Mühür bozma suçu (TCK m. 203)

TCK m. 203 tek fıkradan oluşur ve iki seçimlik hareket sayar: kanun veya yetkili makamların emri uyarınca konulmuş bir mührü kaldırmak ya da mührün konuluş amacına aykırı hareket etmek. İkincisi, maddenin uygulamadaki asıl ağırlığını taşır; çünkü kanun mührün fiziki bütünlüğünü değil, mühürle sağlanmak istenen durumu korur. Madde bu durumu iki başlıkta toplar: bir şeyin saklanması veya varlığının aynen korunması.

İkinci seçimlik hareketin sınırını Yargıtay Ceza Genel Kurulu çizmiştir. Kurula göre bu hareketin gerçekleştirilmesinde konulan mührün fiziken kaldırılması suçun oluşması açısından şart değildir; mühür bir faaliyetin engellenmesi için konulmuşsa, mühür sökülmese bile faaliyete devam edilmesi durumunda suç oluşabilir. (Yargıtay CGK, E. 2017/210)¹ Aynı kararda Kurul, suçun yalnızca kasten işlenebileceğini, kastın varlığından söz edilebilmesi için failin mühürleme işleminden haberdar olmasının yeterli olduğunu ve mühürleme tutanağının ayrıca tebliğine ilişkin yasal bir zorunluluk bulunmadığını belirtmiştir.¹

Mührün kim tarafından konulduğu suçun ön koşuludur ve maddenin sözünden çıkar. Kurul, mührün kanunun verdiği yetkiye dayanılarak ya da yetkili makamın emri gereğince konulması gerektiğini, yetkili makama mühürleme emri verme yetkisinin de kanunla verilmiş olması gerektiğini belirtir.¹ Yargıtay 11. Ceza Dairesi bu ölçütü somutlaştırmıştır: elektrik dağıtım ve satışının özelleştirme sonucu bir anonim şirkete devredilmesinden sonra, lisans sahibi özel şirket görevlilerince yapılan mühürleme işlemine aykırı davranışta TCK m. 203'te düzenlenen suçun unsurlarının oluşmayacağını belirtmiş; mahkûmiyet hükmünü kanun yararına bozarak doğrudan beraat kararı vermiştir. (Yargıtay 11. CD, E. 2025/746)²

Suç, Türk Ceza Kanunu'nun kamu güvenine karşı suçlar arasında yer alır ve mağduru belirli bir kişi değildir. Bunun usule yansıyan bir sonucu vardır: mührü konulan idare, suçtan zarar gören sıfatını taşır. Yargıtay 11. Ceza Dairesi, ruhsata aykırı inşaatı mühürleyen belediyenin bu sıfatla kamu davasının açılmasının ertelenmesi kararına itiraz edebileceğini; itirazın "kararda taraf olarak gösterilmediği" gerekçesiyle usulden reddedilmesinin kanuna aykırı olduğunu saptamıştır. (Yargıtay 11. CD, E. 2026/6)³

Maddenin öngördüğü yaptırım altı aydan üç yıla kadar hapis veya adli para cezasıdır. İki yaptırım birbirinin seçeneğidir; hâkim hangisine hükmedeceğini kendisi belirler.

Mühür bozmadan söz edebilmek için önce ortada usulüne uygun konulmuş bir mühür bulunmalıdır. Uygulamada dosyaların en çok tıkandığı yer burasıdır ve Yargıtay 11. Ceza Dairesinin bozma gerekçeleri iki noktada toplanır: mühürleme işleminin niteliği ve tutanağın kendisi.

Birincisi işlemin niteliğidir. Daire, bir vananın mühürlenmesine ilişkin dosyada, mühürleme tutanağını düzenleyen tutanak tanıklarının dinlenerek teknik anlamda bir mühürleme işlemi yapılıp yapılmadığının, yoksa sadece vanaya kilit takılmasıyla yetinilip yetinilmediğinin sorulması gerektiğini; bu araştırma yapılmadan hüküm kurulmasını eksik araştırma saymıştır. (Yargıtay 11. CD, E. 2024/1557)⁴

İkincisi tutanaktır. Aynı Daire, ruhsat yokluğu nedeniyle kapatılıp mühürlenen bir iş yerinin çalıştırılması iddiasında, suç tarihinden önceki mühürleme tarihinin belirtilmediğini saptamış; gerçeğin kuşkuya yer bırakmayacak şekilde tespiti için o tarihli mühürleme tutanak aslının katılan kurumdan getirtilmesini ve sanık hakkında o tutanak nedeniyle işlem yapılıp yapılmadığının araştırılmasını istemiştir. (Yargıtay 11. CD, E. 2021/41119)⁵

Bu iki karar aynı zamanda bir usul kuralını da hatırlatır. Bölge adliye mahkemesi, mevcut delilleri yeniden değerlendirip ilk derece mahkemesinin kabulünden farklı olarak beraat kararı verecekse dosya üzerinden karar veremez; CMK m. 280/1-g uyarınca duruşma açmak ve tarafları çağırmak zorundadır.⁴

TCK m. 203/1'e göre ceza altı aydan üç yıla kadar hapis veya adli para cezasıdır. Kanun ikisini seçenek saydığı için hâkimin ilk kararı hangi yaptırıma hükmedeceğidir.

Adli para cezası seçilirse hesap gün üzerinden yapılır. TCK m. 52/1 uyarınca belirlenen tam gün sayısı, bir gün karşılığı takdir edilen miktarla çarpılır; m. 52/2'ye göre bir gün karşılığı en az yüz, en fazla beş yüz Türk Lirasıdır. Yargıtay 11. Ceza Dairesi, temel cezanın 180 gün adli para cezası olarak belirlendiği, TCK m. 62 uyarınca altıda bir takdiri indirimle 150 güne inildiği bir dosyada, günlüğü yirmi liradan hesaplanan cezanın 3.000 lira yerine 1.500 lira yazılmasını eksik ceza tayini saymış; hükmü, sanık aleyhine sonuç doğurmamak ve yeniden yargılama yapılmamak üzere kanun yararına bozmuştur. (Yargıtay 11. CD, E. 2024/5330)⁶ Karardaki yirmi liralık günlük tutar o dosyanın kendi hesabına aittir; bugün geçerli olan alt ve üst sınırlar m. 52/2'deki tutarlardır.

Hapis cezası seçilirse akla gelen ilk soru bu cezanın paraya çevrilip çevrilemeyeceğidir. Cevap hayırdır. TCK m. 50/2, suç tanımında hapis cezası ile adli para cezasının seçenek olarak öngörüldüğü hâllerde hapis cezasına hükmedilmişse bu cezanın artık adli para cezasına çevrilemeyeceğini söyler. Kısa süreli hapis cezası bakımından m. 50/1'in diğer seçenek yaptırımları — zararın aynen iade, eski hâle getirme veya tazmin yoluyla giderilmesi, belirli yerlere gitmekten yasaklanma, gönüllü olmak koşuluyla kamuya yararlı bir işte çalıştırılma gibi — açık kalır.

Cezayı artıran tek yol zincirleme suçtur. TCK m. 43/1'e göre bir suç işleme kararının icrası kapsamında değişik zamanlarda aynı suçun birden fazla işlenmesi hâlinde tek cezaya hükmedilir ve bu ceza dörtte birinden dörtte üçüne kadar artırılır. Maddenin son cümlesi, mağduru belli bir kişi olmayan suçlarda da bu hükmün uygulanacağını söyler; mühür bozma tam olarak böyle bir suçtur.

Sonuç cezayı asıl belirleyen kural ise usul kanunundadır. Mühür bozma, CMK m. 250/1'de seri muhakeme usulüne tabi suçlar arasında altıncı sırada sayılmıştır. Bu usulde Cumhuriyet savcısı, TCK m. 61/1'deki hususları gözeterek belirlediği temel cezadan ve koşulları varsa zincirleme suç hükümleri uygulandıktan sonra belirlenen cezadan yarı oranında indirim yaparak yaptırımı saptar.

Mühürlenen bir iş yeri çoğu zaman bir kez değil, arka arkaya birkaç kez tutanağa bağlanır. Yargıtay 11. Ceza Dairesinin bu eylemleri bölerken kullandığı ölçüt tek ve nettir: iddianame tarihi.

Daireye göre sanığın aynı yere ilişkin her iddianameye kadar olan eylemleri zincirleme biçimde işlenmiş tek bir mühür bozma suçunu, iddianameden sonraki eylemleri ise ayrı suçları oluşturur. (Yargıtay 11. CD, E. 2025/1367)⁷ Buradaki kesme noktası hukuki kesinti kavramıdır: iddianame düzenlenmesiyle zincir kopar, ondan sonraki eylem yeni bir suçtur.

Bunun uygulamadaki sonucu birleştirmedir. İlk iddianameden önce işlenmiş iki ayrı mühür bozma eylemi bakımından Daire, soruşturmaların birleştirilmesine karar verilerek TCK m. 203 uyarınca tek bir mahkûmiyet hükmü kurulmasını ve cezanın m. 43/1 uyarınca artırılmasını aramış; sanık hakkında iki kez ayrı ayrı mahkûmiyet hükmü kurulmasını kanuna aykırı bularak her iki kararı da kanun yararına bozmuştur.⁷

Eylemlerden biri hakkında daha önce kesinleşmiş bir hüküm varsa dosya kendiliğinden kapanmaz. Daire, kesinleşmiş dosyanın aslı veya onaylı suretinin celbedilmesini, zincirleme suç hükümlerinin uygulanıp uygulanmayacağının tartışılmasını; sonuç cezanın kesinleşen hükümlerle belirlenen toplam cezadan fazla olması hâlinde önceden verilen cezaların mahsup edilmesini, aksi durumda sanığa ek ceza verilip verilmeyeceğinin takdir edilmesini istemektedir. (Yargıtay 11. CD, E. 2024/2088)⁸

Aynı kararda Daire, Tebliğnamedeki eksik araştırma yapıldığına yönelik bozma isteyen görüşe katılmadığını açıkça yazmıştır; mahkemenin delil takdirinde isabetsizlik görmemiş, hükmü yalnız zincirleme suç yönünden ve değişik gerekçeyle bozmuştur.⁸

Zincir ile kesinleşmiş hükümler arasındaki ilişkiyi Daire bir başka kararında da kurar: zincirleme suç ilişkisi içindeki eylemlerden bazılarının kesinleşmiş mahkûmiyet hükmüne konu olması, diğer eylemlerin dava konusu yapılmasına engel değildir. (Yargıtay 11. CD, E. 2021/169)⁹

Mühür bozma dosyalarında ikinci tartışma mükerrerliktir; yani aynı fiilden iki kez yargılanma. Yargıtay 11. Ceza Dairesinin ölçütü dardır: davaların mükerrer olduğunun kabul edilebilmesi için aynı mühür bozma tutanağı nedeniyle iki ayrı dava açılmış olması gerekir. Farklı tarihlerde düzenlenen mühür bozma tutanakları, iddianame tarihlerine göre zincirleme suç ya da ayrı suçlar oluşturur.⁹

Ölçüt gerçekten karşılanıyorsa sonuç davanın reddidir. Daire, aynı fiil nedeniyle mükerrer açılan kamu davasının CMK m. 223/7 uyarınca reddine karar verilmesi gerektiğinin mahkemece gerekçeleri gösterilerek doğru biçimde belirlendiğini saptamış ve hükmü onamıştır. (Yargıtay 11. CD, E. 2021/41156)¹⁰

Ölçüt karşılanmıyorsa ret kararı yanlıştır. Daire, mahkemenin başka bir dosyadaki mahkûmiyete işaret ederek mükerrerlik nedeniyle davayı reddettiği bir olayda, UYAP üzerinden yaptığı incelemede o dosyadaki fiilin farklı bir tarihe ait olduğunu belirlemiş; eylemlerin hukuki kesinti bulunmadığından tek bir zincirleme mühür bozma suçunu oluşturduğunu saptamıştır.⁹

Mahkemeden beklenen araştırma bellidir. Daire, güncel adli sicil kaydının dosyaya konulmasını, aynı suçtan açılmış başka dosyaların tespitini, derdest kamu davalarının birleştirilmesini, aksi hâlde kesinleşmiş dosyalardaki belgelerin onaylı suretlerinin getirtilerek suç ve iddianame tarihlerinin belirlenmesini ve ancak bundan sonra mükerrer yargılama bulunup bulunmadığı ile zincirleme suç hükümlerinin uygulanıp uygulanmayacağının tartışılmasını istemektedir; bu yapılmadan kurulan hüküm eksik araştırma ve değerlendirmeye dayanır. (Yargıtay 11. CD, E. 2024/6466)¹¹

Mühür bozma dosyalarının bir bölümü tek başına gelmez; yanında karşılıksız yararlanma suçu vardır. TCK m. 163/3, abonelik esasına göre yararlanılabilen elektrik enerjisinin, suyun veya doğal gazın sahibinin rızası olmaksızın ve tüketim miktarının belirlenmesini engelleyecek şekilde tüketilmesini ayrı bir suç sayar ve cezasını bir yıldan üç yıla kadar hapis olarak belirler.

Mühür bozulup kaçak kullanım da gerçekleşmişse ortada iki ayrı suç vardır. Yargıtay 2. Ceza Dairesi, mührü bozmak suretiyle düz bağlantı ile kaçak elektrik kullanıldığı iddia edilen bir olayda eylemin TCK m. 163/3 ve m. 203/1'de tanımlanan karşılıksız yararlanma ve mühür bozma suçlarına uyduğunu belirtmiş; iki suç için de TCK m. 66/1-e uyarınca hesaplanan sekiz yıllık zamanaşımını esas alarak kamu davalarının düşmesine karar vermiştir. (Yargıtay 2. CD, E. 2025/8370)¹²

İki suç arasındaki fark yaptırımdadır ve pratikte belirleyicidir: TCK m. 163/3 yalnızca hapis cezası öngörür, adli para cezası seçeneği yoktur; TCK m. 203/1'de ise seçenek vardır. Maddenin ilk iki fıkrası başka durumları düzenler — m. 163/1 otomatlar aracılığıyla sunulan hizmetten ödeme yapmadan yararlanmayı, m. 163/2 telefon hatlarından veya şifreli ya da şifresiz yayınlardan rıza olmaksızın yararlanmayı cezalandırır.

Uygulamada dikkat edilecek nokta, iki suçun birlikte işlenmiş olmasının seri muhakeme usulünü kapatmasıdır: CMK m. 250/11, bu kapsama giren bir suçun kapsama girmeyen başka bir suçla birlikte işlenmiş olması hâlinde seri muhakeme usulünün uygulanmayacağını söyler ve karşılıksız yararlanma m. 250'deki listede yer almaz.

Bu suçta ispat üç ayrı halkadan oluşur: mührün hukuka uygun biçimde konulmuş olması, mührün kaldırıldığının ya da konuluş amacına aykırı davranıldığının belirlenmesi ve fiilin sanık tarafından kastla gerçekleştirilmiş olması. Üçüncü halka çoğu zaman en tartışmalı olanıdır, çünkü mühürlenen yer genellikle birden çok kişinin bulunduğu bir iş yeridir ve suçun taksirli hâli yoktur.

Yargıtay 11. Ceza Dairesi, belediyece mühürlenen bir markette maaş karşılığı sigortalı çalışan sanık hakkında kurulan mahkûmiyeti bozarken bu ayrımı ayrıntılı biçimde kurmuştur. Daire; tanık beyanları, iş sözleşmesi ve SGK kayıtları ile sanığın aşamalarda değişmeyen savunmasına dayanarak mührün sanık tarafından fek edilmediğini, sanığın patronunun talimatıyla ve belediye ile sorunun çözüldüğü söylendiği için hareket ettiğini, mülkiyeti yahut gelir ortaklığı kendisine ait olmayan bir iş yerinde mührün bozulmasının ya da bozulmamasının sanığa bir menfaat sağlamayacağını gözeterek suç kastıyla hareket etmediği sonucuna varmıştır. (Yargıtay 11. CD, E. 2024/6223)¹³ Sanığın mühürleme tutanağını "işyeri sahibi" sıfatıyla imzalamış olması bu sonucu değiştirmemiştir.¹³

Kararın karşı yüzü de vardır. Bir başka dosyada Daire, iş yerinin sanık tarafından işletildiğine ilişkin ifade, tutanak tanıklarının beyanları ve sanığın aşamalardaki çelişkili savunmaları karşısında mahkemenin mahkûmiyet yönündeki takdirinde isabetsizlik görmemiştir.⁸ Belirleyici olan sıfat değil, dosyadaki delil bütünüdür.

Yargıtay 11. Ceza Dairesinin kararlarından çıkan ispat ölçütleri şunlardır:

Mühür bozma soruşturmasının iki ayrı çıkışı vardır ve ikisi de dosyayı klasik bir duruşmalı yargılamaya götürmeden bitirebilir. Sıra kanunda bellidir: önce kamu davasının açılmasının ertelenmesi değerlendirilir, o karar verilmezse seri muhakeme usulü uygulanır.

Birincisi CMK m. 171/2'dir. Uzlaştırma ve önödeme kapsamındaki suçlar hariç olmak üzere Cumhuriyet savcısı, üst sınırı üç yıl veya daha az süreli hapis cezasını gerektiren suçlardan dolayı, yeterli şüphenin varlığına rağmen kamu davasının açılmasının beş yıl süreyle ertelenmesine karar verebilir. Mühür bozmanın üst sınırı üç yıl olduğu için suç bu kapsamdadır. m. 171/3 dört koşulu birlikte arar; bunların içinde kamunun uğradığı zararın tamamen giderilmesi de vardır. m. 171/4'e göre erteleme süresi içinde kasıtlı suç işlenmezse kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir ve erteleme süresince zamanaşımı işlemez.

Bu karar kesin değildir. Yargıtay 11. Ceza Dairesi, mührü bozulan idarenin suçtan zarar gören sıfatıyla erteleme kararına itiraz edebileceğini; sulh ceza hâkimliğinin kurumun kararda taraf olarak gösterilmediğinden bahisle itirazı usulden reddetmesinin kanuna aykırı olduğunu, esas hakkında karar verilmesi gerektiğini saptamıştır.³

İkincisi seri muhakeme usulüdür. CMK m. 250/1, kamu davasının açılmasının ertelenmesine karar verilmediği takdirde sayılan suçlarda bu usulün uygulanacağını söyler ve listenin altıncı sırasında mühür bozma (madde 203) yer alır. Yargıtay 11. Ceza Dairesi, Anayasa Mahkemesinin CMK geçici m. 5/d'deki "kovuşturma evresine geçilmiş, hükme bağlanmış" ibaresini seri muhakeme usulü yönünden iptal etmesinin ardından, iptal kararı hükümden önce yürürlüğe girmişse sanığın hukuki durumunun seri muhakeme usulü yönünden değerlendirilmesi gerektiğini belirterek mahkûmiyeti kanun yararına bozmuştur. (Yargıtay 11. CD, E. 2025/739)¹⁴

Usulün işleyişi maddede yazılıdır: 1) savcı veya kolluk şüpheliyi bilgilendirir (m. 250/2), 2) savcı usulün uygulanmasını teklif eder ve şüpheli müdafi huzurunda kabul ederse usul uygulanır (m. 250/3), 3) savcı temel cezadan ve varsa zincirleme suç uygulamasından sonra yarı oranında indirim yapar (m. 250/4), 4) sonuç hapis cezası koşulları varsa TCK m. 50'ye göre seçenek yaptırıma çevrilebilir veya m. 51'e göre ertelenebilir (m. 250/5) ve CMK m. 231 kıyasen uygulanabilir (m. 250/6), 5) mahkeme şüpheliyi müdafi huzurunda dinler ve talep yazısındaki yaptırımdan daha ağır olmamak üzere hüküm kurar (m. 250/9), 6) bu hükme itiraz edilebilir (m. 250/14).

Usulün kapandığı hâller de sayılmıştır: iştirak hâlinde şüphelilerden birinin kabul etmemesi, kapsam dışı bir suçla birlikte işlenme (m. 250/11), yaş küçüklüğü ve akıl hastalığı (m. 250/12), adreste bulunamama veya yurt dışında olma (m. 250/13). Şüpheli mazeretsiz olarak mahkemeye gelmezse usulden vazgeçmiş sayılır (m. 250/9).

Bir ayrıntı zamanaşımı hesabını doğrudan etkiler: seri muhakeme usulünün uygulanması için verilen durma kararı süreyi durdurmaz. Yargıtay 11. Ceza Dairesi, CMK m. 250 uyarınca verilen durma kararının TCK m. 67'de belirtilen dava zamanaşımını kesen veya durduran nedenlerden biri olmadığını belirleyerek incelemesini bu esas üzerinden yapmıştır.⁸

Mühür bozmada olağan dava zamanaşımı sekiz yıldır. Hesap üç maddeden çıkar: TCK m. 66/1-e beş yıldan fazla olmamak üzere hapis veya adli para cezasını gerektiren suçlarda süreyi sekiz yıl olarak belirler; m. 66/4 seçimlik cezalı suçlarda zamanaşımı bakımından hapis cezasının esas alınacağını söyler; m. 203/1'in hapis cezası üst sınırı üç yıldır. Yargıtay 11. Ceza Dairesi bu zinciri kararlarında doğrudan kurar ve süreyi m. 66/1-e üzerinden hesaplar.⁹

Süre kesilebilir. TCK m. 67/2 kesme sebeplerini sayar: şüpheli veya sanıklardan birinin savcı huzurunda ifadesinin alınması ya da sorguya çekilmesi, tutuklama kararı verilmesi, iddianame düzenlenmesi ve mahkûmiyet kararı verilmesi. Kesilme hâlinde süre yeniden işlemeye başlar ve m. 67/4 uyarınca kanunda belirlenen sürenin en fazla yarısına kadar uzar; mühür bozmada olağanüstü zamanaşımı on iki yıldır.

Zamanaşımı bu suçta kâğıt üzerinde kalan bir başlık değildir. Daire, mükerrerlik ve zincirleme suç yönünden eksik araştırma saptadığı bir dosyada "kabule göre de" kaydıyla, kesen son sebep olan ilk mahkûmiyet hükmünden hüküm tarihine kadar m. 66/1-e'deki sürenin dolduğunu ve kamu davasının düşmesine karar verilmesi gerektiğini belirtmiştir.¹¹ Bir başka dosyada, kesinleşen hükümdeki mahkûmiyet tarihi ile inceleme konusu dosyadaki iddianame tarihini karşılaştırarak sürenin temyiz inceleme gününe kadar gerçekleştiğini saptamış ve kamu davasının düşmesine hükmetmiştir.⁹

Hükmün açıklanmasının geri bırakılması bu suçta yaygındır. CMK m. 231/5'e göre yapılan yargılama sonunda hükmolunan ceza iki yıl veya daha az süreli hapis ya da adli para cezası ise mahkemece hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilebilir; m. 203/1'in alt sınırı altı ay olduğundan bu eşiğe inmek çoğu dosyada mümkündür. Kararı savcı değil mahkeme verir; m. 231/6 sanığın daha önce kasıtlı bir suçtan mahkûm olmamasını, yeniden suç işlemeyeceği kanaatinin oluşmasını ve zararın tamamen giderilmesini arar. Denetim süresi m. 231/8 uyarınca beş yıldır.

Denetim süresi sorunsuz geçerse dosya kapanır. CMK m. 231/10, denetim süresi içinde kasten yeni bir suç işlenmediği ve denetimli serbestlik tedbirine ilişkin yükümlülüklere uygun davranıldığı takdirde, açıklanması geri bırakılan hükmün ortadan kaldırılarak davanın düşmesine karar verileceğini söyler. Yargıtay 11. Ceza Dairesi, mühür bozma suçundan verilen hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararının kesinleştiği tarihten itibaren başlayan beş yıllık denetim süresi içinde sanığın kasıtlı bir suç işlemediğini ve CMK m. 231/10'daki düşme kararı için gerekli şartların sağlandığını belirterek düşme hükmünü onamıştır. (Yargıtay 11. CD, E. 2024/6194)¹⁵

Erteleme ayrı bir kurumdur ve eşiği TCK m. 51/1'dedir: işlediği suçtan dolayı iki yıl veya daha az süreyle hapis cezasına mahkûm edilen kişinin cezası ertelenebilir. Bu sınır, fiili işlediği sırada on sekiz yaşını doldurmamış veya altmış beş yaşını bitirmiş kişiler bakımından üç yıldır. Erteleme için kişinin daha önce kasıtlı bir suçtan üç aydan fazla hapis cezasına mahkûm edilmemiş olması ve mahkemede tekrar suç işlemeyeceği kanaatinin oluşması gerekir.