Uyuşturucu madde imal ve ticareti suçu (TCK m. 188)

TCK m. 188 fiilleri iki ana fıkrada toplar. Birinci fıkra üç seçimlik hareket sayar: imal, ithal, ihraç. Üçüncü fıkra ülke içindeki ticareti düzenler ve dokuz seçimlik hareket sayar: satmak, satışa arz etmek, başkasına vermek, sevk etmek, nakletmek, depolamak, satın almak, kabul etmek, bulundurmak. Bu hareketlerden herhangi birinin gerçekleşmesi suçun oluşması için yeterlidir; failin hepsini birlikte yapması gerekmez.

Suçun mağduru belirli bir kişi değildir. Kanun bu suçu kamunun sağlığına karşı işlenen suçlar arasında düzenlemiştir; korunan hukuki değer toplumun sağlığıdır. Bunun iki sonucu olur: 1) şikâyet yolu yoktur, soruşturma resen yürütülür; 2) uyuşturucu maddenin verildiği kişi suçun mağduru sayılmaz, kendisi kullanmak için bulundurma ya da ticaret suçunun şüphelisi konumundadır.

TCK m. 188/3'teki fiillerden "kabul etme", suç konusu madde üzerinde fail hâkimiyet kurmadan kolluk tarafından ele geçirilirse teşebbüs aşamasında kalır; bu durumda TCK m. 35 uyarınca cezada indirim yapılması gerekir. (Yargıtay 10. CD, E. 2025/2714)¹

Suçun konusunu oluşturan maddenin uyuşturucu veya uyarıcı niteliğinde olup olmadığı kimyasal analizle saptanır. Yargıtay, ele geçirilen maddeye ilişkin ekspertiz raporunun aslının veya onaylı örneğinin dosyada bulunmasını arar; rapor denetime olanak verecek şekilde dosyaya getirtilmeden hüküm kurulması eksik araştırmadır. (Yargıtay 10. CD, E. 2020/20943)²

TCK m. 188/1'e göre imal, ithal veya ihraç eden kişi yirmi yıldan otuz yıla kadar hapis ve ikibin günden yirmibin güne kadar adlî para cezası ile cezalandırılır. TCK m. 188/3'e göre ülke içinde satan ve benzeri fiilleri işleyen kişi on yıldan az olmamak üzere hapis ve bin günden yirmibin güne kadar adlî para cezası ile cezalandırılır. Adlî para cezası hapsin seçeneği değildir; ikisine birlikte hükmolunur.

Cezayı artıran dört sebep vardır ve her birinin oranı kanunda yazılıdır. 1) Maddenin türü (TCK m. 188/4-a): madde eroin, kokain, morfin, bazmorfin, sentetik kannabinoid, sentetik katinon, sentetik opioid veya amfetamin ve türevlerinden ise ceza yarı oranında artırılır. (Yargıtay 10. CD, E. 2024/9448)³ 2) Yer (m. 188/4-b): üçüncü fıkradaki fiiller okul, yurt, hastane, kışla veya ibadethane gibi yerlerin sınırlarına iki yüz metreden yakın mesafedeki umumi veya umuma açık yerlerde işlenirse ceza yarı oranında artırılır. (Yargıtay 10. CD, E. 2025/10142)⁴ 3) Kişi sayısı ve örgüt (m. 188/5): suç üç veya daha fazla kişi tarafından birlikte işlenirse ceza yarı oranında, suç işlemek için teşkil edilmiş bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenirse bir kat artırılır.¹ 4) Failin mesleği (m. 188/8): suç tabip, diş tabibi, eczacı, kimyager, veteriner, sağlık memuru, laborant, ebe, hemşire, diş teknisyeni, hastabakıcı gibi kişiler tarafından işlenirse ceza yarı oranında artırılır. Bu sebepler birbirinin alternatifi değildir: koşulları birlikte gerçekleştiğinde m. 188/4 ve m. 188/5 artırımları aynı dosyada birlikte uygulanır ve birden fazla nitelikli hâlin bir arada bulunması temel cezanın alt sınır aşılarak belirlenmesini haklı kılar. (Yargıtay 10. CD, E. 2024/7058)⁵

Çocuğa verme veya satma TCK m. 188/3'ün son cümlesinde ayrı bir alt sınır olarak düzenlenmiştir: uyuşturucu veya uyarıcı madde verilen ya da satılan kişinin çocuk olması hâlinde, veren veya satan kişiye verilecek hapis cezası on beş yıldan az olamaz. Bu bir artırım oranı değil, cezanın inemeyeceği bir alt sınırdır; Yargıtay, temel cezanın bu alt sınırdan az olamayacağını ve artırımların bu ceza üzerinden uygulanacağını belirtmiştir. (Yargıtay 10. CD, E. 2021/9008)⁶

TCK m. 188/5'in artırım sebeplerinin koşulları ayrı ayrı aranır. Üç kişi ölçütü gerçekleşmemişse bu fıkra uyarınca artırım yapılamaz; Yargıtay, suçun üç kişi tarafından birlikte işlenmediği anlaşılan dosyada m. 188/5 uyarınca artırım yapılmasını fazla ceza tayini sayarak hükmü bozmuştur. (Yargıtay 10. CD, E. 2025/6281)⁷

İndirim sebepleri de kanunda gösterilmiştir. Üretimi resmî makamların iznine veya satışı reçeteye bağlı maddeler bakımından TCK m. 188/6 uyarınca ceza yarısına kadar indirilebilir. Cezanın somut miktarı ise TCK m. 61'deki ölçütlere göre belirlenir; Yargıtay, ele geçen madde miktarı ve suçun işleniş biçimi gözetilerek temel cezanın alt sınırdan uzaklaşılarak belirlenmesini hukuka uygun bulmaktadır.¹

Bu suçta Yargıtay'ın en sık kurduğu ölçüt şudur: maddi bulgularla desteklenmeyen ve içeriğine farklı anlamlar yüklenebilecek telefon görüşmeleri tek başına mahkûmiyete yetmez. Üzerinde uyuşturucu madde ele geçmeyen sanığın, başkalarında ele geçirilen maddeyle ilgisi olduğuna dair yalnız iletişim tespit tutanağı varsa, mahkûmiyet yerine beraat kararı verilmesi gerekir. (Yargıtay 10. CD, E. 2020/20951)⁸ (Yargıtay 10. CD, E. 2020/17853)⁹

Aynı ölçüt olumlu yönde de işler. İletişim tespit tutanaklarının içerikleri fiziki takip tutanağı, diğer sanıkların beyanları, yakalama ve tespit tutanakları ve para havalesi kayıtlarıyla örtüşüyorsa, deliller bir arada değerlendirildiğinde mahkûmiyet için yeterli sayılır. Yargıtay, bu delillerin birbirini doğruladığı dosyalarda verilen beraat kararlarını bozmuştur.⁸

İletişimin dinlenmesi ve kayda alınması CMK m. 135'te düzenlenmiştir. Tedbire yalnız somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebeplerinin varlığı ve başka suretle delil elde etme imkânının bulunmaması hâlinde hâkim kararıyla başvurulabilir; karar en çok iki ay için verilir ve bir ay uzatılabilir, örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlarda toplam üç ay daha uzatma mümkündür. Uyuşturucu madde imal ve ticareti suçu CMK m. 135/8-a-7'de katalog suçlar arasında sayıldığı için bu tedbir uygulanabilir. Yargıtay, iletişimin dinlenmesi, gizli soruşturmacı görevlendirilmesi ve teknik araçlarla izleme kararlarının kanunun aradığı şartlara uygun alınıp alınmadığını ve kanuna uygun icra edilip edilmediğini ayrıca denetler.¹

Gizli soruşturmacı operasyonu geçerli bir delildir; ancak Yargıtay soruşturmacının hukuk sınırları içinde hareket ederek görevini yerine getirip getirmediğini inceler.¹ Gizli soruşturmacıya birden fazla kez satış yapılması ayrıca suç oluşturmaz: bu satışlarda gerçek anlamda bir alım-satım bulunmadığından ve failin ikametinde ele geçen maddeler eylemlerin devamı niteliğinde olduğundan, tüm eylemler tek suç sayılır.¹

Arama bakımından dayanak CMK m. 119'dur. Yargıtay, kargo şubesine bırakılmış ancak henüz posta işlemleri için teslim edilmemiş bir kolinin CMK m. 129 anlamında "posta" sayılamayacağını, bu paket üzerinde Cumhuriyet savcısının yazılı arama emriyle yapılan aramanın CMK m. 119 kapsamında hukuka uygun olduğunu belirtmiştir.¹

Aynı madde hem TCK m. 188 hem TCK m. 191 kapsamında olabilir; ayrımı yapan amaçtır. Yargıtay'ın uyguladığı ölçüt iki adımlıdır: 1) ele geçen maddenin miktarı kullanım sınırında mı; 2) kullanma dışında bir amaçla bulundurulduğuna dair her türlü şüpheden uzak, kesin ve inandırıcı delil var mı.

Miktar kullanım sınırındaysa ve somut olay ve olgularla örtüşmeyen telefon görüşmeleri dışında ticareti gösteren delil yoksa fiil kullanmak için uyuşturucu madde bulundurma suçunu oluşturur; sanığın ticaret suçundan beraatine karar verilmesi gerekir. Yargıtay bu durumda sanık hakkında ayrıca kullanmak için bulundurma suçundan kovuşturma yürütülüp yürütülmediğine bakar.²

Kullanım sınırı ölçütü sanığın beyanına bağlı değildir. Sanık maddeyi kullanmak için bulundurduğunu söylese bile, ele geçen miktar birden fazla kişi yönünden dahi kullanım sınırının üzerindeyse ve olay yerinde uyuşturucu maddeyle bulaşıklı hassas terazi gibi ticareti gösteren başka bir bulgu varsa, savunma kabul edilmez. (Yargıtay 10. CD, E. 2025/3682)¹⁰ Tersine, otel odasında ele geçen madde kullanım sınırında kalıyor ve sanığın diğer sanıkların eylemine iştirak ettiğine dair kesin delil bulunmuyorsa fiil m. 191 kapsamındadır.⁷

Yalnız "miktar kullanım sınırındaydı" iddiasıyla yapılan temyiz başvuruları, ilk derece mahkemesinin suç vasfı ve sübuta ilişkin takdirinde isabetsizlik bulunmadığı hâllerde sonuç doğurmaz. (Yargıtay 10. CD, E. 2025/4582)¹¹

Tek eylem ikiye bölünemez. Mahkeme, aynı fiili nitelik yönünden ikiye ayırıp bir kısmından ticaret suçundan beraat, diğer kısmından kullanmak için bulundurma suçundan işlem yapamaz. Yargıtay, ele geçirilen madde miktarı ve tanık beyanlarıyla sabit olan fiilin bir bütün olarak nitelendirilmesi gerektiğini, eylemin bölünmesinin hükmün karıştırılması sayıldığını belirtmiştir. (Yargıtay 10. CD, E. 2019/2489)¹²

TCK m. 43/1 uyarınca bir suç işleme kararının icrası kapsamında değişik zamanlarda aynı suçun birden fazla işlenmesi hâlinde bir cezaya hükmedilir, ancak bu ceza dörtte birinden dörtte üçüne kadar artırılır. Uyuşturucu madde ticareti suçunun mağduru belirli bir kişi olmadığı için m. 43/1'in son cümlesi gereği bu suçta da zincirleme suç hükümleri uygulanabilir.

Yargıtay, satma eyleminin kısa da olsa birbirini takip eden zamanlarda iki kez gerçekleşmesi hâlinde TCK m. 43. maddesinin uygulanmasını yerinde bulmuştur. (Yargıtay 10. CD, E. 2024/8638)¹³ Buna karşılık zincirleme suç hükmünün uygulanabilmesi için cezalandırılabilir nitelikte birden fazla eylem bulunması şarttır; failin tek bir eylemi sabitse ya da eylemlerin tümü tek suç sayılıyorsa m. 43 uyarınca artırım yapılması fazla ceza tayinidir.¹

Artırım oranının hükümde tutarlı gösterilmesi de bir bozma sebebidir. Hükmün esasını oluşturan kısa kararda TCK m. 43/1 uyarınca üçte bir, gerekçeli kararda dörtte bir oranında artırım yapıldığının yazılması gerekçe ile hüküm fıkrası arasında çelişki oluşturur ve hükmün bozulmasını gerektirir.¹³

TCK m. 188/5 iki ayrı artırım hâli düzenler ve bunların koşulları birbirinden bağımsızdır: suçun üç veya daha fazla kişi tarafından birlikte işlenmesi hâlinde ceza yarı oranında, suç işlemek için teşkil edilmiş bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenmesi hâlinde bir kat artırılır. Örgüt artırımı üç kişi koşuluna bağlı değildir; iki artırım aynı fıkrada yer alsa da farklı olgulara dayanır.

Örgütün ne olduğu TCK m. 220'de tanımlanmıştır: kanunun suç saydığı fiilleri işlemek amacıyla kurulan, yapısı ile üye sayısı ve araç gereci bakımından amaç suçları işlemeye elverişli olan yapıdır ve örgütün varlığı için üye sayısının en az üç kişi olması gerekir (m. 220/1). Örgütün faaliyeti çerçevesinde suç işlenmesi hâlinde m. 220/4 uyarınca ayrıca bu suçlardan dolayı da cezaya hükmolunur; uygulamada sanıklar hem örgüt suçundan hem TCK m. 188'den yargılanır.

Yargıtay, örgüt faaliyeti kapsamında işlendiği kabulünü dosyanın tümü üzerinden denetler. Sanığın üye ya da yönetici olduğu bir örgütün faaliyeti kapsamında suçun işlendiğine ve TCK m. 188/5'in uygulanmasına ilişkin ilk derece ve bölge adliye mahkemesi takdirlerinde isabetsizlik bulunmadığı sonucuna varırken, aynı dosyada iletişimin dinlenmesi, gizli soruşturmacı görevlendirilmesi ve teknik araçlarla izleme kararlarının kanuna uygun alınıp icra edildiğini de ayrıca tespit etmiştir.¹

Artırım hâllerinin koşulları gerçekleşmezse fıkra uygulanamaz. Örgüt ya da üç kişi ölçütünün bulunmadığı anlaşılırsa m. 188/5 uyarınca yapılan artırım fazla cezadır ve hüküm bozulur; Yargıtay, bir sanığın eylemi kullanmak için bulundurma sayıldığı için fail sayısı üçün altına inen dosyada bu artırımı bozma sebebi yapmıştır.⁷

TCK m. 192 iki ayrı sonuç öngörür ve ikisini haber alınma anına göre ayırır. Birinci fıkra (haber alınmadan önce): ticaret suçuna iştirak etmiş kişi, resmî makamlar tarafından haber alınmadan önce diğer suç ortaklarını ve maddenin saklandığı ya da imal edildiği yerleri merciine haber verirse ve verilen bilgi suç ortaklarının yakalanmasını veya maddenin ele geçirilmesini sağlarsa, hakkında cezaya hükmolunmaz. Sadece haber vermek yetmez; bilginin sonuç doğurması gerekir.

Yargıtay, hakkında hiçbir soruşturma ve suç şüphesi bulunmayan kişinin kendiliğinden kolluğa başvurup kendi suçunun ortaya çıkmasını sağladığı olayda, TCK m. 192/1 ve CMK m. 223/4 uyarınca "ceza verilmesine yer olmadığına" karar verilmesi gerektiğini belirtmiş, mahkûmiyet hükmünü bozmuştur.²

Üçüncü fıkra (haber alındıktan sonra): suç haber alındıktan sonra gönüllü olarak suçun meydana çıkmasına ve fail veya diğer suç ortaklarının yakalanmasına hizmet ve yardım eden kişi hakkında verilecek ceza, yardımın niteliğine göre dörtte birden yarısına kadarı indirilir. Koşulları gerçekleştiğinde indirim yapılması zorunludur; mahkemenin takdiri indirimin oranına ilişkindir.

Bu oran somut yardımın değerine göre belirlenir. Beyanlarıyla hem diğer sanıkların suçlarını hem kendi suçlarının nitelikli hâlini ortaya çıkaran sanıklar bakımından Yargıtay, TCK m. 192/3'teki indirimin en üst oranda uygulanması gerektiğini, bunun gözetilmemesini hukuka aykırı bulmuştur.¹⁰

Etkin pişmanlık kendiliğinden uygulanmaz. Yargıtay, sanığın "etkin pişmanlık hükümlerinin uygulanmasını gerektirecek nitelikte bir yardım ve hizmetinin bulunmadığı" sonucuna vardığı dosyalarda bu yöndeki temyiz sebeplerini reddetmektedir.¹³ Buna karşılık koşulların gerçekleştiği kabul edilerek uygulanan etkin pişmanlık hükmüne yönelik temyiz sebepleri de yerinde görülmeyebilir. (Yargıtay 10. CD, E. 2024/10290)¹⁴

Dava zamanaşımı süresi her iki fıkrada da yirmi yıldır; ölçüt TCK m. 66/4 uyarınca kanunda yer alan cezanın yukarı sınırıdır. TCK m. 188/1'de ceza yirmi yıldan otuz yıla kadar hapistir. TCK m. 188/3'te alt sınır on yıl yazılmış, üst sınır yazılmamıştır; TCK m. 49/1 gereği üst sınır yirmi yıldır. Üst sınırı yirmi yıldan aşağı olmayan bu iki fıkrada da süre TCK m. 66/1-c uyarınca yirmi yıldır; Yargıtay 10. Ceza Dairesi de 6545 sayılı Kanun'la değişik m. 188/3 bakımından süreyi cezanın üst sınırına göre m. 66/1-c üzerinden belirlemiştir. (Yargıtay 10. CD, E. 2019/9571)¹⁵ Dosyadaki delillere göre daha ağır cezayı gerektiren nitelikli hâller de bu belirlemede göz önünde bulundurulur (m. 66/3).

Süre, tamamlanmış suçlarda suçun işlendiği günden, zincirleme suçlarda son suçun işlendiği günden başlar (TCK m. 66/6). TCK m. 67/2 uyarınca şüpheli veya sanıklardan birinin savcı huzurunda ifadesinin alınması ya da sorguya çekilmesi, tutuklama kararı verilmesi, iddianame düzenlenmesi veya sanıklardan bir kısmı hakkında da olsa mahkûmiyet kararı verilmesi zamanaşımını keser. Kesilme hâlinde süre yeniden işlemeye başlar ve kanunda belirlenen sürenin en fazla yarısına kadar uzar (m. 67/3-4). Buna göre her iki fıkrada da süre otuz yıla çıkar.

Görevli mahkeme ağır ceza mahkemesidir. 5235 sayılı Kanun m. 12, on yıldan fazla hapis cezalarını gerektiren suçlarla ilgili dava ve işlere bakmakla ağır ceza mahkemelerini görevlendirmiştir. TCK m. 188'in her iki fıkrasında da kanunda gösterilen üst sınır on yılı aştığından dosya sulh ceza hâkimliğinin veya asliye ceza mahkemesinin görevine girmez.

İstinaf ve temyiz yolu bakımından da bir sınır vardır: CMK m. 286/2-a uyarınca ilk derece mahkemesinden verilen beş yıl veya daha az hapis cezalarına ilişkin istinaf başvurusunun esastan reddine dair bölge adliye mahkemesi kararları temyiz incelemesine tabi değildir. Yargıtay, aynı dosyada bazı sanıklar yönünden bu nedenle temyiz istemini reddederken diğerleri yönünden esasa girebilir.¹