Menfi tespit davası ve istirdat davası: şartlar, ispat yükü, tedbir ve süre

Menfi tespit davası, borçlu olarak gösterilen kişinin borçlu olmadığının mahkemece belirlenmesi için açtığı davadır. Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 106/1'e göre tespit davası yoluyla mahkemeden bir hakkın veya hukuki ilişkinin varlığının ya da yokluğunun belirlenmesi istenir; Hukuk Genel Kurulu menfi tespit davasını tespit davalarının bir türü olarak ele alır. (Yargıtay HGK, E. 2021/479)¹ İcra ve İflas Kanunu m. 72/1 ise icra takibiyle bağlantılı özel hükmü koyar: borçlu, icra takibinden önce veya takip sırasında borçlu bulunmadığını ispat için menfi tespit davası açabilir.

Hukuk Genel Kurulu'na göre borçlu bu davayı icra takibinden önce, takip sırasında ya da takipten sonra açabilir; dava maddi hukuk ve usul hukuku bakımından genel hükümlere dayalıdır ve normal bir hukuk davası olarak açılır. (Yargıtay HGK, E. 2022/221)² Kendisine karşı icra takibi yapılan borçlu, ödeme emrine itiraz etmediği ya da itirazı yerinde görülmediği için takip kesinleşse dahi maddi hukuk bakımından borçlu olmadığını ileri sürebilir.² Kurul aynı ilkeleri 2025 tarihli bir kararında da tekrarlamıştır. (Yargıtay HGK, E. 2024/177)³

Menfi tespit davası borçlunun elindeki yollardan yalnız biridir. Hukuk Genel Kurulu'na göre borçlu, alacaklının takip yapmasını veya dava açmasını bekleyebilir: aleyhine başlatılan ilamsız takibe itiraz eder, itiraz üzerine takip durur ve alacaklının itirazın iptali veya kaldırılması talebi üzerine savunmalarını genel mahkemede veya icra mahkemesinde ileri sürer. (Yargıtay HGK, E. 2019/472)⁴ Diğer yol, alacaklının harekete geçmesini beklemeden genel mahkemede borçlu olmadığının tespitini istemektir.⁴

Senet altındaki imzanın kendisine ait olmadığını ileri süren kişinin açtığı dava da bu niteliktedir. Hukuk Genel Kurulu'na göre adi senette borçlu görünen ve takip kesinleştikten sonra sahtelik davası açan kişinin davası, hukuki niteliği itibarıyla İcra ve İflas Kanunu m. 72'de düzenlenen menfi tespit davasıdır. (Yargıtay HGK, E. 2025/344)⁵

Davanın temel şartı hukuki yarardır. Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 106/2'ye göre tespit davası açanın, kanunlarda belirtilen istisnai durumlar dışında, bu davayı açmakta hukuken korunmaya değer güncel bir yararı bulunmalıdır; maddi vakıalar tek başlarına tespit davasının konusunu oluşturamaz (m. 106/3). Hukuk Genel Kurulu'na göre borçlunun icra takibinden önce veya sonra menfi tespit davası açabilmesi için borçlu olmadığının tespitinde hukuki yararının bulunması şarttır.¹ Kurul, icra takibinin taraflar arasındaki maddi ilişkiyi tespit edecek nitelikte olmadığını, bu yüzden takip kesinleştikten sonra da borçlunun borçlu olmadığının tespitini isteyebileceğini belirtir. (Yargıtay HGK, E. 2017/892)⁶

Hukuk Genel Kurulu, tespit davasında hukuki yararın varlığı için üç koşulun birlikte aranacağını belirtir: 1) davacının hakkı veya hukuki durumu güncel bir tehlikeyle tehdit edilmiş olmalı; 2) bu tehdit nedeniyle davacının hukuki durumu tereddüt içinde olmalı ve bu durum ona zarar verebilecek nitelikte bulunmalı; 3) yalnız kesin hüküm etkisi olan ve icraya konulamayan tespit hükmü bu tehlikeyi gidermeye elverişli olmalıdır.¹ Kurul'a göre bu koşullar tespit davasının özel bir türü olan menfi tespit davası için de geçerlidir.¹

Hukuki yarar dava sürerken ortadan kalkabilir. Hukuk Genel Kurulu, önce açılmış bir menfi tespit davasından sonra alacaklının açtığı itirazın iptali davasında alacağın zamanaşımına uğradığı gerekçesiyle ret kararı verildiği olayda, zamanaşımı nedeniyle takip veya dava yoluyla istenemeyecek bir borç yüzünden hukuki durumu tehlike altında olmayan kişinin menfi tespit talebinde hukuki yararının bulunduğunun söylenemeyeceğini belirtmiştir.¹ Kurul, o kararın kesinleşip kesinleşmediği belirlenerek menfi tespit davasına etkisinin değerlendirilmesi gerektiğine karar vermiştir.¹

Ödeme de davanın niteliğini değiştirir. Hukuk Genel Kurulu'na göre borçlu borcunu icra dairesine ödedikten sonra artık menfi tespit davası açamaz, çünkü sırf borçlu olmadığının tespitinde hukuki bir yararı yoktur; bu aşamada ödediği paranın geri alınması için açacağı dava istirdat davasıdır.⁶ Aynı ilke Kurul'un 2022 tarihli bir kararında da yer alır.⁴ 11. Hukuk Dairesi ise 2024 tarihli bir kararında, borç dava açılmadan önce ödenmiş ve davacı dava dilekçesinde davaya m. 72 gereği istirdat davası olarak bakılmasını istemişse, davanın m. 72/7 dikkate alınarak ödenen paranın istirdatı olarak değerlendirilmesi gerektiğini, hukuki yarar yokluğundan verilen usulden ret kararının doğru olmadığını belirtmiştir. (Yargıtay 11. HD, E. 2023/268)⁷ Kanun menfi tespit davası için ayrı bir dava açma süresi öngörmez; m. 72/1 yalnız davanın icra takibinden önce veya takip sırasında açılabileceğini söyler.

Dava açılması takibi kendiliğinden durdurmaz; durdurma ihtiyati tedbire bağlıdır ve kanun, davanın takipten önce mi sonra mı açıldığına göre iki ayrı kural koyar: 1) İcra takibinden önce açılan davada mahkeme, talep üzerine alacağın yüzde on beşinden aşağı olmamak üzere gösterilecek teminat karşılığında icra takibinin durdurulması hakkında ihtiyati tedbir kararı verebilir (m. 72/2). 2) İcra takibinden sonra açılan davada ihtiyati tedbir yoluyla takibin durdurulmasına karar verilemez; borçlu, gecikmeden doğan zararları karşılamak ve alacağın yüzde on beşinden aşağı olmamak üzere göstereceği teminat karşılığında, icra veznesindeki paranın alacaklıya verilmemesini isteyebilir (m. 72/3).

Davanın sonucu tedbirin akıbetini belirler. Dava alacaklı lehine sonuçlanırsa ihtiyati tedbir kararı kalkar; hüküm kesinleşince alacaklı, tedbir yüzünden alacağını geç almaktan doğan zararlarını gösterilen teminattan alır ve bu zarar yüzde yirmiden aşağı tayin edilemez (m. 72/4). Dava borçlu lehine hükme bağlanırsa derhal takip durur; ilamın kesinleşmesi üzerine ayrıca hükme gerek kalmadan icra kısmen veya tamamen eski hale iade edilir (m. 72/5).

Arabuluculuk süreci için özel bir kural vardır. 6325 sayılı Kanun m. 18/A-16'ya göre arabuluculuk bürosuna başvurulduktan sonra başvuran taraf aleyhine uyuşmazlık konusuyla ilgili icra takibi yapılırsa ve başvuran taraf son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren iki hafta içinde menfi tespit davası açıp talep ederse, takipten önce açılan davaya ilişkin m. 72/2 hükmü uygulanır.

Genel kural Türk Medeni Kanunu m. 6 ve Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 190/1'dedir: kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça taraflardan her biri hakkını dayandırdığı olguların varlığını ispatla yükümlüdür; ispat yükü, iddia edilen vakıaya bağlanan hukuki sonuçtan kendi lehine hak çıkaran tarafa aittir. Hukuk Genel Kurulu'na göre bu genel kural menfi tespit davaları için de geçerlidir; tarafların sıfatı değişik olsa da ispat yükü bakımından bir değişiklik yoktur. (Yargıtay HGK, E. 2017/969)⁸

Hukuk Genel Kurulu kararlarında yük şöyle dağıtılır: menfi tespit davasında ispat yükü kural olarak davalı alacaklıya düşer; davacı borçlu, alacaklının iddia ettiği borcun hiç doğmadığını ileri sürüyorsa borcun varlığını alacaklı ispatlar.² Buna karşılık alacaklının dayandığı senedin karşılıksız olduğunu ve alacağın ödeme, ibra, takas gibi bir nedenle sona erdiğini ispat yükü davacı borçluya düşer.³ Kurul başka bir kararında, borçlunun bir hukuki ilişkinin varlığını kabul edip bu ilişkinin senette görülenden farklı bir ilişki olduğunu ileri sürmesi hâlinde de ispat yükünün borçluya düştüğünü belirtmiştir.⁸

Kambiyo senedine dayanan takiplerde kural tersine döner. 11. Hukuk Dairesi'ne göre menfi tespit davalarında ispat yükü kural olarak alacaklıda ise de alacak dayanağı kambiyo senedi olduğunda ispat yükü, senede karşı senetle ispat kuralı gereği yer değiştirerek davacıya geçer. (Yargıtay 11. HD, E. 2021/7172)⁹ Senede karşı iddialar bakımından Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 201 belirleyicidir: senede bağlı iddiaya karşı ileri sürülen ve senedin hüküm ve kuvvetini ortadan kaldıracak veya azaltacak nitelikteki hukuki işlemler, maddede yazılı tutardan az bir miktara ait olsa bile tanıkla ispat olunamaz.

Bu dönüşün de bir istisnası vardır. 11. Hukuk Dairesi'ne göre lehtar senetteki ihdas nedenini değiştirir şekilde talilde bulunursa ispat yükünü üzerine alır. (Yargıtay 11. HD, E. 2020/4224)¹⁰ Bu kararda bono üzerinde düzenleme nedeni teminat olarak gösterilmişken alacaklı senedin araç alım satımından doğan borcun ödenmesi için düzenlendiğini savunmuş; Daire bu savunmayı talil sayarak ispat yükünü alacaklıya vermiş ve aksi yönde kurulan kararı bozmuştur.¹⁰ Hukuk Genel Kurulu da alacaklının senedin veriliş nedenini değiştirmesi hâlinde kanıt yükünün alacaklıya düştüğünü belirtir.⁸

Yazılı delil zorunluluğunun sonucu 11. Hukuk Dairesi'nin 2024 tarihli bir bozma kararında görülür. Daire, bononun teminat senedi olduğunu ispat yükünün davacıda olduğunu ve senedin miktarı itibarıyla Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 200/1 uyarınca bu iddianın yazılı delille ispatı gerektiğini belirtmiştir. (Yargıtay 11. HD, E. 2023/5529)¹¹ Aynı kararda ceza yargılamasında verilen hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı, kesin bir mahkûmiyet kararı olmadığı için Türk Borçlar Kanunu m. 74 uyarınca hukuk hâkimini bağlayıcı sayılmamış; tanık dinlenmesi de mümkün olmadığından teminat iddiasının ispatlanamadığı ve davanın reddedilmesi gerektiği kabul edilmiştir.¹¹

Hukuk Genel Kurulu'na göre borçlu, menfi tespit davasına konu senedin teminat veya hatır senedi olduğunu ya da alacaklıya avans olarak verildiğini ileri sürerek dava açabilir; bu şekilde açılan davada kanıt yükü borçludadır.⁸ Borçlu teminat iddiasını ispatlayamasa da alacaklı senedin teminat amacıyla verildiğini kabul ederse sonuç değişir: Kurul, bu durumda alacaklıya senetle teminat altına alınan alacağın doğduğunu ve miktarını yasal delillerle ispat etme olanağı tanınması gerektiğine karar vermiştir.⁸

11. Hukuk Dairesi, hamilin ceza soruşturmasındaki ifadesinde teminat terimini kullanmasına karşın yaptığı işe istinaden tahakkuk eden borca karşılık senedi aldığını anlatmasını senede teminat niteliği kazandıran bir açıklama saymamış; bu açıklamanın yalnızca borcun senet vade tarihinde ifa edileceği şeklinde anlaşılması gerektiğini belirterek davanın kabulüne ilişkin kararı bozmuştur.⁹

Bonoyu avalist olarak imzalayan kişinin durumu farklıdır. Hukuk Genel Kurulu'na göre aval verenin borcu bağımsız bir borçtur; aval veren, Türk Ticaret Kanunu m. 702/2 gereğince yalnız kambiyo senedindeki zorunlu şekil eksikliğini ileri sürebilir.² Bononun teminat senedi olduğunun ileri sürülmesi şahsi def'i niteliğinde olduğundan davacı avalist bu def'iyi ileri süremez.² Kurul 2025 tarihli bir kararında ise limited şirket müdürünün kendi şahsi borcu için şirketi avalist göstermesini temsil yetkisinin kötüye kullanılması saymış; alacaklı lehtarın bu durumu bilebilecek olması nedeniyle iyiniyetten söz edilemeyeceğini ve avalin şirketi bağlamayacağını kabul etmiştir.³

İmza inkârında icra mahkemesindeki inceleme ile genel mahkemedeki inceleme arasındaki ilişkiyi Hukuk Genel Kurulu 2026 tarihli, oy çokluğuyla verdiği bir kararında ele almıştır. Kurul'a göre imza itirazı üzerine icra mahkemesinin verdiği karar kesin hüküm oluşturmaz ve genel mahkemedeki imza inkârı incelemesinde kesin delil de sayılmaz.⁵ Ancak değer taşıyan, incelemenin hangi mahkemede yapıldığı değil, alınan bilirkişi raporunun imzanın borçluya ait olup olmadığı konusunda genel mahkemece yeterli görülüp görülmeyeceğidir; hâkim hangi rapora neden itibar etmediğini denetime elverişli biçimde göstermelidir.⁵ Somut olayda icra mahkemesinde Adli Tıp Kurumu Fizik İhtisas Dairesinden alınan raporlarda muğlaklık ya da tereddüt bulunmadığından yeniden rapor alınmasına gerek olmaksızın karar verilebileceği kabul edilmiştir.⁵

Aynı takip hem borçlunun menfi tespit davasına hem alacaklının itirazın iptali davasına konu olabilir. Hukuk Genel Kurulu'na göre itirazın iptali davası menfi tespit davasından daha geniş talepli bir dava olduğu için iki dava arasında derdestlik anlamında bir ilişki yoktur.⁶ Ancak iki davada aynı vakıa tartışılacağından, farklı sonuçlar çıkmaması için davalar birleştirilmeli, birleştirme mümkün değilse duruma göre davalardan biri bekletici mesele yapılmalıdır.¹

Hukuk Genel Kurulu'na göre menfi tespit davasının reddiyle oluşan kesin hüküm, itirazın iptali davası açılmaksızın icra takibinin devamını sağlamaz; menfi tespit davasından sonra itirazın iptali karşılık dava veya ayrı bir dava olarak açılabilir.⁶ Kurul bu kararında ilk derece mahkemesinden, aynı takibe ilişkin itirazın iptali dosyasının sonucunu değerlendirerek karar vermesini istemiştir.⁶

Hukuk Genel Kurulu'na göre borçlu, itirazın kaldırılması sırasında icra mahkemesinde ileri sürüp ispat edemediği itiraz ve def'ilerini menfi tespit davasında yeniden ileri sürebilir; çünkü itirazın kaldırılması kararı menfi tespit davasında kesin hüküm teşkil etmez.⁶ İcra ve İflas Kanunu da bu ilişkiyi tazminat yönünden düzenler: itirazın kaldırılması yargılamasında hükmedilen tazminatın tahsili, borçlu menfi tespit ve istirdat davası açarsa dava sonuna kadar tehir olunur ve dava lehine sonuçlanan taraf için daha önce hükmedilmiş tazminat kalkar (m. 68/son).

İstirdat davası, icra takibi nedeniyle borçlu olmadığı bir parayı ödemek zorunda kalan kişinin bu parayı geri istemek için açtığı davadır. İcra ve İflas Kanunu m. 72/7'ye göre takibe itiraz etmemiş veya itirazı kaldırılmış olması yüzünden borçlu olmadığı bir parayı tamamen ödemek mecburiyetinde kalan kişi, ödediği tarihten itibaren bir sene içinde genel hükümler dairesinde mahkemeye başvurarak paranın geri alınmasını isteyebilir.

Hukuk Genel Kurulu oy çokluğuyla verdiği bir kararında istirdat davasını esasen sebepsiz zenginleşme iddiasına dayanan bir eda davası olarak nitelendirmiş; davanın şartının icra hukukuna dayandığını, bunun da borçlunun borcu bulunmadığı bir parayı icra takibinin kesinleşmesi nedeniyle cebri icra tehdidi altında ödemek zorunda kalmış olması olduğunu belirtmiştir. (Yargıtay HGK, E. 2022/80)¹² Aynı kararda icra dosyasının borçlusu olmayan ve dava dışı borçlu hakkındaki takipte kendi adresine hacze gelinmesi üzerine dosya borcunu ihtirazi kayıtla ödeyen şirketin davası istirdat davası sayılmamıştır; Kurul, davacının dosyanın borçlusu konumunda bulunmamasını ayırıcı saymış, davanın sebepsiz zenginleşme hukuksal nedenine dayandığını ve muhatabının parayı alan alacaklı olduğunu kabul etmiştir.¹²

Menfi tespit davası sürerken ödeme yapılırsa ayrı bir dava gerekmez: borçlu menfi tespit davası zımmında tedbir kararı almamış ve borç da ödenmiş olursa davaya istirdat davası olarak devam edilir (m. 72/6). Hukuk Genel Kurulu'na göre bunun için borçlunun ayrıca talepte bulunmasına gerek yoktur; borcun ödendiğini öğrenen mahkeme davaya kendiliğinden istirdat davası olarak devam etmelidir.⁸ Kurul başka bir kararında bu durumda bedele dönüşen istemin temelinin menfi tespit davası olduğunu belirtmiştir.²

Bir yıllık sürenin niteliğini ve başlangıcını 11. Hukuk Dairesi iki kararında ele almıştır. 11. Hukuk Dairesi'ne göre m. 72/7'deki bir yıllık süre hak düşürücü süredir ve taraflarca ileri sürülmese dahi mahkemece resen dikkate alınır; sürenin başlangıcı, borç olmayan paranın doğrudan doğruya icra dairesine ödendiği ya da haczedilen malların değerinin icra dairesine ödendiği tarihtir. (Yargıtay 11. HD, E. 2015/6096)¹³ Daire bu kararda 13.06.2008'de yapılan ödeme için 06.05.2014'te açılan istirdat davasının kabulünü bozmuştur.¹³ Daire 2024 tarihli bir onama kararında ise kendi gerekçesiyle, icra dosyasındaki borç tahsil harcı dahil tüm ferileriyle birlikte tamamen kapatılmadıkça hak düşürücü sürenin işlemeye başlamayacağını belirtmiş ve takibin hâlâ devam ettiği bir dosyada süre itirazını yerinde görmemiştir. (Yargıtay 11. HD, E. 2024/3034)¹⁴ Arabulucuya başvurmanın dava şartı olduğu hâllerde, arabuluculuk bürosuna başvurulmasından son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar hak düşürücü süre işlemez (6325 sayılı Kanun m. 18/A-1 ve m. 18/A-15; iş uyuşmazlıklarında 7036 sayılı Kanun m. 3/17).

İstirdat davasında davacının ispat yükü daralır: davacı istirdat davasında yalnız paranın verilmesi lazım gelmediğini ispata mecburdur (m. 72/8). Sebepsiz zenginleşmenin genel kuralı ise Türk Borçlar Kanunu m. 78/1'dedir: borçlanmadığı edimi kendi isteğiyle yerine getiren kimse bunu ancak kendisini borçlu sanarak yerine getirdiğini ispat ederse geri isteyebilir. Aynı maddenin üçüncü fıkrasına göre borç olmadığı hâlde ödenmiş olan edimin geri istenmesine ilişkin diğer kanun hükümleri saklıdır.

İcra ve İflas Kanunu m. 72/5'e göre borçluyu menfi tespit davası açmaya zorlayan takibin haksız ve kötü niyetli olduğu anlaşılırsa, talebi üzerine borçlunun dava sebebiyle uğradığı zararın da alacaklıdan tahsiline karar verilir; takdir edilecek zarar, haksızlığı anlaşılan takip konusu alacağın yüzde yirmisinden aşağı olamaz. Bu oran 6352 sayılı Kanunla yüzde kırktan yüzde yirmiye indirilmiştir.

Hukuk Genel Kurulu tazminatın koşullarını şöyle sayar: 1) bu yönde bir talep olması, 2) borçluya karşı icra takibi yapılmış bulunması, 3) takibin haksız ve kötü niyetli olması.⁴ Takibin haksız olması tek başına yetmez, kötü niyetin de bulunması gerekir ve ispat yükü takibin kötü niyetli olduğunu iddia eden davacıdadır.⁴ Alacağının bulunmadığını bildiği veya bilmesi gereken bir durumda olduğu hâlde icra takibine girişen alacaklı kötü niyetli kabul edilir; Kurul'a göre bu tazminat bakımından alacağın likit olup olmaması belirleyici değildir.⁴

Hukuk Genel Kurulu, ancak yargılamayla belirlenebilecek bir kira alacağını takibe koyan kiraya vereni kötü niyetli saymamıştır.⁴ 11. Hukuk Dairesi de oy çokluğuyla verdiği 2024 tarihli bir kararda, bono üzerindeki avalist imzasının davacıya ait olmadığı anlaşılmış olsa da avalistin bonoyu düzenleyen keşidecinin eşi olduğunu gözeterek alacaklının imzanın davacıya ait olmadığını bile bile takip başlattığının ispatlanamadığını belirtmiş ve kötü niyet tazminatına ilişkin hükmü bozmuştur. (Yargıtay 11. HD, E. 2022/5580)¹⁵

İcra ve İflas Kanunu m. 72 yetkiyi düzenler, görevli mahkemeyi ayrıca belirlemez; görev takibe konu borcun doğduğu ilişkiye göre genel kurallardan bulunur. Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 2/1'e göre dava konusunun değer ve miktarına bakılmaksızın malvarlığı haklarına ilişkin davalarda, aksine bir düzenleme bulunmadıkça asliye hukuk mahkemesi görevlidir. Türk Ticaret Kanunu m. 4'te sayılan ticari davalarda m. 5/1 uyarınca asliye ticaret mahkemesi, tüketici işlemlerinden doğan uyuşmazlıklarda 6502 sayılı Kanun m. 73/1 uyarınca tüketici mahkemesi görevlidir. Kira ilişkisinden doğan alacak davaları dahil tüm kira uyuşmazlıkları ile bu davalara karşı açılan davalar Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 4/1-a uyarınca sulh hukuk mahkemesinde görülür; 634 sayılı Kat Mülkiyeti Kanununun uygulanmasından doğacak her türlü anlaşmazlık da sulh mahkemelerinde çözümlenir (634 sayılı Kanun ek m. 1; Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 4/1-ç). Takip bono veya çeke dayanıyorsa durum farklıdır: Türk Ticaret Kanunu m. 4/1-a'ya göre bu Kanunda öngörülen hususlardan doğan hukuk davaları tarafların tacir olup olmadıklarına bakılmaksızın ticari dava sayılır ve bono m. 776 vd., çek m. 780 vd. maddelerde düzenlenmiştir. Yargıtay 20. Hukuk Dairesi, bonoya dayalı menfi tespit davasında asliye hukuk ve asliye ticaret mahkemelerinin ayrı ayrı görevsizlik kararı vermesi üzerine, senedin kambiyo senedi vasfında olduğunu ve üzerinde açıkça teminat senedi olduğuna dair ibare bulunmadığını belirterek uyuşmazlığın ticari dava niteliğinde olduğunu ve ticaret mahkemesinde görülmesi gerektiğini kabul etmiş, asliye ticaret mahkemesini yargı yeri olarak belirlemiştir. (Yargıtay 20. HD, E. 2020/568)¹⁶ Hukuk Genel Kurulu ise 6762 sayılı eski Türk Ticaret Kanunu ve 4077 sayılı Kanun döneminde oy çokluğuyla verdiği bir kararda, uyuşmazlığın mutlak ticari işlerden olan bonodan kaynaklanmasına karşın taraflar arasındaki temel ilişki tüketici işlemi olduğu için tüketici mahkemesinin görevli olduğunu kabul etmiştir. (Yargıtay HGK, E. 2017/1626)¹⁷ Bugün yürürlükte olan 6502 sayılı Kanun m. 83/2'ye göre taraflardan birini tüketicinin oluşturduğu işlemler ile ilgili diğer kanunlarda düzenleme olması, bu işlemin tüketici işlemi sayılmasını ve bu Kanunun görev ve yetkiye ilişkin hükümlerinin uygulanmasını engellemez. Yargıtay'ın 6502 sayılı Kanun ve 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu dönemindeki kararları bu konuda ayrışmaktadır. 13. Hukuk Dairesi, konut satış sözleşmesinin sona erdirilmesi nedeniyle satış bedeli karşılığı verilen bonolara dayalı menfi tespit davasında davacının tüketici, taraflar arasındaki ilişkinin tüketici işlemi olduğunu belirterek tüketici mahkemesini görevli saymış ve ticaret mahkemesine görevsizlik kararını oy birliğiyle bozmuştur. (Yargıtay 13. HD, E. 2016/19443)¹⁸ 11. Hukuk Dairesi ise davanın tüketici mahkemesinde görülmesi gerektiği gerekçesiyle istenen kanun yararına bozma talebini oy çokluğuyla reddetmiştir; bononun Türk Ticaret Kanununda aranan tüm şekil şartlarını taşıdığını ve uyuşmazlığın bu Kanun hükümlerinden kaynaklandığını belirterek TTK m. 4/1-a gereğince davaya ticaret mahkemesince bakılmasını usul ve yasaya uygun bulmuştur. (Yargıtay 11. HD, E. 2021/6135)¹⁹

Yetki m. 72/8'dedir: menfi tespit ve istirdat davaları takibi yapan icra dairesinin bulunduğu yer mahkemesinde açılabileceği gibi davalının yerleşim yeri mahkemesinde de açılabilir. Genel yetkili mahkeme de davalının davanın açıldığı tarihteki yerleşim yeri mahkemesidir (Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 6/1). Tüketici davaları ayrıca tüketicinin yerleşim yerindeki tüketici mahkemesinde açılabilir (6502 sayılı Kanun m. 73/5).

Türk Ticaret Kanunu m. 5/A-1'e göre ticari davalardan konusu bir miktar para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır; arabulucu başvuruyu altı hafta içinde sonuçlandırır, bu süre zorunlu hâllerde en fazla iki hafta uzatılabilir (m. 5/A-2). Kambiyo senedine dayalı takipten doğan menfi tespit ve istirdat davaları kural olarak ticari dava niteliğinde olduğundan bu şart onlar için de geçerlidir. Menfi tespit ve istirdat davalarını bu fıkraya ve 7036 sayılı Kanun m. 3/1'e ekleyen hüküm, 7445 sayılı Kanunun geçici 1. maddesine göre 1/9/2023 tarihinde ve sonrasında açılacak davalara uygulanır. 7036 sayılı Kanun m. 3/1'e göre işçi veya işveren alacağı ve tazminatıyla ilgili menfi tespit ve istirdat davalarında da arabuluculuk dava şartıdır.

Tüketici mahkemelerinde görülen uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır; tüketici hakem heyetinin görevi kapsamındaki uyuşmazlıklar ve hakem heyeti kararlarına yapılan itirazlar gibi 6502 sayılı Kanun m. 73/A-1'de sayılan hâller bunun dışındadır. 6325 sayılı Kanun m. 18/B-1 ise kira ilişkisinden, taşınır ve taşınmazların paylaştırılmasından ve ortaklığın giderilmesinden, 634 sayılı Kat Mülkiyeti Kanunundan ve komşu hakkından kaynaklanan uyuşmazlıklarda arabulucuya başvurmayı dava şartı sayar. Arabulucuya başvurulmadan dava açıldığı anlaşılırsa dava, dava şartı yokluğu sebebiyle usulden reddedilir (6325 sayılı Kanun m. 18/A-2). 6325 sayılı Kanun m. 3/1'e göre taraflar arabulucuya başvurmakta serbesttir; şu kadar ki dava şartı olarak arabuluculuğa ilişkin m. 18/A hükmü saklıdır.