Alacak davası: borç verilen paranın geri istenmesi, ispat, zamanaşımı ve faiz

Alacak davası, alacaklının borçludan bir miktar paranın ödenmesini doğrudan mahkeme kararıyla istediği eda davasıdır. Bu rehberin konusu, sözleşmeden ve özellikle tüketim ödüncünden doğan para alacağıdır. Türk Borçlar Kanunu m. 386'ya göre tüketim ödüncü sözleşmesi, ödünç verenin bir miktar parayı ya da tüketilebilen bir şeyi ödünç alana devretmeyi, ödünç alanın da aynı nitelik ve miktarda şeyi geri vermeyi üstlendiği sözleşmedir. Günlük dilde "borç para" denen ilişki budur.

Malvarlığına ilişkin bu davalarda, değer ve miktara bakılmaksızın ve aksine bir düzenleme yoksa asliye hukuk mahkemesi görevlidir (HMK m. 2/1). Alacaklının dava açmadan önce icra takibi yapması gerekmez. Takip yapılmış ve borçlu itiraz etmişse alacaklı, itirazın tebliğinden itibaren bir sene içinde itirazın iptalini dava edebilir; bu süreyi geçiren alacaklının genel hükümler dairesinde alacağını dava etme hakkı saklıdır (İcra ve İflas Kanunu m. 67/1 ve m. 67/5).

Hukuk Genel Kurulu, itirazın iptali davasını icra takibine sıkı sıkıya bağlı, ancak maddi hukuk ilişkisini inceleyerek uyuşmazlığı kesin hükümle sonuçlandıran bir dava olarak tanımlar; davanın takibe bağlılığı alacağın miktarı yanında kaynağı bakımından da geçerlidir. (Yargıtay HGK, E. 2022/1269)¹ Aynı karara göre ispat külfeti normal bir alacak davasındaki ile aynıdır; ancak iki dava ispat yöntemleri ve hukuki sonuçları bakımından farklılık gösterir.¹ Bu nedenle aşağıda anılan ispat ölçütlerinin önemli bir kısmı itirazın iptali davalarında verilmiş kararlardan gelir; uyuşmazlığın özü, yani paranın borç olarak verilip verilmediği, iki davada aynıdır.

İki dava arasındaki bir fark da muacceliyetin arandığı andır. Hukuk Genel Kurulu'na göre kural olarak hukuki yararın davanın açıldığı anda mevcut olması gerekir; itirazın iptali davalarında ise davacının takip tarihinde de hukuki yararının bulunması aranır.¹ Aynı karara göre itirazın iptali davasında alacaklı, takip anında alacağının varlığını ve muaccel, istenebilir durumda olduğunu ispatla yükümlüdür; muaccel olmayan bir borç için takip başlatan alacaklının korunmaya değer bir menfaati yoktur ve mahkeme bunu kendiliğinden gözeterek davayı usulden reddeder.¹ Bu karar oy çokluğuyla verilmiştir.

Alacak davasının kazanılması için 1) taraflar arasında bir ödünç ilişkisinin (ya da başka bir sözleşmenin) bulunması, 2) paranın ödünç alana gerçekten verilmiş olması ve 3) geri verme borcunun muaccel, yani istenebilir hâle gelmiş olması gerekir. TBK m. 90'a göre ifa zamanı taraflarca kararlaştırılmadıkça veya hukuki ilişkinin özelliğinden anlaşılmadıkça her borç, doğumu anında muaccel olur. Ödünçte ise özel bir kural vardır: TBK m. 392'ye göre geri verme konusunda belirli bir gün, bildirim süresi ya da istendiği anda muaccel olacağı kararlaştırılmamışsa ödünç alan, ilk istemden başlayarak altı hafta geçmedikçe ödüncü geri vermekle yükümlü değildir.

3. Hukuk Dairesi'nin güncel çizgisinde bu süre bir dava şartıdır. Daireye göre m. 392'deki ibareden, alacaklının dava açması ya da takip başlatması için ilk istemden başlayarak altı hafta beklemesi gerektiği, alacağın bu süre sonunda muaccel olacağı sabittir; muaccel olmayan bir alacak için açılan davada HMK m. 114/1-h kapsamında hukuki yarar yoktur. (Yargıtay 3. HD, E. 2024/3306)² Daire bu görüşü 2025'te de tekrarlamış, ilk önce istemde bulunmanın muacceliyet şartı olduğunu ve bu yöndeki uygulamasını 25.03.2024 tarihli kararına dayandırdığını belirtmiştir. (Yargıtay 3. HD, E. 2025/548)³ Sonuç olarak vadesiz ödünçte istem yapılmadan veya istemden sonra altı hafta beklenmeden açılan dava, esasa girilmeden hukuki yarar yokluğundan reddedilebilir.

Bu çizgi 2023'teki bir karardan farklıdır. Daire 11.04.2023 tarihli kararında aynı ibareden, dava açmak ya da takip başlatmak için önce istemde bulunup altı hafta beklemek gerektiğinin anlaşılmadığını, ibarenin yalnız temerrüdün oluşması ve faiz istenebilmesi için altı hafta geçmesi gerektiğini vurguladığını söylemişti. (Yargıtay 3. HD, E. 2022/4305)⁴ Sonraki kararlar bu görüşü benimsememiştir; güncel uygulama "muacceliyet şartı" görüşüdür.²³ Daire bu görüşünü 2025'te iki uyuşmazlık giderme başvurusunda da tekrarlamıştır; ancak birinde talebi incelediği bölge adliye mahkemesi kararları arasında çelişki bulunmadığı gerekçesiyle reddetmiş, ötekinde önceki ilke kararına atıf yaparak karar verilmesine yer olmadığına hükmetmiştir. Aynı kararlara yansıyan tespite göre bazı bölge adliye mahkemesi daireleri altı haftayı yalnız temerrüt için aranan bir süre olarak kabul etmektedir ve bu dairelerin kesin nitelikteki kararlarında sonuç bölgeye göre değişebilir. Daire, ticari ödünç ilişkisinden kaynaklanan kararları ise kendi görev alanı dışında sayarak incelemeye almamıştır.

TBK m. 392 ilk istem için bir şekil öngörmez. Daire, davacının ödünç verdiği paraları iki tarafın da kabul ettiği WhatsApp yazışmalarıyla ilk olarak istediği tarihten icra takibine kadar altı haftalık sürenin dolduğunu ve istem koşulunun oluştuğunu kabul etmiştir.³ Kardeşler arasındaki bir ödünç ilişkisinde ise istemin yapılıp yapılmadığı tanıkla araştırılmadan dava reddedildiği için karar bozulmuştur; Daire, taraflar kardeş olduğundan HMK m. 203/1-a uyarınca tanık dinlenebileceğini ve alacağın muaccel olup olmadığının tanıklar dinlendikten sonra değerlendirilmesi gerektiğini belirtmiştir.²

Geri ödeme günü kararlaştırılmışsa altı haftalık bekleme söz konusu olmaz. Daire, davalının bir ay sonra ödeme vaadiyle ödünç aldığının ispatlandığı bir dosyada alacağın takipten önce muaccel hâle geldiğini kabul etmiştir. (Yargıtay 3. HD, E. 2025/1970)⁵ Buna karşılık "bir-bir buçuk yıl sonra", "imkânlar dâhilinde taksitlerle" gibi belirsiz ifadelerle ödeme zamanı borçlunun inisiyatifine bırakılmış ve takipten önce ihtar da yapılmamışsa Hukuk Genel Kurulu borcun takip tarihinde muaccel olduğunu kabul etmemiştir.¹

İspat yükü, kanunda özel bir düzenleme bulunmadıkça, iddia edilen vakıaya bağlanan hukuki sonuçtan kendi lehine hak çıkaran tarafa aittir (HMK m. 190/1). Parayı borç olarak verdiğini ileri süren davacı, kural olarak bu iddiasını ispatlar. HMK m. 200/1'e göre bir hakkın doğumu, ikrarı ve itfası gibi amaçlarla yapılan hukuki işlemlerin, yapıldıkları zamanki miktar veya değerleri maddedeki parasal sınırı geçtiği takdirde senetle ispat olunması gerekir. Bu sınır HMK ek m. 1/1 uyarınca her takvim yılı başında yeniden değerleme oranında artırılır ve ek m. 1/2'ye göre m. 200 ve 201'deki sınırların uygulanmasında hukuki işlemin yapıldığı tarihteki miktar esas alınır. Madde metnindeki tutar bugünkü sınır olarak okunmamalıdır.

Senetle ispat kuralının üç kapısı vardır. 1) Karşı taraf açıkça muvafakat ederse tanık dinlenebilir; bunun için birinci fıkradaki düzenlemenin hatırlatılması gerekir (m. 200/2). 2) Delil başlangıcı bulunursa tanık dinlenebilir (m. 202/1); delil başlangıcı, işlemi tamamen ispata yetmese de onu muhtemel gösteren ve kendisine karşı ileri sürülen kişi tarafından verilmiş veya gönderilmiş belgedir (m. 202/2). Belge kavramına elektronik ortamdaki veriler de girer (m. 199). 3) m. 203/1'deki istisnalarda, örneğin altsoy ve üstsoy, kardeşler, eşler, kayınbaba, kaynana ile gelin ve damat arasındaki işlemlerde tanık dinlenebilir.

Yargıtay kararlarında bu kapılar uygulanmaktadır. Daire, davacıların sunduğu yazışmaların paraların borç olarak gönderildiğine dair delil başlangıcı niteliğinde olduğunu, buna göre dinlenen tanık beyanlarıyla iddianın ispatlandığını kabul etmiş ve senetle ispat zorunluluğuna dayanan temyiz itirazını reddederek kararı onamıştır. (Yargıtay 3. HD, E. 2025/1361)⁶ Kardeşler arasındaki bir ödünç ilişkisinde Daire, m. 203'teki işlemlerin miktar ve değerine bakılmaksızın tanıkla ispat edilebileceğini belirtmiş; tanık beyanları, yurt dışında çekilen kredinin banka kayıtları ve havale dekontuyla borç para gönderildiğinin ispatlandığını kabul etmiştir. (Yargıtay 3. HD, E. 2024/2360)⁷ Davacının damadına verdiği bir ödünçte ise Daire, altın ve döviz ödüncünün tüm dosya kapsamı, davalının kısmi ikrarı ve tanık beyanlarıyla ispatlandığını kabul etmiştir; kararda tanığın hangi istisnaya göre dinlendiği ayrıca tartışılmamıştır. (Yargıtay 3. HD, E. 2025/3022)⁸

Bu kapıların hiçbirinin açılmadığı bir dosyada Daire, dekontlarda ödünç açıklaması bulunmadığı, yazışmanın borç kabulü içermediği, miktar itibarıyla tanıkla ispatın mümkün olmadığı ve yemin deliline dayanılmadığı bir dosyada, paranın borç olarak verildiğinin ispatlanamadığını kabul etmiştir. (Yargıtay 3. HD, E. 2025/4302)⁹ Bu karar, borçlu olmadığının tespiti için açılıp istirdat davasına dönüşen bir davada verilmiştir; ancak Dairenin cevapladığı soru, bu rehberdeki soruyla aynıdır: havaleyle gönderilen paranın borç olarak verildiğinin ispatı.

Yargıtay'ın yerleşik görüşüne göre havale kural olarak bir ödeme vasıtasıdır. Hukuk Genel Kurulu, havalenin mevcut bir borcun ödenmesi amacıyla yapıldığının karineten kabul edildiğini ve bu karinenin tersini ileri süren havalecinin iddiasını kanıtlamakla yükümlü olduğunu belirtir. (Yargıtay HGK, E. 2022/1076)¹⁰ 3. Hukuk Dairesi de 2026'da aynı ölçütü, havalenin mevcut bir borcun ödenmesi amacıyla yapıldığı yolunda yasal karine bulunduğu şeklinde tekrarlamıştır.⁹ Buna göre hiçbir açıklama taşımayan havale ya da EFT, tek başına paranın ödünç verildiğini göstermez.

Havale eden bu karineyi dekonta açıklama yazarak çürütebilir. Hukuk Genel Kurulu, banka havalelerinde havale edenin paranın gönderiliş nedenine dair bir açıklama ekleyerek bunun bir borç ödemesi olmadığını vurgulayabileceğini; böyle bir açıklamaya rağmen uyuşmazlık çıkarsa ispat yükünün, özellikle havale alıcısının açıklamalı gönderi üzerine davranışı dikkate alınarak hâkim tarafından belirleneceğini kabul etmiştir.¹⁰ Aynı kararda "şirket ortaklığı için borç" ve "borç bedeli" açıklamalı iki havale davalı tarafından çekince ileri sürülmeksizin kabul edildiği için davacının bu tutar yönünden ispat yükünden kurtulduğu ve ispat yükünün davalıya geçtiği sonucuna varılmıştır.¹⁰ Yalnız "yatırılan" açıklamalı üçüncü havalede ise karinenin davalı lehine işlediği ve ispat yükünün davacıda kaldığı kabul edilmiştir.¹⁰ Karar oy çokluğuyla verilmiştir; azınlık, sürecin bir bütün olarak değerlendirilmesini savunmuş, bu görüş çoğunlukça benimsenmemiştir.

Daire kararları bu ölçütü uygulamaktadır. "Borç olarak veriyorum" ve "borç olarak yatırılan" açıklamalı havalelerde Daire, borçlu olunmadığını ya da borcu ödediğini ispat yükünün davalıda olduğunu kabul etmiştir. (Yargıtay 3. HD, E. 2026/143)¹¹ "Elden borç" açıklamasıyla EFT yoluyla gönderilen ve sonradan mesajlarla geri istenen paraların ödünç olarak verildiğinin ispatlandığı sonucuna varılmıştır.³ "Emanet" açıklamasıyla gönderilen para için de Daire, davacının paranın borç olarak gönderildiğini ispatladığını kabul etmiş; davalının savunmasını, davacının paranın gönderilmesinden önce düzenlediği ibraname gibi dosyadaki diğer belgelerle birlikte değerlendirmiştir.⁴ 2025 tarihli bir başka kararda da "emanet" açıklamalı havalede ilk derece mahkemesi havaleyi delil başlangıcı sayıp tanık dinlemiş; Daire, davalının icra takibinden önce davacıya yaptığı ödemeleri de dikkate alarak ödüncün ispatlandığını kabul etmiştir.⁵

Bir kararda Daire, bölge adliye mahkemesinin dekonttaki açıklamayı yetersiz bulduğu bir dosyada, davalının sonradan yaptığı ve açıklama taşımayan kısmi geri ödemelerin alınan borcun ödemesi olarak kabul edilmesi gerektiğini, taraflar arasında başka bir ilişkinin varlığı da iddia ve ispat edilmediğinden alacağın kabulünde isabetsizlik bulunmadığını belirterek, davayı yazılı delil yokluğundan reddeden bölge adliye mahkemesi kararını bozmuştur. (Yargıtay 3. HD, E. 2022/3981)¹² Hukuk Genel Kurulu ise 2023'te, hiçbir açıklama taşımayan havale yönünden taraflar arasındaki para alışverişinin bir bütün olarak değerlendirilmesi görüşünü çoğunlukla benimsememiş ve bu havale yönünden ispat yükünün davacıda kaldığını kabul etmiştir.¹⁰

Davalı çoğu zaman paranın kendisine geldiğini inkâr etmez; parayı aldığını kabul eder, ama bunun borç olmadığını, kendisine olan bir borcun ödemesi ya da başka bir amaçla verilmiş para olduğunu savunur. Daire bu savunmayı gerekçeli inkâr (vasıflı ikrar) olarak nitelendirir: davalı, havale ile para gönderildiği vakıasını kabul etmekle birlikte hukuki niteliğinin başka olduğunu bildirmiştir ve vasıflı ikrar bölünemeyen ikrarlardan olduğundan ispat yükü davacıdadır.¹²¹¹

Aynı ayrım 2026 tarihli bir kararda iki farklı sonuç doğurmuştur. Daire, açıklamasında borç verildiği yazılı havaleler yönünden ispat yükünün davalıda olduğunu kabul ederken, "30.000 USD aldım" yazılı ancak borç ibaresi içermeyen bir belge yönünden farklı sonuca varmıştır: davalı parayı aldığını kabul edip bunun başka birine teslim edilmek üzere alındığını savunduğu için, paranın borç olarak verildiğini ispat yükü hâlâ davacıdadır; aksi yöndeki kabul bozma sebebi sayılmıştır.¹¹

Davacı paranın borç olarak verildiğini ispatladıktan sonra borcun ödendiğini ispat etmek davalıya düşer. Hukuk Genel Kurulu, ispat yükünün yer değiştirdiği hâllerden birinin davalının ödeme savunmasında bulunması olduğunu belirtir.¹ Daire de "emanet" açıklamalı havalede davacının paranın borç olarak gönderildiğini ispatladığını, davalının ise borcun ödendiğini ispatlayamadığını kabul etmiştir.⁴

İkrar başka bir yargılamada da yapılmış olabilir. Daire, davalının eski eşiyle arasında görülen başka bir davada vekilinin dilekçesiyle davacıdan borç para aldığını bildirip bu borcun katılma alacağının tespitinde pasif değer olarak dikkate alınmasını istemesini ikrar niteliğinde saymış ve alacağı bu nedenle kabul eden kararı onamıştır.⁸

TBK m. 146'ya göre kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir. TBK'nın tüketim ödüncüne ilişkin hükümleri (m. 386-392) ödüncün geri verilmesi istemi için ayrı bir zamanaşımı süresi öngörmez. TBK m. 389'daki altı aylık süre ödünç alanın ödünç konusunun teslimine ve ödünç verenin bu şeyin teslim alınmasına ilişkin istemlerine ilişkindir; verilmiş paranın geri istenmesine ilişkin değildir. Daire de ödünç ilişkisinin tabi olduğu 10 yıllık genel zamanaşımı süresinin dolmadığını belirterek kararı onamıştır.⁵ Anapara faizleri gibi dönemsel edimler ise beş yıllık zamanaşımına tabidir (m. 147/1).

Zamanaşımı alacağın muaccel olmasıyla işlemeye başlar; muacceliyet bir bildirime bağlıysa zamanaşımı bu bildirimin yapılabileceği günden işler (m. 149). Vadesiz ödünçte bunun sonucu önemlidir: Daire, alacaklının paranın verildiği tarihten itibaren her zaman ödeme için haber verme olanağına sahip olduğunu, zamanaşımının bu tarihten başlayacağını kabul etmiştir. (Yargıtay 3. HD, E. 2025/288)¹³ Daire bu sonuca, zamanaşımının başlangıç tarihinin borcun verildiği tarihe 6 hafta eklenerek tespiti gerektiğini söyleyen 1975 tarihli Hukuk Genel Kurulu kararını aktararak varmıştır; o karar mülga 818 sayılı Borçlar Kanunu m. 312 dönemine aittir, bugünkü karşılığı TBK m. 392'dir.¹³ Kararda 2008'de verilen altınlar için 2023'te açılan dava zamanaşımından reddedilmiştir.

Bu iki kural birlikte okunur: dava açabilmek için ilk istem ve altı haftalık süre gerekir,³ ama zamanaşımı istemin fiilen yapılmasını beklemeden işlemeye başlar.¹³

Zamanaşımı, borçlu borcu ikrar etmişse, özellikle faiz ödemiş veya kısmen ifada bulunmuşsa ya da alacaklı dava açmış veya icra takibinde bulunmuşsa kesilir (TBK m. 154). Kısmi davada 31/7/2026'dan beri yeni bir kural vardır: alacağın yalnız bir kısmı dava edilmişse talep konusu, aynı davada bir defaya mahsus olmak üzere tahkikatın sona ermesine kadar artırılabilir ve zamanaşımı artırılan kısım bakımından da dava tarihinden itibaren kesilmiş sayılır (HMK m. 109/4). Aynı tarihte belirsiz alacak davasını düzenleyen HMK m. 107 yürürlükten kaldırılmıştır; 7589 sayılı Kanun'un geçiş hükmüne göre m. 107, kaldırılma tarihinden önce açılan davalar bakımından uygulanmaya devam eder.

Faizin başlangıcı borçlunun temerrüdüne bağlıdır. TBK m. 117/1'e göre muaccel bir borcun borçlusu alacaklının ihtarıyla temerrüde düşer; m. 117/2'ye göre borcun ifa edileceği gün birlikte belirlenmişse bu günün geçmesiyle borçlu temerrüde düşmüş olur. Hukuk Genel Kurulu, alacağın muaccel hâle gelmesi ile borçlunun temerrüde düşmesinin farklı kavramlar olduğunu vurgular.¹

Belirli vade varsa ihtar gerekmez. Daire, "2017 yılının 8. ayının son gününe kadar" ifadesiyle belirli bir vade kararlaştırıldığını, bu günün geçmesiyle davalının temerrüde düştüğünü ve faizin dava tarihinden değil vade tarihinden işletilmesi gerektiğini belirterek hükmü düzeltip onamıştır. (Yargıtay 3. HD, E. 2024/1898)¹⁴ Daireye göre gün, ay ve yıl ile belirtilen bir günde veya sözleşmenin imzalanmasından belli bir süre içinde ödenmesi kararlaştırılmışsa vade belirlidir.¹⁴

Vadesiz ödünçte temerrüt bir kararda istemden sonra altı haftanın geçmesine bağlanmıştır. Daire 2023 tarihli kararında ödeme emrinin tebliğinden altı hafta sonra davalının temerrüde düştüğünü ve faizin ancak bu tarihten işletilebileceğini kabul etmiştir.⁴ Aynı kararın m. 392'nin dava şartı olmadığına ilişkin görüşü ise, yukarıda anlatıldığı gibi, Dairenin sonraki kararlarında benimsenmemiştir; bu nedenle istem yapılmadan başlatılan takipte faiz hesabından önce takibin kendisi tartışmalı hâle gelir.³

Faizin türü ayrıca belirlenir. Ticari olmayan tüketim ödüncü sözleşmesinde, taraflarca kararlaştırılmış olmadıkça faiz istenemez; ticari tüketim ödüncünde kararlaştırılmamış olsa bile faiz istenebilir (TBK m. 387). Temerrüt faizi ise ayrıca düzenlenmiştir: bir miktar paranın ödenmesinde temerrüde düşen borçlu, sözleşmeyle aksi kararlaştırılmadıkça temerrüt faizi ödemekle yükümlüdür (3095 sayılı Kanun m. 2/1); oranı, sözleşmede kararlaştırılmamışsa faiz borcunun doğduğu tarihte yürürlükte olan mevzuata göre belirlenir (TBK m. 120/1). Kanuni faizin hesap yöntemi 7589 sayılı Kanun'la değiştirilmiştir (3095 sayılı Kanun m. 1); oran her dönem ayrıca belirlendiği için rakam olarak yazılmaz.

Yabancı para ve altın ödüncünde hüküm para birimi ayrı bir sorundur. TBK m. 99/3'e göre yabancı para borcu ödeme gününde ödenmezse alacaklı, sözleşmede aynen ödeme ya da bu anlama gelen bir ifade yoksa, alacağının aynen veya vade ya da fiilî ödeme günündeki rayiç üzerinden Türk lirasıyla ödenmesini isteyebilir. Bir kararda icra takibinde seçimlik hakkını Türk lirasından yana kullanan alacaklının bu tercihinden dönemeyeceği yönündeki bölge adliye mahkemesi gerekçesi yabancı para alacağı yönünden yerinde bulunmuş; altın alacağı yönünden ise Daire, 1947 tarihli İçtihadı Birleştirme Kararındaki esasları ve taleple bağlılık ilkesini gözeterek, altının piyasadan aynen temini mümkün misli eşya olduğunu, bu nedenle takip tarihindeki değerine değil karar tarihindeki değerine hükmedilmesi gerektiğini belirterek bu kısmı bozmuştur.⁸