İtirazın iptali davası: süre, arabuluculuk, ispat ve icra inkâr tazminatı

İtirazın iptali davası, ilamsız icra takibinde ödeme emrine itiraz edilmesiyle duran takibin devamı için alacaklının mahkemede açtığı davadır. İcra ve İflas Kanunu m. 67/1'e göre takip talebine itiraz edilen alacaklı, itirazın tebliği tarihinden itibaren bir sene içinde mahkemeye başvurarak, genel hükümler dairesinde alacağının varlığını ispat suretiyle itirazın iptalini dava edebilir.

Hukuk Genel Kurulu bu davayı, müddeabihi takip konusu yapılmış ve borçlunun itiraz etmiş olduğu alacak olan normal bir alacak (eda) davası olarak nitelendirir; davacı takip alacaklısı, davalı ise süresi içinde ödeme emrine itiraz etmiş takip borçlusudur. (Yargıtay HGK, E. 2017/949)¹ Bir yıl içinde açılan dava kazanılırsa borçlunun itirazı iptal edilir ve alacaklı, itirazla durmuş olan takibe devam edilmesini isteyebilir.¹

Davanın kendisi için m. 67/1'den üç unsur çıkar: takip talebine itiraz edilmiş olması, itirazın alacaklıya tebliği ve tebliğden itibaren bir sene içinde mahkemeye başvurulması. Hukuk Genel Kurulu'na göre icra inkâr tazminatına hükmedilebilmesi için ise 1) usulüne uygun şekilde yapılmış bir icra takibinin bulunması, 2) borçlunun süresi içinde ödeme emrine itiraz etmesi, 3) alacaklının bir yıl içinde itirazın iptali davasını açması ve 4) davasında haklı çıkarak tazminat talep etmiş olması gerekir; borçlu itirazının kötü niyetle yapılmış olması ve alacağın bir belgeye bağlanmış bulunması aranmaz. (Yargıtay HGK, E. 2014/444)²

Takibin geçerliliği davanın ön koşuludur. Yargıtay 3. Hukuk Dairesine göre itirazın iptali davasının görülebilmesi, usulüne uygun şekilde yapılmış, geçerli bir icra takibinin varlığına bağlıdır; ortada geçerli bir takibin bulunmadığı durumlarda davanın görülmesine usulen olanak yoktur. (Yargıtay 3. HD, E. 2012/20405)³ Takip hukukundan doğan bu davada belirlenecek husus, borçlunun icra takibine yaptığı itirazında takip tarihi itibarıyla haklı olup olmadığıdır. (Yargıtay HGK, E. 2010/376)⁴

Alacaklının takibi imzası ikrar veya noterlikçe tasdik edilen borç ikrarını içeren bir senede ya da resmî dairelerin veya yetkili makamların yetkileri dahilinde ve usulüne göre verdikleri bir makbuz veya belgeye dayanıyorsa alacaklı, itirazın kendisine tebliği tarihinden itibaren altı ay içinde itirazın kaldırılmasını isteyebilir; bu süre içinde istenmezse yeniden ilamsız takip yapılamaz (m. 68/1). Talebi icra mahkemesi inceler: borçlu itirazını varit gösterecek hiçbir belge ibraz edemezse icra mahkemesi itirazın kaldırılmasına karar verir (m. 68/2).

İki yol arasındaki fark inceleme alanındadır: 1) itirazın kaldırılmasında inceleme belgeye dayalıdır ve itirazın kaldırılması talebinin kabul veya reddi için ileri sürülen iddia ve savunmalar bekletici mesele yapılamaz (m. 68/4); 2) itirazın iptali ise alacağın varlığının genel hükümler dairesinde ispat edildiği bir davadır (m. 67/1). İtirazın kaldırılması talebinin esasa ilişkin nedenlerle kabulünde borçlu, aynı nedenlerle reddinde alacaklı, karşı tarafın talebi üzerine yüzde yirmiden aşağı olmamak üzere tazminata mahkûm edilir; alacaklı genel mahkemede dava açarsa bu tazminatın tahsili dava sonuna kadar ertelenir (m. 68/son).

Hukuk Genel Kurulu'na göre alacaklı, itirazın iptali veya kaldırılması yoluna başvurabilmek için itirazın kendisine tebliğini beklemek zorunda değildir; ancak bir yıllık itirazın iptali davası açma süresi ve altı aylık icra mahkemesine başvurma süresi, itirazın alacaklıya tebliğ edildiği tarihten itibaren işlemeye başlar.¹ 11. Hukuk Dairesi, itiraz kendisine tebliğ edilmeden icra hukuk mahkemesine itirazın kaldırılması için başvuran alacaklının başvuru tarihi itibarıyla itirazı tam olarak öğrendiğinin ve itirazın iptali davası açma süresinin de bu tarihte başlayacağının Dairenin yerleşik içtihatlarıyla kabul edildiğini belirtmiştir. (Yargıtay 11. HD, E. 2024/3074)⁵

Bir yıllık süreyi kaçıran alacaklı alacağını kaybetmez: m. 67/5'e göre itirazın iptali süresini geçiren alacaklının umumi hükümler dairesinde alacağını dava etmek hakkı saklıdır. Hukuk Genel Kurulu bu davanın sonucunu açıklamıştır: alacaklı böyle bir dava sonunda alacağı ilamla eski (düşmüş olan) ilamsız takibe devam edilmesini isteyemez, yalnız ilamlı icra takibi yapabilir; icra inkâr tazminatına da yalnız bir yıl içinde açılmış itirazın iptali davasında hükmedilebilir.¹

Süre, m. 67/1'de itirazın tebliği tarihine bağlanmıştır. Hukuk Genel Kurulu bu sürenin hak düşürücü süre olduğunu ve hak düşürücü sürelerin hâkim tarafından kendiliğinden göz önünde tutulması gerektiğini belirtmiştir.¹ Aynı kararda, ödeme emrine itiraz 7201 sayılı Tebligat Kanunu hükümlerine uygun olarak takip alacaklısına tebliğ edilmezse bir yıllık sürenin başlamayacağı ve alacaklının icra dosyasında işlem yapmış olmasının itirazın tebliği anlamına gelmeyeceği kabul edilmiştir.¹

11. Hukuk Dairesi de aynı çizgidedir. Borçlunun itirazı alacaklıya tebliğ edilmediği hâlde, alacaklının icra dosyasında çok sayıda işlem yaptığı gerekçesiyle itirazdan haberdar olduğu varsayılıp davanın süreden reddedilmesi doğru bulunmamış ve karar bozulmuştur. (Yargıtay 11. HD, E. 2024/6039)⁶ Başka bir kararda Daire, tebliğ edilmesi gerekenin itiraz dilekçesi olduğunu, çünkü alacaklının takibe hangi gerekçelerle itiraz edildiğini bilmesi gerektiğini belirtmiş; itiraz dilekçesi tebliğ edilmeden yalnız takibin durdurulmasına ilişkin kararın tebliğinin bir yıllık süreyi başlatmayacağına karar vermiştir. (Yargıtay 11. HD, E. 2022/617)⁷

Arabuluculuk dönemi için iki kural birlikte uygulanır. 6325 sayılı Kanun m. 18/A-15'e göre arabuluculuk bürosuna başvurulmasından son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar geçen sürede zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez. 11. Hukuk Dairesi ise bölge adliye mahkemeleri arasındaki görüş ayrılığını giderirken, itirazın alacaklıya tebliğ edilmediği bir durumda zorunlu arabuluculuğa başvurulmuş olsa bile bir yıllık sürenin arabuluculuk anlaşamama tutanağının imza tarihinden değil, itirazın davacı alacaklıya tebliğ edildiği tarihten itibaren başlayacağına karar vermiştir.⁵ Daireye göre hak düşürücü nitelikteki bu sürenin başlangıcını genişletici yorumla alacaklı aleyhine anlaşamama tutanağının imzalandığı tarih olarak tespit etmek isabetli değildir.⁵

Görevli mahkeme, takibe konu alacağın doğduğu ilişkiye göre değişir: 1) Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 2/1'e göre dava konusunun değer ve miktarına bakılmaksızın malvarlığı haklarına ilişkin davalarda, aksine bir düzenleme bulunmadıkça asliye hukuk mahkemesi görevlidir. 2) Türk Ticaret Kanunu m. 4'te sayılan ticari davalarda m. 5/1 uyarınca asliye ticaret mahkemesi görevlidir; asliye ticaret mahkemesi ile asliye hukuk mahkemesi arasındaki ilişki görev ilişkisidir (m. 5/3). 3) Tüketici işlemlerinden doğan uyuşmazlıklarda 6502 sayılı Kanun m. 73/1 uyarınca tüketici mahkemeleri görevlidir. 4) İşçi ile işveren arasında iş ilişkisinden doğan uyuşmazlıklarda 7036 sayılı Kanun m. 5/1 uyarınca iş mahkemeleri görevlidir. 5) Kira ilişkisinden doğan alacak davaları dahil kira uyuşmazlıklarında Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 4/1-a uyarınca sulh hukuk mahkemesi görevlidir.

Yetki bakımından İcra ve İflas Kanunu m. 50/1'e göre para veya teminat borcu için takipte usul kanununun yetkiye dair hükümleri kıyas yoluyla uygulanır; takibe esas olan akdin yapıldığı icra dairesi de takibe yetkilidir. Genel yetkili mahkeme davalının davanın açıldığı tarihteki yerleşim yeri mahkemesidir (Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 6/1); sözleşmeden doğan davalar sözleşmenin ifa edileceği yer mahkemesinde de açılabilir (m. 10). Aksine bir anlaşma yoksa para borçları alacaklının ödeme zamanındaki yerleşim yerinde ifa edilir (Türk Borçlar Kanunu m. 89/1). Tüketici davaları tüketicinin yerleşim yerindeki tüketici mahkemesinde de açılabilir (6502 sayılı Kanun m. 73/5).

Borçlu, icra takibinde icra dairesinin yetkisine de itiraz edebilir. Yetki itirazı esas hakkındaki itirazla birlikte yapılır ve icra mahkemesince önce yetki meselesi incelenip kesin olarak karara bağlanır (İcra ve İflas Kanunu m. 50/2). Yargıtay 3. Hukuk Dairesine göre itirazın iptali davasında mahkemenin kendi yetkisine itiraz edilmiş olsun ya da olmasın, mahkeme öncelikle tetkik merciinin yerine geçerek icra dairesinin yetkisine yönelik itirazı inceleyip kesin olarak sonuçlandırmalıdır.³ Daire, icra dairesinin yetkisine yapılan itiraz usulünce incelenip sonuçlandırılmadıkça geçerli bir takibin bulunmayacağını belirterek bu incelemeyi yapmadan hüküm kuran kararı bozmuştur.³ Hukuk Genel Kurulu da Yargıtay'ın istikrar kazanmış uygulamasına göre itirazın iptali davasını gören mahkemenin icra takibinin yapıldığı icra dairesinin yetkisine yönelik itirazı öncelikle incelemesi gerektiğini, bu incelemeyle mahkemenin kendi yetkisini de belirlemiş olacağını yinelemiştir. (Yargıtay HGK, E. 2024/176)⁸ 3. Hukuk Dairesinin kararında da itirazın iptali davasını görme yetkisinin takibin yapıldığı yer mahkemesine ait olduğu ve icra dairesinin yetkisine yönelik itirazın incelenmesiyle mahkemenin kendi yetkisini de belirlemiş olacağı açıklanmıştır.³

Arabuluculuk her itirazın iptali davası için genel bir dava şartı değildir. 6325 sayılı Kanun m. 18/A-1'deki usul, ilgili kanunlarda arabulucuya başvurulmuş olması dava şartı olarak kabul edilmişse uygulanır. İtirazın iptali davası bakımından bu hükümler şunlardır: 1) Türk Ticaret Kanunu m. 5/A-1: ticari davalardan konusu bir miktar para olan alacak, tazminat, itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. 2) 6502 sayılı Kanun m. 73/A-1: tüketici mahkemelerinde görülen uyuşmazlıklarda arabuluculuk dava şartıdır; tüketici hakem heyetinin görevi kapsamındaki uyuşmazlıklar, hakem heyeti kararlarına itirazlar ve tüketici işlemi niteliğindeki taşınmazın aynından doğan uyuşmazlıklar gibi sayılan hâller bunun dışındadır. 3) 7036 sayılı Kanun m. 3/1: işçi veya işveren alacağı ve tazminatıyla ilgili itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında da arabuluculuk dava şartıdır. 4) 6325 sayılı Kanun m. 18/B-1: kira ilişkisinden, taşınır ve taşınmazların paylaştırılmasından, 634 sayılı Kat Mülkiyeti Kanunu'ndan ve komşu hakkından kaynaklanan uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması dava şartıdır.

Bu hükümler farklı tarihlerde kanunlara eklenmiştir: Türk Ticaret Kanunu m. 5/A 6/12/2018 tarihli 7155 sayılı Kanunla, 6502 sayılı Kanun m. 73/A 22/7/2020 tarihli 7251 sayılı Kanunla, 6325 sayılı Kanun m. 18/B ile 7036 sayılı Kanun m. 3/1'deki itirazın iptaline ilişkin cümle 28/3/2023 tarihli 7445 sayılı Kanunla.

Ticari davalarda arabulucu başvuruyu görevlendirildiği tarihten itibaren altı hafta içinde sonuçlandırır; bu süre zorunlu hâllerde en fazla iki hafta uzatılabilir (Türk Ticaret Kanunu m. 5/A-2). Davacı son tutanağın aslını veya arabulucu tarafından onaylanmış bir örneğini dava dilekçesine eklemek zorundadır; eklemezse bir haftalık kesin süre verilir, arabulucuya hiç başvurulmadan dava açıldığı anlaşılırsa dava, dava şartı yokluğu sebebiyle usulden reddedilir (6325 sayılı Kanun m. 18/A-2). Geçerli bir mazeret göstermeden ilk toplantıya katılmayan taraf, davada kısmen veya tamamen haklı çıksa bile karşı tarafın ödemekle yükümlü olduğu yargılama giderlerinin yarısından sorumlu tutulur ve lehine vekâlet ücretinin yarısına hükmedilir (m. 18/A-11); bu hüküm tüketici aleyhine uygulanmaz (6502 sayılı Kanun m. 73/A-2).

İcra ve İflas Kanunu m. 67/1, alacaklının itirazın iptalini genel hükümler dairesinde alacağının varlığını ispat suretiyle isteyebileceğini söyler. Genel kural Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 190/1'dedir: ispat yükü, kanunda özel bir düzenleme bulunmadıkça, iddia edilen vakıaya bağlanan hukuki sonuçtan kendi lehine hak çıkaran tarafa aittir. Kanuni bir karineye dayanan taraf ise yalnız karinenin temelini oluşturan vakıayı ispat etmekle yükümlüdür (m. 190/2).

Davanın sınırı takip dosyasıdır. 11. Hukuk Dairesine göre itirazın iptali davaları niteliği itibarıyla icra dosyasına ve bu dosyada sunulan takip dayanağı belgeler ile ödeme emrine sıkı sıkıya bağlıdır. (Yargıtay 11. HD, E. 2020/7376)⁹ Faturalara dayanan bir takipte mahkemenin taraflar arasındaki cari hesap ilişkisini esas alan bilirkişi raporuyla hüküm kurması bu nedenle bozulmuş; uyuşmazlığın takip dayanağı faturalar ile iade faturaları esas alınarak, faturaların tebliğ edilip edilmediği ve tarafların ticari defterlerinde kayıtlı olup olmadığı tespit edilerek çözülmesi gerektiği belirtilmiştir.⁹ Hukuk Genel Kurulu da davanın icra takibine sıkı sıkıya bağlı olduğunu ve bu bağlılığın yalnız alacağın miktarı bakımından değil, kaynağı bakımından da geçerli olduğunu belirtmiş; takipte dayanılmayan bir sözleşmenin esas alınarak değerlendirme yapılamayacağını kabul etmiştir.⁸

Ticari uyuşmazlıklarda ispatın başlıca aracı ticari defterlerdir. 11. Hukuk Dairesi, usulüne uygun tutulan ticari defter kayıtlarının sahibi lehine delil olabilmesi için diğer tarafın aynı şartlara uygun tutulmuş defterlerindeki kayıtların bunlara aykırı olmaması, diğer tarafın defterlerini ibraz etmemesi veya defter kayıtlarının aksinin senet ya da diğer kesin delillerle ispatlanmamış olması gerektiğini hatırlatmıştır. (Yargıtay 11. HD, E. 2022/3199)¹⁰ Karşı tarafın usulüne uygun tutulan defterleri ilgili hususta hiç kayıt içermiyorsa ticari defterler sahibi lehine delil olarak kullanılamaz.¹⁰ Aynı kararda, davalıya defterlerini ibraz etmemesinin sonuçlarını bildiren usulüne uygun bir kesin süre verilmeden ve eksik incelemeyle karar verilmesi bozma sebebi sayılmıştır.¹⁰

İcra ve İflas Kanunu m. 67/2'ye göre davada borçlunun itirazının haksızlığına karar verilirse borçlu, takibinde haksız ve kötü niyetli görülürse alacaklı, diğer tarafın talebi üzerine red veya hükmolunan meblağın yüzde yirmisinden aşağı olmamak üzere uygun bir tazminatla mahkûm edilir. İtiraz eden veli, vasi veya mirasçı ise borçlu hakkında tazminat hükmolunması kötü niyetin sübutuna bağlıdır (m. 67/3). Tazminatın tespitinde takip talebi veya davadaki talep esas alınır (m. 67/son). Eski tarihli Yargıtay kararlarında aynı fıkra, hükmolunan meblağın yüzde kırkından aşağı olmamak üzere tazminat öngören önceki metniyle aktarılmıştır.⁴ Oran 2/7/2012 tarihli ve 6352 sayılı Kanunla yüzde kırktan yüzde yirmiye indirilmiştir; değişiklikten önce başlatılan takiplerde eski hükümler uygulanmaya devam eder (İcra ve İflas Kanunu geçici m. 10).

Hukuk Genel Kurulu'na göre tazminata hükmedilebilmesi için yasal koşulların yanında takibe konu alacağın likit olması da zorunludur.² Likit bir alacaktan söz edilebilmesi için ya alacağın gerçek miktarının belli ve sabit olması ya da borçlusu tarafından belirlenebilmesi için bütün unsurların bilinmesi veya bilinmesinin gerekmesi, başka bir ifadeyle borçlunun yalnız başına ne kadar borçlu olduğunu tespit edebilir durumda olması gerekir; bunun için alacak ve borçlusu birlikte değerlendirilir.² Kurul tazminatın amacını, borçlu olduğu miktarı bilebilecek veya tayin edebilecek durumdaki borçlunun ödeme emri üzerine borcunu inkâr etmesini önlemek olarak açıklar.⁴ Kurul sonraki bir kararında, bir davada bilirkişi incelemesine gidilmesinin alacağın likit olup olmadığı konusunda başlı başına bir ölçüt olmadığını, likit olan bir alacağın sırf bilirkişi incelemesi yapıldığı gerekçesiyle likit sayılmamasının doğru olmayacağını belirtmiş; faturalara dayalı ve ticari kayıtlarla hesaplanabilen bir alacağın bilirkişiye hesaplatılmasının likitliğini değiştirmediğini kabul etmiştir. (Yargıtay HGK, E. 2022/1019)¹¹

Uygulamadan örnekler: 1) Kooperatiften ayrılan ortağın ödediği aidatların iadesinde, ödenecek meblağlar genel kurullarda belirlendiğinden kooperatifin borç miktarını bilmek durumunda olduğu ve alacağın likit olduğu kabul edilmiştir. (Yargıtay 11. HD, E. 2009/4110)¹² 2) Davalıya tebliğ edilen ve süresi içinde itiraz edilmeyen faturalara dayanan hizmet bedeli alacağı, miktarı bu faturalara göre belirlendiği için likit sayılmış; alacağın tespitinin yargılamayı gerektirdiği gerekçesiyle tazminat talebini reddeden karar bozulmuştur. (Yargıtay 11. HD, E. 2015/14997)¹³ 3) Hizmet alım sözleşmesindeki hakedişten yapılan kesintiye ilişkin alacakta, davalının çıkardığı uyuşmazlık alacağın likit olma vasfını ortadan kaldırmamış; sözleşme hükümlerine göre davalının da kolayca hesaplayabileceği bir para borcu bulunduğu kabul edilmiştir.² 4) Buna karşılık, iadesi istenen kullanılmış bilgisayarların bedelinden düşülecek yıpranma payının teknik bir inceleme ve yargılama sonunda belirlenebilecek olması alacağı likit olmaktan çıkarmış ve tazminat istemi reddedilmiştir.⁴

Tazminatın hesaplandığı tutar da denetlenir. 11. Hukuk Dairesi, takipten önce temerrüt oluşmadığı tespit edilip işlemiş faiz talebi reddedildiği hâlde icra inkâr tazminatının asıl alacak ile işlemiş faizin toplamı üzerinden hesaplanmasını isabetsiz bulmuş, tazminatı yalnız asıl alacak üzerinden hesaplayarak kararı düzelterek onamıştır. (Yargıtay 11. HD, E. 2020/8256)¹⁴ Aynı dosyada takip öncesi işlemiş faiz istemi, temerrüde düşürmeye ilişkin ihtarnamenin takibe konu borca ilişkin olduğu kanıtlanamadığı için reddedilmiştir.¹⁴