Trafik kazası tazminatı: yaralanma, maluliyet ve sigortaya başvuru

KTK m. 85/1'e göre bir motorlu aracın işletilmesi bir kimsenin ölümüne veya yaralanmasına sebep olur ve araç bir teşebbüsün unvanı veya işletme adı altında ya da bu teşebbüs tarafından kesilen biletle işletilirse, motorlu aracın işleteni ve bağlı olduğu teşebbüsün sahibi doğan zarardan müştereken ve müteselsilen sorumlu olur. Kanun işletenin sorumluluğunu KTK m. 91/1'de "85 inci maddesinin birinci fıkrasına göre olan sorumlulukları" diye anar ve bu sorumluluğun karşılanması için mali sorumluluk sigortasını zorunlu tutar. KTK m. 85/5 uyarınca işleten, aracın sürücüsünün veya aracın kullanılmasına katılan yardımcı kişilerin kusurundan kendi kusuru gibi sorumludur. Sürücü ise TBK m. 49/1'e göre kusurlu ve hukuka aykırı fiiliyle verdiği zarardan sorumludur. KTK m. 88/1'e göre bir motorlu aracın katıldığı bir kazada üçüncü kişinin uğradığı zarardan birden fazla kişi tazminatla yükümlüyse, bunlar müteselsilen sorumlu tutulur. Zarar gören kazaya katılan araçlardan birinin işleteniyse KTK m. 89/1 ayrı bir kural koyar: özel durumlar ve özellikle işletme tehlikeleri başka türlü paylaştırmayı haklı göstermedikçe, kazaya katılan araçların işletenleri kendilerine düşen kusur oranında zararı gidermekle yükümlüdür.

KTK m. 91/1 işletenlere, m. 85/1'deki sorumluluklarının karşılanmasını sağlamak üzere mali sorumluluk sigortası yaptırma zorunluluğu getirir. Zarar gören, TTK m. 1478/1 uyarınca uğradığı zararın sigorta bedeline kadar olan kısmını doğrudan sigortacıdan isteyebilir; sigortacıdan istenebilecek miktar böylece poliçedeki teminat tutarıyla sınırlıdır. KTK m. 90'a göre zorunlu mali sorumluluk sigortası kapsamındaki tazminatlar KTK'da öngörülen usul ve esaslara tabidir; KTK'da düzenlenmeyen hususlarda TBK'nın haksız fiillere ilişkin hükümleri uygulanır. Zorunlu trafik sigortası teminatının yetmediği durumda aracın kasko poliçesindeki ihtiyari mali sorumluluk teminatı gündeme gelir; KTK m. 100, sigortaya başvuruya ilişkin m. 97'yi ve zamanaşımına ilişkin m. 109'u bu sigortada da uygular.

Aracın sigortası yoksa ya da sigortalı tespit edilemiyorsa 5684 sayılı Sigortacılık Kanunu m. 14 ile kurulan Güvence Hesabına başvurulur. Kanun Hesaba başvurulabilecek hâlleri sayar; trafik kazasında yaralanan kişiyi ilgilendirenler şunlardır: 1) sigortalının tespit edilememesi durumunda kişiye gelen bedensel zararlar, 2) rizikonun meydana geldiği tarihte geçerli teminat tutarları dâhilinde sigortasını yaptırmamış olanların neden olduğu bedensel zararlar, 3) sigorta şirketinin malî bünye zaafiyeti nedeniyle sürekli olarak bütün branşlarda ruhsatlarının iptal edilmesi ya da iflası hâlinde ödemekle yükümlü olduğu maddi ve bedensel zararlar, 4) çalınmış veya gasp edilmiş bir aracın karıştığı kazada işletenin sorumlu tutulmadığı hâllerde kişiye gelen bedensel zararlar. Hesabın sorumluluğu, bu sigortalarla saptanan geçerli teminat miktarlarına kadardır.

Hukuk Genel Kurulu, 2009 yılındaki bir olaya ilişkin kararında, kazaya neden olan motorlu aracın plakası belirsizse ve işleten sorumlu tutulamıyorsa Güvence Hesabının işletenin kusuru nispetinde sorumlu olduğunu belirtmiştir. (Yargıtay HGK, E. 2025/353)¹ Başka bir kararda Hukuk Genel Kurulu, uluslararası motorlu taşıt sigortası bulunmayan yabancı plakalı bir aracın sürücüsünün yayayı kasten ezdiği olayı KTK m. 3 anlamında trafik kazası saydı ve zararın teminat dışı kabul edilemeyeceğini belirterek Güvence Hesabının sorumluluğuna karar verilmesi gerektiğini açıkladı. (Yargıtay HGK, E. 2024/246)² Yargıtay, Güvence Hesabına yapılan tazminat başvurusunu da KTK m. 97'deki zorunlu başvuru şartının yerine getirilmesi olarak değerlendirmiştir. (Yargıtay 4. HD, E. 2021/21911)³

İşletenin sorumluluğu kusura bağlı değildir: Hukuk Genel Kurulu, KTK'yı tehlike sorumluluğu türü olarak düzenlenmiş özel bir kanun olarak nitelendirmiştir. (Yargıtay HGK, E. 2023/899)⁴ Hukuk Genel Kurulu sorumluluk için aranan şartları şöyle saymıştır: 1) motorlu aracın işletilme hâlinde olması, 2) zarar verici fiil, 3) zarar, 4) uygun illiyet bağı.² Bu rehberin konusu olan hâlde zarar, zarar görenin bedeninde meydana gelen zarardır. İşletilme hâlinde olmayan bir motorlu aracın sebep olduğu kazada ise KTK m. 85/3 uyarınca zarar gören, işletenin veya eylemlerinden sorumlu tutulduğu kişilerin kusurunu ya da araçtaki bozukluğun kazaya sebep olduğunu ispat etmelidir.

İşleten, KTK m. 86/1'deki şartlar birlikte gerçekleşirse sorumluluktan kurtulur: kendisinin veya eylemlerinden sorumlu tutulduğu kişilerin kusuru bulunmaksızın ve araçtaki bir bozukluk kazayı etkilemiş olmaksızın, kazanın bir mücbir sebepten ya da zarar görenin veya bir üçüncü kişinin ağır kusurundan ileri geldiğini ispat etmelidir. Sorumluluktan kurtulamayan işleten, kazanın oluşunda zarar görenin kusurunun bulunduğunu ispat ederse hâkim, KTK m. 86/2 uyarınca durum ve şartlara göre tazminat miktarını indirebilir. Zarar görenin kendi kusuruna denk gelen tazminat talepleri de KTK m. 92/g uyarınca zorunlu trafik sigortası kapsamı dışındadır.

Sürücünün kastı bu şartları ortadan kaldırmaz. Hukuk Genel Kurulu, sürücünün yayayı kasten ezdiği bir olayda kazanın KTK m. 86'da sayılan mücbir sebepten, zarar görenin veya bir üçüncü kişinin ağır kusurundan kaynaklanmadığını; sürücünün kasıtlı eyleminin Zorunlu Mali Sorumluluk Sigortası Genel Şartlarında teminat dışı hâllerde değil rücu sebeplerinde düzenlendiğini ve bu nedenle işletenin ve sürücünün sorumluluğunun ortadan kalkmayacağını belirtmiştir.² Bu karar 2010 yılındaki bir kazaya ve o tarihte geçerli Genel Şartlara ilişkindir.

Yaralanan kişi hatır için karşılıksız taşınıyorsa KTK m. 87/1'e göre işletenin sorumluluğu genel hükümlere tabidir. Yargıtay'a göre hatır taşımaları bir menfaat karşılığı olmadığından bu taşımalarda TBK m. 51 uyarınca tazminattan uygun bir indirim yapılması yerleşik içtihattır; hâkim tazminattan mutlaka indirim yapmak zorunda değilse de bunun gerekçesini kararında tartışmalıdır. (Yargıtay 4. HD, E. 2021/9248)⁵ Yargıtay, sürücüyle arkadaş olan yolcunun taşınmasını hatır taşıması saymış;⁵ başka bir kararda, arkadaşının kamyonetine birlikte gezmek üzere binen yolcu için hakem heyetinin hatır taşıması kabulünü benimseyerek indirimin sonuca yansıtılmasını istemiştir. (Yargıtay 4. HD, E. 2023/5936)⁶

TBK m. 54 bedensel zararları "özellikle" diyerek sayar: 1) tedavi giderleri, 2) kazanç kaybı, 3) çalışma gücünün azalmasından ya da yitirilmesinden doğan kayıplar, 4) ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan kayıplar. TBK m. 55/1'e göre bedensel zararlar TBK hükümlerine ve sorumluluk hukuku ilkelerine göre hesaplanır; hesaplanan tazminat, miktar esas alınarak hakkaniyet düşüncesiyle artırılamaz veya azaltılamaz. Uygulamada kazanın ardından çalışılamayan dönem için geçici iş göremezlik, kalıcı maluliyet için sürekli iş göremezlik tazminatı ve bakıcı gideri ayrı kalemler olarak istenir. (Yargıtay 4. HD, E. 2023/5279)⁷ (Yargıtay 4. HD, E. 2024/5984)⁸

Tedavi giderlerinde KTK m. 98 belirleyicidir: trafik kazaları sebebiyle üniversitelere bağlı hastaneler ve diğer bütün resmî ve özel sağlık kurum ve kuruluşlarının sundukları sağlık hizmet bedelleri, kazazedenin sosyal güvencesi olup olmadığına bakılmaksızın genel sağlık sigortalısı sayılanlar için belirlenen sağlık hizmeti geri ödeme usul ve esasları çerçevesinde Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından karşılanır; Kurum protez ve ortezler için farklı birim fiyatı belirler. KTK m. 98/2'ye göre sigorta şirketleri ve Güvence Hesabı bu teminat için belirlenen tutarı Kuruma aktarır ve aktarımla bu teminat kapsamındaki yükümlülükleri sona erer. Hukuk Genel Kurulu, 6111 sayılı Kanun'un yürürlüğe girdiği 25/2/2011'den itibaren bu kapsamdaki tedavi giderlerine yönelik taleplerde pasif husumet sıfatının Kurumda olduğunu açıklamıştır.⁴

Ancak her tedavi gideri Kuruma yöneltilmez. Hukuk Genel Kurulu'na göre zarar görenin bir organını kaybetmesi hâlinde takılan organ veya protezler için yapılan masraflar da tedavi gideridir; trafik kazasındaki yaralanmadan kaynaklanan tedavi giderlerinden belgeye bağlanmış olanlardan Kurum sorumludur, henüz belgeye bağlanmamış olanlar için Kurumun sorumluluğundan söz edilemez. Kurul bu nedenle ileride yapılacak protez giderlerinden işletenin, sürücünün ve trafik sigortacısının sorumlu olduğuna karar vermiştir; ilk protez uygulaması için fatura edilmiş bedelin SGK'ca ödenip ödenmediğinin Kurumdan sorulmasını, ödenmediği tespit edilirse bu ilk protez giderinden de davalının sorumlu tutulmasını istemiştir. Karar oy çokluğuyla verilmiştir.⁴

Kaza aynı zamanda iş kazası niteliği taşıyorsa Sosyal Güvenlik Kurumunun yaptığı ödemeler hesaba girer. TBK m. 55/1'e göre kısmen veya tamamen rücu edilemeyen sosyal güvenlik ödemeleri zarar veya tazminattan indirilemez. Buna karşılık 5510 sayılı Kanun m. 21/4, iş kazasının üçüncü bir kişinin kusuru nedeniyle meydana gelmesi hâlinde bağlanan gelirin ilk peşin sermaye değerinin yarısının zarara sebep olan üçüncü kişilere rücu edileceğini düzenler. Yargıtay, işveren şirketin aracında görev yolunda yaralanan yolcunun zorunlu trafik sigortacısına açtığı davada, Kuruma ödeme yapılıp yapılmadığının, ödemenin niteliğinin ve rücuya tabi olup olmadığının sorulmasını, rücuya tabi ödeme varsa ilk peşin sermaye değerinin indirilerek tazminatın hesaplanmasını istemiştir.⁷ KTK m. 92'nin son fıkrasına göre sigortacının Kuruma karşı gelir kaybı ödemelerinden doğan sorumluluğu, kendi sigortalısının kusuru oranında devam eder. İşverene karşı açılacak dava bu rehberin konusu değildir.

Manevi tazminat zorunlu trafik sigortasının kapsamı dışındadır (KTK m. 92/f). KTK m. 92/k'ye göre gelir kaybı, kâr kaybı, iş durması ve kira mahrumiyeti gibi dolaylı zararlar da zorunlu trafik sigortası kapsamı dışındadır. Zorunlu Mali Sorumluluk Sigortası Genel Şartlarının sakatlanma teminatını düzenleyen A.5/c hükmü ise 4/12/2021 tarihli değişiklikten bu yana "Trafik kazası nedeniyle mağdurun geçici iş göremezliği ve sürekli sakatlığı bu teminattan karşılanır" der; bu değişiklik 4/12/2021'den sonra yapılan poliçelere uygulanır ve hüküm 12/6/2026 değişikliğinde de korunmuştur. TBK m. 56/1'e göre hâkim, bir kimsenin bedensel bütünlüğünün zedelenmesi durumunda, olayın özelliklerini göz önünde tutarak zarar görene uygun bir miktar paranın manevi tazminat olarak ödenmesine karar verebilir; bu istem sürücüye ve işletene yöneltilir. KTK m. 90 da manevi tazminata ilişkin olarak KTK'da düzenlenmeyen hususlarda TBK'nın haksız fiil hükümlerini uygular. Manevi tazminatın miktarının nasıl belirlendiği manevi tazminat rehberinde anlatılır.

İspat yükü TMK m. 6 ve HMK m. 190/1'e göre belirlenir: kanunda özel bir düzenleme bulunmadıkça ispat yükü, iddia edilen vakıaya bağlanan hukuki sonuçtan kendi lehine hak çıkaran taraftadır. Hukuk Genel Kurulu, 2009 yılında plakası tespit edilemeyen bir aracın çarpmasıyla yaralandığını ileri süren yayanın açtığı davada, olayın trafik kazasından kaynaklanıp kaynaklanmadığını ve Güvence Hesabının sorumlu olup olmadığını ispat yükünün davacıda olduğunu belirtti. Kurul aynı kararda, davacının olaydan hemen sonra hastanede ve kollukta olayın trafik kazası olduğunu beyan etmesini, hemşire gözlem tutanağında ve sağlık raporlarında olayın trafik kazası olarak kayda geçmesini ispat için yeterli buldu.¹

Zarar görenin kusuruna isabet eden kısım tazminattan çıkarıldığı için kusur oranı sonucu doğrudan etkiler.⁶ Bir kararda hakem heyeti ceza dosyasında alınmış kusur raporuyla yetinmişti; Yargıtay, alanında uzman bilirkişiden olayın meydana geliş biçimi ve kaza tespit tutanağı irdelenerek, soruşturma belgeleri de incelenerek ayrıntılı, gerekçeli ve denetime elverişli bir kusur raporu alınmasını istedi. (Yargıtay 4. HD, E. 2021/17255)⁹ HMK m. 266/1'e göre mahkeme, çözümü hukuk dışında özel veya teknik bilgiyi gerektiren hâllerde bilirkişinin oy ve görüşünün alınmasına karar verir.

Maluliyet oranı, Yargıtay kararlarında kaza tarihinde yürürlükte olan mevzuata göre belirlenir. (Yargıtay 4. HD, E. 2021/23785)¹⁰⁹ Yargıtay 4. Hukuk Dairesi bölge adliye mahkemeleri arasındaki uyuşmazlığı giderirken bu dönemleri hüküm fıkrasına yazmıştır. (Yargıtay 4. HD, E. 2024/3323)¹¹ Sayılan dönemler şöyledir: 11/10/2008'den önce Sosyal Sigorta Sağlık İşlemleri Tüzüğü; 11/10/2008 ile 1/9/2013 arasında Çalışma Gücü ve Meslekte Kazanma Gücü Kaybı Oranı Tespit İşlemleri Yönetmeliği; 1/9/2013 ile 1/6/2015 arasında Maluliyet Tespiti İşlemleri Yönetmeliği; 1/6/2015 ile 20/2/2019 arasında Özürlülük Ölçütü, Sınıflandırması ve Özürlülere Verilecek Sağlık Kurulu Raporları Hakkında Yönetmelik; 20/2/2019'dan sonra Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik.¹⁰¹¹ Kaza tarihinden önce yürürlükten kalkmış ya da kaza tarihinde henüz yürürlükte olmayan bir yönetmeliğe göre düzenlenmiş rapor hükme esas alınmamıştır.¹⁰ (Yargıtay 4. HD, E. 2023/8706)¹²

Kaza tarihinde 18 yaşından küçük olan zarar gören için Yargıtay, Çocuklar İçin Özel Gereksinim Değerlendirmesi Hakkında Yönetmeliğin sürekli sakatlık oranının tespitinde uygulanamayacağını, Erişkinler İçin Engellilik Değerlendirmesi Hakkında Yönetmelik ve eklerinin uygulanması gerektiğini belirtmiştir.¹²

Raporun doğru yönetmeliğe göre düzenlenmesi tek başına yetmez; içeriği de yönetmeliğe uygun olmalıdır. Yargıtay, skar izi için maluliyet belirlenirken yönetmelik ekindeki Alan Kılavuzunda izin vücut yüzeyinin %1-9'unu kaplaması şartının değerlendirilmesini ve heyette cildiye veya plastik cerrahi uzmanının bulunmasını istedi. (Yargıtay 4. HD, E. 2024/10020)¹³¹² Başka bir kararda kemik kırıklarının güncel durumu için tıbbi görüntüleme yapılmadan, özel bir sağlık kuruluşunun filmlerine göre düzenlenen ve "sürekli" ibaresi taşımayan raporu hüküm kurmaya elverişli bulmadı; güncel film ve grafilerle yeniden muayene ve ortopedi uzmanı bulunan heyetten rapor alınmasını istedi. (Yargıtay 4. HD, E. 2024/13638)¹⁴ Travma sonrası stres bozukluğu gibi psikiyatrik bir rahatsızlıkta ise bizzat muayene yapılarak, sürekliliği ve kazayla illiyet bağı tartışılarak, psikiyatri uzmanı bulunan kuruldan rapor alınması gerektiği belirtildi.¹⁰ Hukuk Genel Kurulu da bir yaralanmada gelişen durum bulunup bulunmadığını raporun yalnız sonuç kısmındaki bir ifadeye göre değil, raporun içeriğindeki tespit ve açıklamalara göre değerlendirmiştir. (Yargıtay HGK, E. 2022/154)¹⁵

Yargıtay'a göre hâkim önce zarar görenin maluliyet oranına, yaşına, bakiye ömrüne ve gelirine göre zararını tespit eder, sonra indirimleri yapar.⁶ Yargıtay, maluliyet varsa tazminat hesabı için aktüerya uzmanı bilirkişiden rapor alınmasını istemiştir;⁹ başka bir kararda Daire, hakem heyetinin esas aldığı raporun hesap yöntemini inceleyerek kararı bozmuştur.⁸ Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, gerçek zarar hesabının varsayımlara dayandığını, bu nedenle gerçeğe en yakın verilerin kullanılması gerektiğini belirterek bakiye ömür sürelerinin belirlenmesinde TRH 2010 Yaşam Tablosu'nun kullanılmasını uygun görmüştür.⁸⁹ Davacının kendisi daha kısa ömür süresi veren PMF 1931 tablosunun uygulanmasını istediğinde Daire, talebe bağlılık gereği bu tablonun kullanılmasını istedi.⁹ Bu iki karar 2019 yılındaki kazalara ilişkindir. Daire, bölge adliye mahkemeleri arasındaki uyuşmazlığı giderirken de bakiye ömrün TRH 2010 Yaşam Tablosu'na göre belirlenmesine karar vermiştir.¹¹ Hukuk Genel Kurulu ise 2010 yılındaki bir ölümlü kazada, haksız fiilden kaynaklanan tazminat davalarında zararın olay tarihindeki verilere göre hesaplanacağını belirterek bakiye ömrün olay tarihi itibarıyla PMF 1931 tablosuna göre belirlenmesini istemiştir; bu karar destekten yoksun kalma davasında ve oy çokluğuyla verilmiştir. (Yargıtay HGK, E. 2024/643)¹⁶

Anayasa Mahkemesi'nin 17/7/2020 tarihli, E. 2019/40, K. 2020/40 sayılı kararıyla KTK m. 90'daki Genel Şartlara yapılan atıf iptal edilmiştir. Yargıtay'a göre bu iptalden sonra Genel Şartlar ve eki cetvellerle getirilen %1,8 teknik faiz ve devre başı ödemeli belirli süreli rant formülü uygulanamaz; tazminat, teknik faiz uygulanmadan ve Yargıtay'ın yerleşik uygulamasıyla kabul edilen progresif rant formülüyle hesaplanır.⁸⁹ Bu kararlar 2019 yılındaki kazalara ilişkindir. 7327 sayılı Kanunla 2021'de KTK m. 90'a, sürekli sakatlık tazminatının Genel Şartlarda yüzde 2'yi geçmemek üzere belirlenen iskonto oranı esas alınarak hesaplanmasını öngören hükümler eklenmiştir;¹⁶ bu hükümler 19/6/2021'de yürürlüğe girmiş, Anayasa Mahkemesi'nin 29/12/2022 tarihli, E. 2021/82, K. 2022/167 sayılı kararıyla iptal edilmiştir. İptal 14/2/2023'te yürürlüğe girdi.

Tazminattan yapılacak indirimlerin sırası da Yargıtay uygulamasıyla belirlenmiştir. Buna göre 1) trafik kazasının oluşumunda zarar görenin kusuru varsa bu oranda indirim yapılır, 2) koşulları varsa TBK m. 51 ve KTK m. 87 uyarınca hatır taşıması indirimi yapılır, 3) kalan kısımdan, zarar görenin olayın oluşumunda etkili olmamakla birlikte zararın oluşumunda veya artmasındaki müterafik kusuru varsa bu sebeple indirim yapılır, 4) en son sigorta şirketinin davadan önce yaptığı ödeme güncellenip mahsup edilir.⁶ Bu son aşama için 7589 sayılı Kanun yeni bir kural getirmiştir: TBK m. 55/4'e göre 31/7/2026'dan sonra meydana gelen kazalarda, çalışma gücü kaybı tazminatı için tahkikat başlayıncaya kadar ifa amacıyla ödenen bedel, ödeme tarihine göre belirlenecek tazminattan oransal olarak mahsup edilir. Aynı kararda hakem heyetleri, hesaplanan tazminat poliçenin sakatlık teminat limitinin üzerinde kaldığı için hatır indirimini sonuca etkisiz saymış ve müterafik kusur indirimi yapmamıştı; Yargıtay indirimlerin hesaplanan tazminat üzerinden yapılmasını ve ortaya çıkan sonucun limitle karşılaştırılmasını istedi.⁶

İndirim oranları kanunda yazılı değildir; TBK m. 51/1 hâkimin tazminatın kapsamını durumun gereğine ve özellikle kusurun ağırlığına göre belirleyeceğini, TBK m. 52/1 ise zarar görenin zararın doğmasında ya da artmasında etkili olması hâlinde hâkimin tazminatı indirebileceğini veya tamamen kaldırabileceğini söyler. Yargıtay'ın incelediği bir olayda sürücü belgesi bulunmayan 16 yaşındaki arkadaşının kullandığı kamyonete birlikte gezmek üzere binen yolcu için %20 hatır taşıması ve ehliyetsiz sürücünün aracına binmesi nedeniyle %20 müterafik kusur indirimi öngörüldü; belgesiz tedavi gideri zararından da aynı oranlarda indirim yapılması istendi.⁶ Emniyet kemeri takmadığı kolluk ifadesiyle sabit olan yolcu için ise, uzman doktor raporu alınarak kemer takılı olsaydı maluliyet oluşup oluşmayacağının belirlenmesi ve sonucuna göre müterafik kusur indirimi yapılması gerektiğine karar verildi.⁵

Hesapta faizin başlangıcı için 7589 sayılı Kanun'la TBK m. 55'e eklenen üçüncü fıkra yeni bir kural koymuştur: çalışma gücünün azalmasından ya da yitirilmesinden doğan kayıplarda, zarar görenin kazancının bilindiği döneme ilişkin tazminat toplamına haksız fiilin meydana geldiği tarihten, kazancının bilinemediği döneme ilişkin tazminat toplamına ise karar tarihinden itibaren kanuni faiz işletilir. 7589 sayılı Kanun'un geçici m. 1/9'a göre TBK m. 55'teki bu değişiklik, yürürlüğe girdiği tarihten sonra meydana gelen haksız fiiller hakkında uygulanır; daha önceki olaylar bakımından maddenin değişiklikten önceki hükümleri uygulanmaya devam eder. Değişiklik 31/7/2026'da yürürlüğe girmiştir.

KTK m. 97'ye göre zarar gören, zorunlu mali sorumluluk sigortasında öngörülen sınırlar içinde dava yoluna gitmeden önce ilgili sigorta kuruluşuna yazılı başvuruda bulunmak zorundadır. Sigorta kuruluşu başvuru tarihinden itibaren en geç 15 gün içinde yazılı cevap vermezse veya verilen cevabın talebi karşılamadığına ilişkin uyuşmazlık olursa zarar gören dava açabilir ya da 5684 sayılı Kanun çerçevesinde tahkime başvurabilir. KTK m. 99/1 ise sigortacıların, hak sahibinin Genel Şartlarla belirlenen belgeleri iletmesinden itibaren sekiz iş günü içinde sigorta sınırları içinde kalan miktarları ödemek zorunda olduğunu düzenler. Yargıtay bu başvuruyu özel dava şartı olarak nitelendirir. (Yargıtay 4. HD, E. 2026/3130)¹⁷³

Başvurunun eksik belgeyle yapılmış olması tek başına davanın usulden reddini gerektirmez.¹⁰ Yargıtay'a göre KTK m. 97 hak sahiplerinin dava yoluna gitmeden önce sigortacıya yazılı başvuru yapmasını gerektirse de, başvurunun yapıldığı ancak eksik ya da usule uygun olmayan belge ile başvurulduğu hâllerde bu eksiklik tamamlanabilir; dava şartı eksiğinin giderilmesi mümkünse HMK m. 115/2 uyarınca kesin süre verilir.¹⁰ Daire, yerleşik uygulamasına göre başvuru hiç yapılmadan dava açılmasını da HMK m. 115/2 uyarınca tamamlanabilir bir dava şartı eksikliği saymaktadır; bu kararda ise başvuru yapılmış, uyuşmazlık başvuruya eklenen maluliyet raporundaki eksiklikten doğmuştu. (Yargıtay 4. HD, E. 2021/25865)¹⁸ Sigorta Tahkim Komisyonu hakem heyetlerinin, sigortaya usulüne uygun maluliyet raporuyla başvurulmadığı gerekçesiyle verdiği usulden ret kararları Yargıtay'ca bozulmuş ve yeni rapor alınarak esas hakkında karar verilmesi istenmiştir.¹²¹³¹⁴ Sigorta şirketiyle yapılan arabuluculuk görüşmesinde düzenlenen anlaşmama tutanağı da sigortaya başvuru olarak kabul edilmiştir.¹⁷

Sigortaya başvuru zorunluluğu arabuluculuğun önündedir. 6325 sayılı Kanun m. 18/A/18'e göre özel kanunlarda tahkim veya başka bir alternatif uyuşmazlık çözüm yoluna başvurma zorunluluğu olan hâllerde dava şartı olarak arabuluculuğa ilişkin hükümler uygulanmaz. Yargıtay, zorunlu trafik sigortası bulunmayan araç nedeniyle Güvence Hesabına karşı açılan davayı arabulucuya başvurulmadığı gerekçesiyle usulden reddeden kararı bu hüküm karşısında bozmuş; Güvence Hesabına yapılan başvurunun KTK m. 97'deki zorunlu başvuru şartını karşıladığını belirtmiştir.³ Sürücüye ve işletene karşı açılan dava ise her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili bir ticari davaysa TTK m. 5/A/1'deki arabuluculuk dava şartına tabidir.

Otobüs veya minibüste yolcu olarak taşınırken yaralanan kişinin durumu farklıdır. Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, yolcunun taşımayı yapan firmaya, zorunlu mali sorumluluk sigortacısına ve diğer zarar sorumlularına karşı açtığı bedensel zarara ilişkin tazminat davasında görevli mahkemenin tüketici mahkemesi olduğuna karar vererek bölge adliye mahkemeleri arasındaki uyuşmazlığı gidermiştir. Daire, yolcunun tüketici sayıldığını, taşıyıcı firmayla arasındaki taşıma sözleşmesinin tüketici işlemi olduğunu ve diğer kanunlarda hüküm bulunsa da 6502 sayılı Kanun'un görev ve yetki hükümlerinin uygulanacağını belirtmiştir. Davalılar arasında taşımayı yapan firmanın bulunmadığı bir bölge adliye mahkemesi kararı yönünden ise uyuşmazlığın giderilmesine yer olmadığına karar vermiştir. (Yargıtay 4. HD, E. 2025/5636)¹⁹ 6502 sayılı Kanun m. 73/A/1'e göre tüketici mahkemelerinde görülen uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması, maddede sayılan istisnalar dışında dava şartıdır.

Tahkim yolunu 5684 sayılı Kanun m. 30 düzenler. Sigorta Tahkim Komisyonu, sigorta sözleşmesinden ve Hesaptan faydalanacak kişiler ile Hesap arasında doğan uyuşmazlıkları da çözer; zorunlu sigortalardan kaynaklanan uyuşmazlıklarda ilgili kuruluş tahkim sistemine üye olmasa bile hak sahipleri tahkim usulünden faydalanabilir. Komisyona gidebilmek için sigortacıya başvurulmuş ve talebin kısmen ya da tamamen olumsuz sonuçlandığı belgelenmiş olmalıdır; sigortacının başvurudan itibaren onbeş iş günü içinde yazılı cevap vermemesi de yeterlidir (m. 30/13). Mahkemeye intikal etmiş uyuşmazlık için Komisyona başvuru yapılamaz (m. 30/14). Hakemler görevlendirildikleri tarihten itibaren en geç dört ay içinde karar vermek zorundadır; aksi hâlde uyuşmazlık yetkili mahkemece çözülür (m. 30/16). Bu rehberde incelenen 4. Hukuk Dairesi kararlarının çoğu, Komisyonun İtiraz Hakem Heyeti kararlarının temyizi üzerine verilmiştir. (Yargıtay 4. HD, E. 2023/727)²⁰⁸

KTK m. 109/1'e göre motorlu araç kazalarından doğan maddi zararların tazminine ilişkin talepler, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yıl ve her hâlde kaza gününden başlayarak on yıl içinde zamanaşımına uğrar. Dava cezayı gerektiren bir fiilden doğar ve ceza kanunu bu fiil için daha uzun bir zamanaşımı öngörürse o süre maddi tazminat talepleri için de geçerlidir (m. 109/2). Zamanaşımı tazminat yükümlüsüne karşı kesilirse sigortacıya karşı da kesilmiş olur; sigortacı bakımından kesilen zamanaşımı tazminat yükümlüsü bakımından da kesilmiş sayılır (m. 109/3).

Bedensel zararda "zararın öğrenilmesi" için Yargıtay, maluliyet raporunun tarihini değil tedavinin tamamlanmasını esas alır. Kararlara göre zararın öğrenilmesiyle kastedilen, haksız fiil nedeniyle oluşan bedensel zararın kapsamının öğrenilmesidir; bu zararın sebep olacağı maluliyet oranının belirlendiği tarihin zararın öğrenilmesi kavramına bir etkisi yoktur ve yaralanmanın gerçekleşmesi ile bu yaralanmayla ilgili tedavinin tamamlanmasıyla zararın kapsamı belli olmuş kabul edilir.²⁰¹⁵ Hukuk Genel Kurulu'nun bu yöndeki kararı oy çokluğuyla verilmiştir.

Zarar sonradan değişme eğilimi gösteriyorsa kural farklıdır. Hukuk Genel Kurulu'na göre zarar kendi özel yapısı içinde sonradan değişme eğilimi gösteriyor, zararın nitelik veya kapsamında bir değişiklik ortaya çıkıyorsa "gelişen durum" söz konusudur ve zamanaşımı bu gelişen durumun durduğunun veya ortadan kalktığının öğrenilmesiyle işlemeye başlar. Ancak Kurul, Adli Tıp Kurumu raporunun sonuç kısmında geçen "gelişen arıza" ifadesini, rapor içeriğinde gelişen veya değişen durumun varlığına ve ne şekilde ortaya çıktığına dair hiçbir tespit bulunmadığı için yeterli görmedi.¹⁵ Karar 2003 yılındaki bir kazaya ilişkindir ve mülga 818 sayılı Borçlar Kanunu ile 765 sayılı Türk Ceza Kanunu dönemine aittir; bugünkü karşılıkları TBK m. 72 ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'dur.

Ceza zamanaşımı bütün sorumlular için uygulanır. Yargıtay'a göre KTK m. 109/2'deki "dava, cezayı gerektiren bir fiilden doğarsa" ifadesiyle kanun koyucu, taraf ayrımı yapmaksızın (sürücü, işleten ve diğer sorumlular) fiil cezayı gerektiriyorsa uzamış ceza zamanaşımının uygulanacağını kabul etmiştir.²⁰ Hukuk Genel Kurulu da ceza kanununda öngörülen daha uzun zamanaşımı süresinin KTK'ya tabi trafik kazası nedeniyle açılan tazminat davalarında uygulanacağını belirtmiştir.¹⁵ Süre, fiilin oluşturduğu suça ve kaza tarihindeki ceza kanununa göre belirlenir: 2013 yılındaki bir yaralamalı kazada 8 yıl esas alındı ve süre kaza tarihinden hesaplandı; bu süreye Covid-19 nedeniyle duran 95 gün eklendi. Aynı kararda Daire, 6325 sayılı Kanun m. 18/A/15'e dayanarak arabuluculuk bürosuna başvurudan son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar geçen sürede zamanaşımının durduğunu kabul etti; bu, tek bir olaydaki değerlendirmedir.²⁰ 2003 yılındaki bir kazada ise 765 sayılı Türk Ceza Kanunu'na göre taksirle birden fazla kişinin yaralanmasına neden olma suçu için süre beş yıl olarak hesaplandı.¹⁵

KTK m. 109/1 "maddi zararlardan" söz eder; manevi tazminat bakımından m. 109/5 genel hükümlere yollar. TBK m. 72/1'e göre tazminat istemi, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar; tazminat ceza kanunlarının daha uzun bir zamanaşımı öngördüğü cezayı gerektiren bir fiilden doğmuşsa o zamanaşımı uygulanır.

Zamanaşımının kesilmesi bakımından kısmi dava da önemlidir. HMK m. 109/1'e göre talep konusu niteliği itibarıyla bölünebilir olduğunda yalnız bir kısmı da dava yoluyla ileri sürülebilir. 7589 sayılı Kanun'la eklenen HMK m. 109/4'e göre alacağın yalnız bir kısmı dava edilmişse talep, aynı davada bir defaya mahsus olmak üzere, iddianın genişletilmesi yasağına tabi olmaksızın tahkikatın sona ermesine kadar artırılabilir; bu durumda zamanaşımı artırılan kısım bakımından da dava tarihinden itibaren kesilmiş sayılır. Belirsiz alacak davasını düzenleyen HMK m. 107 aynı Kanun'la yürürlükten kaldırılmıştır; değişiklikler 31/7/2026'da yürürlüğe girmiştir. 7589 sayılı Kanun'un geçici m. 1/10'a göre m. 107, yürürlükten kaldırılma tarihinden önce açılan davalar bakımından uygulanmaya devam eder.

KTK m. 111/1'e göre KTK ile öngörülen hukuki sorumluluğu kaldıran veya daraltan anlaşmalar geçersizdir. KTK m. 111/2'ye göre tazminat miktarlarına ilişkin olup da yetersiz veya fahiş olduğu açıkça belli olan anlaşmalar veya uzlaşmalar, yapıldıkları tarihten başlayarak iki yıl içinde iptal edilebilir. Yargıtay'a göre bu 2 yıllık süre hak düşürücü süredir ve mahkemece re'sen dikkate alınır.⁹

Sigorta şirketinin dava öncesinde ödeme yapıp zarar görenden ibraname aldığı bir olayda Yargıtay, süresinde açılan davada ödeme tarihindeki verilere göre hesaplanan tazminat ile güncel verilere göre hesaplanan tazminat arasında KTK m. 111'de belirtildiği şekilde fahiş bir fark olup olmadığının değerlendirilmesini istedi. Fahiş fark saptanırsa ibraname makbuz hükmünde kabul edilir; sigortacının ödediği tazminatın hesap tarihine kadar işlemiş yasal faiziyle güncellenmiş bedeli, güncel verilere göre hesaplanan tazminattan düşülür.⁹ İndirimlerin sırasına ilişkin kararda da sigorta şirketinin davadan önce yaptığı ödemenin güncellenerek en son aşamada mahsup edileceği belirtilmiştir.⁶

7589 sayılı Kanun bu konuda da yeni bir kural getirmiştir. TBK m. 55/4'e göre çalışma gücünün azalmasından ya da yitirilmesinden doğan kayıplara bağlı tazminatlar için ifa amacıyla tahkikat başlayıncaya kadar ödenen bedel, ödeme tarihine göre belirlenecek tazminat miktarından oransal olarak mahsup edilir. 7589 sayılı Kanun'un geçici m. 1/9'a göre bu kural, değişikliğin yürürlüğe girdiği 31/7/2026'dan sonra meydana gelen haksız fiiller hakkında uygulanır; daha önceki kazalar bakımından maddenin değişiklikten önceki hükümlerinin uygulanmasına devam olunur. TBK m. 55/1'e göre ifa amacını taşımayan ödemeler ise zararın belirlenmesinde gözetilemez ve tazminattan indirilemez.