4 uyarınca yirmi iki buçuk yıllık kesintili dava zamanaşımına tabi olduğunu belirtmiş; süreyi daha kısa hesaplayıp düşme kararı veren hükmü bozmuştur. (Yargıtay 15. CD, E. 2016/4762)⁴

Aldatma yeteneği, sahteciliğin belgenin kendisinden anlaşılabilecek nitelikte olmasıdır. Ölçüt nesneldir: belgeyi kabul eden kişinin dikkatsizliği, kontrolü atlaması veya duyduğu güven ölçüt değildir; belgenin yapısı, yazısı, imzası ve mührü ölçüttür. Yargıtay'ın yerleşik uygulamasında bu belirlemeyi yapmak hâkime aittir ve dosya üzerinden yapılamaz. (Yargıtay 5. CD, E. 2025/6809)⁵

Bu nedenle sahtecilik dosyasında izlenen yol bellidir: suça konu belgenin aslı veya onaylı örneği denetime olanak verecek şekilde dosya arasına getirtilir, duruşmada incelenir ve özellikleri duruşma tutanağına yazılır; iğfal kabiliyetinin bulunup bulunmadığı buna göre belirlenir. Belge aslı getirtilmeden ve incelenmeden kurulan hüküm eksik incelemeye dayanır ve bozulur. (Yargıtay 5. CD, E. 2022/10873)⁶

Fotokopi bu incelemenin yerini tutmaz. Bir dosyada asılları getirtilmemiş belgeler üzerinden karar verilmesi, bir başka dosyada ise soruşturma aşamasında fotokopi belgeler üzerinden düzenlenmiş kriminal ekspertiz raporuna dayanılması bozma sebebi sayılmış; belge asılları dosyaya kazandırıldıktan sonra imza aidiyetine ilişkin raporun yeniden alınması gerekli görülmüştür. (Yargıtay 11. CD, E. 2021/35426)⁷

Bilirkişi incelemesi her dosyada zorunlu değildir; kanunun ve içtihadın aradığı sıra, önce belgenin mahkemece incelenmesi, gerektiğinde bu husus için bilirkişi raporu alınmasıdır. Yargıtay, belge asılları getirtilip incelendikten ve gerekirse bilirkişi raporu alındıktan sonra hüküm kurulması gerektiğini belirtir; takdir yine hâkimdedir. (Yargıtay 5. CD, E. 2021/15969)⁸

Yargıtay 11. Ceza Dairesine göre iki fıkra aynı hukuki değeri korur; ayrım fail sıfatı, yetki ilişkisi ve hukuka aykırılığın yoğunluğu bakımındandır. Ayrımın temel ölçütü ikilidir: 1) failin kamu görevlisi olup olmaması, 2) failin o belge üzerindeki yetki konumu. Kişi kamu görevlisi olsa bile söz konusu belgeyi düzenlemeye yetkili değilse m. 204/1 uygulanır; kamu görevlisi sıfatıyla ve görev alanı içinde belge düzenlemeye yetkili olduğu hâlde gerçeğe aykırı belge düzenliyorsa m. 204/2 söz konusu olur.²

Bu ölçütün somut uygulaması aynı kararda görülür. Aile sağlığı merkezinde doktor olarak görev yapan sanık, birlikte çalıştığı hekimlerin bilgisayarlarını ve takılı elektronik imzalarını kullanarak onlar adına toplam 1788 adet içerik olarak sahte e-reçete düzenlemiştir. Daire, e-reçetenin hukuken resmî belge niteliğinde olduğunu ve failin kamu görevlisi bulunduğunu kabul etmiş; ancak reçete düzenleme yetkisinin ve şifrenin şahsi olduğunu, sanığın başka bir doktor adına e-reçete düzenleme yetkisi bulunmadığını belirterek fiilin m. 204/2 değil m. 204/1 kapsamında kaldığına hükmetmiştir.²

Yetkinin varlığı bu yüzden dosyada araştırılması gereken bir olgudur. Yargıtay 5. Ceza Dairesi, üniversitenin döner sermaye işlemlerinde bilgisayar işletmeni olarak çalışan sanık bakımından görev belgesinin getirtilmesini, işlem akışının ve ücret tahsil yetkisinin ilgili kurumdan sorulmasını istemiş; belgelerdeki sahteciliğin iğfal kabiliyeti bulunması ve tahsil yetkisinin varlığı hâlinde m. 204/2, aksi takdirde m. 204/1 uygulanacağını belirtmiştir. (Yargıtay 5. CD, E. 2022/1863)⁹

Aynı ayrım kamu görevlisinin düzenlemeye yetkili olmadığı belgeler bakımından da işler. Nüfus memuru olan sanığın sahte mahkeme ilamlarını dayanak göstererek yaş tashihi yaptığı bir olayda Daire, sanığın söz konusu mahkeme ilamlarını görevi gereği düzenleme yetkisi bulunmadığını özellikle gözeterek sahte ilamların kim tarafından oluşturulduğunun saptanmasını istemiştir. (Yargıtay 5. CD, E. 2021/11739)¹⁰

Suç m. 204/2 kapsamında kaldığında özgü suç kuralları devreye girer. Kamu görevlisi olmayan kişiler bu suça TCK m. 40/2'deki bağlılık kuralı uyarınca ancak azmettiren veya yardım eden sıfatıyla katılabilir; aynı hak ve yetkiye sahip kamu görevlileri ise m. 37/1 kapsamında asli fail olarak iştirak edebilir. Failin kamu görevlisi sayılmadığı hâllerde sahte resmi belgenin kullanılması eylemi m. 204/1 kapsamında değerlendirilir.⁷

Kararlarda tekrarlanan araştırma sırası dört basamakta toplanabilir.

1) Belge aslının veya onaylı örneğinin dosyaya getirtilmesi. Suça konu belgenin aslı ya da onaylı örneği denetime olanak verecek şekilde dosya arasına konur, duruşmada incelenir ve özellikleri duruşma tutanağına yazılır. Bu yapılmadan iğfal kabiliyeti belirlenemez; belirlenmeden kurulan hüküm eksik incelemeye dayanır.¹

2) Belgenin fiziki mi, yoksa yalnız bilişim sisteminde mi oluşturulduğunun saptanması. Yargıtay, evrakın sadece bilgisayar ortamında hazırlanması hâlinde sahte olarak oluşturulmuş maddi varlığı haiz, somut bir belge bulunmadığından eylemin TCK m. 244/2-3 kapsamında değerlendirilmesi gerektiğini; evrakın fiziki olarak hazırlandığının anlaşılması hâlinde ise sahtecilik suçunun oluşacağını belirtmiştir. Bu nedenle işlemlerin yürütülme biçimi, failin sisteme giriş yetkisi ve evrakın düzenlenme şekli üzerinde durulur.⁵

3) Belgeyi kimin düzenlediğinin ve düzenlemeye yetkili olup olmadığının belirlenmesi. Hangi belgelerin sahte kabul edildiği karar yerinde tartışılır; sanıkların suça konu belgeleri görevleri gereği düzenlemeye yetkili olup olmadıkları araştırılır. Bu araştırma yapılmadan kurulan hüküm yetersiz gerekçeye dayanır. (Yargıtay 5. CD, E. 2021/610)¹¹

4) İmza ve yazı aidiyeti için bilirkişi incelemesi. İmzanın kime ait olduğu tartışmalıysa, belge asılları dosyaya kazandırıldıktan sonra aidiyete ilişkin bilirkişi raporu alınır. Fotokopi üzerinden düzenlenmiş bir ekspertiz raporu bu incelemenin yerini tutmaz.⁷

Sahtecilik suçlarının hukuki konusu kamu güvenidir. Yargıtay Ceza Genel Kurulunun 22.04.2014 tarihli kararına dayanan yerleşik uygulamaya göre, suçun işlenmesiyle bir veya birden fazla kişi de zarar görse suçun mağduru toplumu oluşturan bireylerin tamamıdır. Bunun sonucu şudur: aynı suç işleme kararıyla ve aynı anda düzenlenen belgeler bakımından tek bir suçtan hüküm kurulur; aynı suç işleme kararıyla fakat değişik zamanlarda düzenlenen belgelerde yine tek suçtan hüküm kurulup ceza TCK m. 43 uyarınca artırılır. Farklı suç işleme kararı varsa her eylem ayrı suç oluşturur. Bu nedenle belgelerin farklı tarihlerde düzenlendiğine ilişkin deliller karar yerinde tartışılmadan zincirleme suç hükümleri uygulanamaz.¹¹

Artırım oranı da serbest değildir. TCK m. 43/1 cezanın dörtte birinden dörtte üçüne kadar artırılacağını öngörür; Yargıtay, artırım yapılırken TCK m. 3/1'deki orantılılık ilkesi uyarınca fiil sayısının gözetilmesini, benzer olaylarla karşılaştırıldığında suç ile ceza arasındaki dengeyi bozmayacak ve denetime imkân verecek biçimde yasal ve yeterli gerekçe gösterilmesini aramaktadır. Gerekçesiz biçimde yarı oranında artırım yapılması fazla ceza tayini sayılarak bozma sebebi olmuştur.⁸

TCK m. 212 bu konuda özel bir içtima kuralı getirir: sahte resmi veya özel belgenin bir başka suçun işlenmesi sırasında kullanılması hâlinde hem sahtecilikten hem ilgili suçtan ayrı ayrı cezaya hükmolunur. Uygulamada bu kural en çok zimmet ve dolandırıcılık dosyalarında karşımıza çıkar. Yargıtay, 765 sayılı Kanun döneminde nitelikli zimmetin unsuru sayılan sahtecilik fiilleri için de, 5237 sayılı Kanun'un 212. maddesindeki düzenleme nedeniyle ayrıca sahtecilik suçundan ceza tayin edilmesi gerektiğini belirtmektedir.⁵

Sahtecilik suçunun başka suçlarla birlikte yargılanması, o suçlar için geçerli olan usul kurallarının sahtecilik bakımından da geçerli olduğu anlamına gelmez. Bir dosyada sanık hakkında suç işlemek amacıyla örgüt kurma, rüşvet ve ihaleye fesat karıştırma suçlarından iletişimin tespiti ile teknik araçlarla izleme kararları alınmıştı. Yargıtay, bu kararlarla elde edilen delillerin katalog suç olmayan kamu görevlisinin resmî belgede sahteciliği suçu bakımından yasal delil sayılamayacağını, hukuka aykırı nitelikteki bu deliller dışlanarak mevcut diğer delillerin değerlendirilmesi gerektiğini belirtmiştir.⁶

Buna karşılık ispat ölçütleri birlikte yargılamada gevşemez. Zimmet ve resmî belgede sahtecilik suçlarının birlikte görüldüğü dosyalarda da belge aslının veya onaylı örneğinin getirtilip iğfal kabiliyetinin incelenmesi aranır; bu yapılmadan kurulan hüküm, ister mahkûmiyet ister beraat olsun, eksik inceleme nedeniyle bozulur.¹