Adli kontrol (CMK m. 109)

CMK m. 109/1 uyarınca bir suç sebebiyle yürütülen soruşturmada, CMK m. 100'de belirtilen tutuklama sebeplerinin varlığı hâlinde şüphelinin tutuklanması yerine adli kontrol altına alınmasına karar verilebilir. CMK m. 100/1 tutuklama için kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut delilleri ve bir tutuklama nedenini arar. CMK m. 109/3'e göre adli kontrol, şüphelinin maddede sayılan bir veya birden fazla yükümlülüğe tabi tutulmasını içerir.

Adli kontrol tutuklamanın mümkün olduğu hâllerle sınırlı değildir. CMK m. 109/2 uyarınca kanunda tutuklama yasağı öngörülen hâllerde de adli kontrole ilişkin hükümler uygulanabilir; örneğin CMK m. 100/4 sadece adli para cezasını gerektiren suçlarda ve vücut dokunulmazlığına karşı kasten işlenenler hariç olmak üzere hapis cezasının üst sınırı iki yıldan fazla olmayan suçlarda tutuklama kararı verilmesini yasaklar. CMK m. 109/7'ye göre kanunlarda öngörülen tutukluluk sürelerinin dolması nedeniyle salıverilenler hakkında da adli kontrol uygulanabilir.

CMK m. 109/4 iki özel durumu ayrıca düzenler: 1) ağır bir hastalık veya engellilik nedeniyle ceza infaz kurumu koşullarında hayatını yalnız idame ettiremediği 5275 sayılı Kanun m. 16/3 uyarınca tespit edilen şüpheli ile 2) gebe olan veya doğurduğu tarihten itibaren altı ay geçmemiş bulunan kadın şüphelinin tutuklanması yerine adli kontrol altına alınmasına karar verilebilir. Aynı fıkraya göre mahkûmiyet hükmü verilmiş ve bu hükme karşı istinaf veya temyiz yoluna başvurulmuşsa, hükmü veren ilk derece mahkemesi de adli kontrol kararı verebilir.

Anayasa Mahkemesine göre adli kontrol tedbirlerinde amaç, tutuklamadan beklenen sonuçlara daha hafif tedbirler yoluyla ulaşmak ve kişinin belirlenen yükümlere uymak kaydıyla toplumsal ve bireysel yaşamını olağan şekilde sürdürmesine imkân sağlamaktır; kişinin toplumsal veya bireysel hayatını olağan şekilde sürdürmesini engelleyecek tedbirler öngörülürse tedbirin ölçülü olduğundan söz edilemez. (Anayasa Mahkemesi, B. No. 2017/33469)¹ Yargıtay 12. Ceza Dairesi de ölçülülük ilkesinin adli kontrol kapsamındaki yükümler açısından da geçerli olduğunu; şüpheli veya sanığın birey hak ve özgürlüklerine en az müdahaleyi gerektiren ve suçun niteliğine uygun düşen tedbirlere tabi kılınması gerektiğini belirtmiştir. (Yargıtay 12. CD, E. 2021/4879)²

CMK m. 109/3 adli kontrolün içerebileceği yükümlülükleri (a)-(l) bentlerinde sayar; liste bu bölümün sonundadır. Hâkim bunlardan bir veya birden fazlasını seçebilir. Konutunu terk etmemek, belirli bir yerleşim bölgesini terk etmemek ve belirlenen yer veya bölgelere gitmemek yükümlülükleri ((j), (k) ve (l) bentleri) 6352 sayılı Kanunla 2012'de eklenmiştir. CMK m. 109/5 uyarınca hâkim veya Cumhuriyet savcısı, taşıt kullanamama yükümlülüğünün uygulanmasında şüphelinin meslekî uğraşlarında araç kullanmasına sürekli veya geçici olarak izin verebilir.

Anayasa Mahkemesine göre özellikle yurt dışına çıkış yasağına ve bu yasağın devamına karar verilirken kişinin yurt dışındaki ailevi, kişisel ve mesleki bağları ile isnat edilen suçun niteliği, delil durumu ve mahkûmiyet hâlinde alacağı cezanın ağırlığı birlikte değerlendirilmeli; tedbirden beklenen kamusal menfaat ile kişinin menfaatleri arasında adil bir denge kurulmalı ve bu durum yeterli gerekçeyle açıklanmalıdır.¹ Mahkeme, yurt dışına çıkış yasağı belirsiz bir süre uzar ve uzun süre uygulanırsa özel hayata ve aile hayatına etkilerinin zamanla ağırlaşacağını da vurgulamıştır.¹

Yükümlülükler birlikte de uygulanabilir. Yargıtay 12. Ceza Dairesinin 2026'da incelediği bir tazminat davasında davacı hakkında 637 gün süreyle yurt dışı çıkış yasağı ile haftada iki gün imza atma yükümlülüğü birlikte uygulanmıştı. (Yargıtay 12. CD, E. 2022/6529)³

CMK m. 109/3'teki bentler şunlardır:

CMK m. 110/1 uyarınca şüpheli, Cumhuriyet savcısının istemi ve sulh ceza hâkiminin kararı ile soruşturma evresinin her aşamasında adli kontrol altına alınabilir. Soruşturma evresinde Cumhuriyet savcısı istemde bulunur, kararı sulh ceza hâkimi verir.

CMK m. 110/3'e göre CMK m. 109 ile m. 110'un birinci ve ikinci fıkraları, gerekli görüldüğünde görevli ve yetkili diğer yargı mercileri tarafından da kovuşturma evresinin her aşamasında uygulanır. Kovuşturma evresinde adli kontrol kararı mahkûmiyet hükmüyle birlikte de verilebilir; Yargıtay 9. Ceza Dairesinin ve Ceza Genel Kurulunun incelediği dosyalarda yurt dışına çıkamama yükümlülüğü hükümle birlikte konulmuştu. (Yargıtay 9. CD, E. 2014/1494)⁴ (Yargıtay CGK, E. 2019/248)⁵

Tutuklu şüpheli bakımından CMK m. 103/1 ayrı bir yol açar: Cumhuriyet savcısı, şüphelinin adli kontrol altına alınarak serbest bırakılmasını sulh ceza hâkiminden isteyebilir; hakkında tutuklama kararı verilmiş şüpheli ve müdafii de aynı istemde bulunabilir. CMK m. 103/2'ye göre soruşturma evresinde Cumhuriyet savcısı adli kontrolün artık gereksiz olduğu kanısına varırsa şüpheliyi resen serbest bırakır; kovuşturmaya yer olmadığı kararı verildiğinde şüpheli serbest kalır.

CMK m. 110/A adli kontrolün azami süresini düzenler: 1) ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işlerde adli kontrol süresi en çok iki yıldır; bu süre zorunlu hâllerde gerekçesi gösterilerek bir yıl daha uzatılabilir; 2) ağır ceza mahkemesinin görevine giren işlerde süre en çok üç yıldır; zorunlu hâllerde gerekçesi gösterilerek uzatılabilir, ancak uzatma süresi toplam üç yılı, Türk Ceza Kanunu İkinci Kitap Dördüncü Kısım Dördüncü, Beşinci, Altıncı ve Yedinci Bölümünde tanımlanan suçlar ile Terörle Mücadele Kanunu kapsamına giren suçlarda dört yılı geçemez; 3) bu süreler çocuklar bakımından yarı oranında uygulanır.

CMK m. 110/A ile m. 110/4 7331 sayılı Kanunla eklenmiş ve 1/1/2022'de yürürlüğe girmiştir. CMK m. 110/4 ayrıca dönemsel bir değerlendirme öngörür: şüpheli veya sanığın adli kontrol yükümlülüğünün devamının gerekip gerekmeyeceği hususunda en geç dört aylık aralıklarla karar verilir. Soruşturma evresinde bu kararı Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi, kovuşturma evresinde ise mahkeme resen verir; değerlendirmede CMK m. 109 hükümleri göz önünde bulundurulur.

Anayasa Mahkemesi tüm koruma tedbirlerinin geçici olduğunu, herhangi bir tedbirin ilanihaye veya herhangi bir kriterden bağımsız olarak sürekli biçimde uygulanmasının mümkün olmadığını belirtir.¹ Yargıtay 12. Ceza Dairesi de iki ayrı kararında adli kontrolün bir koruma tedbiri olarak geçici olduğunu ve onu haklı kılan şartlar ortadan kalkınca kaldırılması gerektiğini yinelemiştir.²³

Anayasa Mahkemesine göre mahkemeler süregelen koruma tedbirlerinin devamına ilişkin kararlarında da tedbirin devamını haklı kılan gerekçeleri göstermek zorundadır.¹ 10/8/2017'de konulan ve 19/1/2021'de kaldırılan bir yurt dışına çıkış yasağında, kişinin yurt dışındaki ailevi ve kişisel bağlarına dayanan itirazları tartışılmamış; talepleri tekrar içeren, genel ve soyut gerekçelerle ve tedbirden beklenen yararın daha az etki doğuracak alternatif adli kontrol tedbirleriyle elde edilip edilemeyeceği değerlendirilmeden reddedilmişti. Anayasa Mahkemesi bu olayda tedbirden beklenen kamusal menfaat ile başvurucunun menfaatleri arasında adil bir denge kurulduğunun söylenemeyeceği sonucuna varmıştır.¹

Yargıtay Ceza Genel Kurulu 2023'te bir mahkûmiyet hükmünü yasal ve yeterli gerekçe içermediği için bozarken, hükümle birlikte CMK m. 109/3-a uyarınca verilen yurt dışına çıkmama tedbirinin CMK m. 110/A'da yazılı süre de gözetilerek kaldırılmasına hüküm fıkrasında karar vermiştir.⁵

CMK m. 110/2 uyarınca hâkim, Cumhuriyet savcısının istemiyle şüpheliyi bir veya birden çok yeni yükümlülük altına koyabilir; yükümlülükleri bütünüyle veya kısmen kaldırabilir, değiştirebilir ya da şüpheliyi bunlardan bazılarına uymaktan geçici olarak muaf tutabilir. CMK m. 110/3'e göre bu yetki kovuşturma evresinde görevli ve yetkili diğer yargı mercileri tarafından da kullanılır.

Kaldırma ve değiştirme şüpheli veya sanığın talebiyle de gündeme gelir. CMK m. 111/1'e göre şüpheli veya sanığın istemi üzerine hâkim veya mahkeme, Cumhuriyet savcısının görüşünü aldıktan sonra m. 110/2'ye göre beş gün içinde karar verebilir. Yargıtay 9. Ceza Dairesine göre bu talep kovuşturma evresinin her aşamasında ileri sürülebilir; talep hakkında olumlu veya olumsuz bir karar verilmeli ve bu karardan sonra yasal süreye bağlı yeni bir itiraz yolu başlar.⁴

Yargıtay'ın kanun yararına bozma kararlarında, kovuşturma hükmün kesinleşmesiyle sona erince yurt dışına çıkamama tedbirinin kendiliğinden sona erdiği kabul edilmiştir. Yargıtay 1. Ceza Dairesi 2016'da, kovuşturma aşamasının hükmün onanarak kesinleşmesiyle sona erdiğini ve yurt dışına çıkamama tedbirinin kendiliğinden nihayete erdiğini; hükümlünün infaz aşamasında denetimli serbestlik şartıyla salıverildiğini ve ayrıca yurt dışına çıkış yasağı konulmadığını da gözeterek tedbirin devamında hukuki yarar bulunmadığını belirtmiş, kaldırma talebini reddeden kararı bozmuştur. (Yargıtay 1. CD, E. 2016/3193)⁶

Yargıtay 1. Ceza Dairesi 2023'te ve 4. Ceza Dairesi 2025'te, CMK m. 110/A'daki azami süre düzenlemesini, hükmün kesinleşmesini ve hükümlünün şartla tahliye edilmiş olmasını birlikte dikkate alarak yargılama sırasında verilen yurt dışına çıkamama tedbirinin kendiliğinden sona erdiğine ve devamında hukuki yarar bulunmadığına karar vermiş; kaldırma talebinin reddine yapılan itirazı reddeden merciin kararlarını kanun yararına bozmuştur. (Yargıtay 1. CD, E. 2023/5005)⁷ (Yargıtay 4. CD, E. 2024/9285)⁸

CMK m. 111/2'ye göre adli kontrole ilişkin kararlara itiraz edilebilir; CMK m. 267 de hâkim kararlarına karşı itiraz yolunu açar. Hüküm adli kontrol altına alma kararıyla sınırlı değildir: Yargıtay 9. Ceza Dairesine göre kaldırma veya değiştirme talebi hakkında verilen karara karşı da yeni bir itiraz yolu başlar.⁴

CMK m. 268/1 uyarınca itiraz, kanunun ayrıca hüküm koymadığı hâllerde, ilgililerin kararı CMK m. 35'e göre öğrendiği günden itibaren iki hafta içinde, kararı veren mercie verilecek bir dilekçeyle ya da tutanağa geçirilmek koşuluyla zabıt kâtibine beyanda bulunularak yapılır. CMK geçici m. 6/1-c'ye göre 7499 sayılı Kanunla m. 268'de kanun yollarına başvuru süresine ilişkin yapılan değişiklikler 1/6/2024 tarihinde ve sonrasında verilen kararlar hakkında uygulanır; bu tarihten önce verilen kararlarda değişiklikten önceki hükümler uygulanmaya devam eder.

CMK m. 268/2'ye göre kararına itiraz edilen hâkim veya mahkeme itirazı yerinde görürse kararını düzeltir; yerinde görmezse en çok üç gün içinde itirazı incelemeye yetkili mercie gönderir.

İtirazı inceleyecek merci CMK m. 268/3'te gösterilmiştir: 1) sulh ceza hâkimliğinin tutuklama ve adli kontrole ilişkin kararlarına yapılan itirazı yargı çevresinde bulunduğu asliye ceza mahkemesi hâkimi inceler; sulh ceza hâkimliği işleri asliye ceza hâkimi tarafından görülüyorsa inceleme yetkisi ağır ceza mahkemesi başkanınındır (m. 268/3-b); 2) asliye ceza mahkemesi hâkiminin kararlarına itirazı yargı çevresindeki ağır ceza mahkemesi inceler; ağır ceza mahkemesinin kararlarına itirazı o yerde birden çok daire varsa numara olarak kendisini izleyen daire, son numaralı daire için birinci daire, tek daire varsa en yakın ağır ceza mahkemesi inceler (m. 268/3-c). (b) bendi 7331 sayılı Kanunla değiştirilmiş, değişiklik 1/1/2022'de yürürlüğe girmiştir.

CMK m. 271 uyarınca itiraz hakkında, kanunda yazılı hâller saklı kalmak üzere duruşma yapılmaksızın karar verilir; gerekli görüldüğünde Cumhuriyet savcısı ve sonra müdafi veya vekil dinlenir. İtiraz yerinde görülürse merci itiraz konusu hakkında da karar verir; karar mümkün olan en kısa sürede verilir. CMK m. 271/4'e göre merciin itiraz üzerine verdiği kararlar kesindir; ancak ilk defa merci tarafından verilen tutuklama kararlarına karşı itiraz yoluna gidilebilir.

İtiraz süresinin geçirilmesi kaldırma talebine engel değildir. Yargıtay 9. Ceza Dairesinin incelediği dosyada sanık, mahkûmiyet hükmüyle birlikte verilen adli kontrol kararına süresinde itiraz etmemişti; sonradan verilen dilekçe itiraz sayılarak süre yönünden reddedilmişti. Daire dilekçenin esas itibarıyla itiraz mahiyetinde olmadığını, adli kontrol kararının kaldırılması veya değiştirilmesi talebini içerdiğini belirterek bunun gözetilmeden CMK m. 110 ve 111'e aykırı biçimde karar verilmesini isabetsiz bulmuş ve itirazı reddeden merciin kararını kanun yararına bozmuştur.⁴

CMK m. 112/1 uyarınca adli kontrol hükümlerini isteyerek yerine getirmeyen şüpheli veya sanık hakkında, hükmedilebilecek hapis cezasının süresi ne olursa olsun, yetkili yargı mercii hemen tutuklama kararı verebilir. Hüküm yükümlülüğün "isteyerek" yerine getirilmemesini arar ve tutuklamayı merciin takdirine bırakır ("verebilir"). Aynı fıkraya göre mahkûmiyet hükmü verilmiş ve bu hükme karşı istinaf veya temyiz yoluna başvurulmuşsa, hükmü veren ilk derece mahkemesi de tutuklama kararı verebilir.

CMK m. 112/2 uyarınca bu kural, azami tutukluluk süresinin dolması nedeniyle verilen adli kontrol tedbirinin ihlali hâlinde de uygulanabilir; ancak bu durumda tutuklama süresi ağır ceza mahkemesinin görevine giren işlerde dokuz aydan, diğer işlerde iki aydan fazla olamaz.

CMK m. 109/3-f uyarınca şüpheli, parasal durumu göz önünde bulundurularak miktarı ve bir defada veya taksitlerle ödeme süreleri Cumhuriyet savcısının isteği üzerine hâkimce belirlenecek bir güvenceyi yatırmakla yükümlü tutulabilir. (h) bendi ise miktarı ve ödeme süresi hâkimce belirlenecek paranın suç mağdurunun haklarını güvence altına almak üzere aynî veya kişisel güvenceye bağlanmasını düzenler.

CMK m. 113/1'e göre güvence iki şeyi sağlar: 1) şüpheli veya sanığın bütün usul işlemlerinde, hükmün infazında veya altına alınabileceği diğer yükümlülükleri yerine getirmek üzere hazır bulunmasını; 2) kanunda gösterilen sıraya göre ödemelerin yapılmasını: önce katılanın yaptığı masraflar ile suçun neden olduğu zararların giderilmesi ve eski hâle getirme gibi kalemler, sonra kamusal giderler, en son para cezaları. CMK m. 113/2 uyarınca güvence göstermeyi zorunlu kılan kararda güvencenin karşıladığı kısımlar ayrı ayrı gösterilir.

CMK m. 114/1'e göre hâkim, mahkeme veya Cumhuriyet savcısı, şüpheli veya sanığın rızasıyla güvencenin mağdurun haklarını karşılayan kısmının, mağdur isterse kendisine verilmesini emredebilir. CMK m. 114/2 uyarınca soruşturma ve kovuşturmanın konusunu oluşturan olaylar nedeniyle mağdur lehine bir yargı kararı verilmişse, rıza olmasa da ödemenin yapılması emredilebilir.

CMK m. 115 güvencenin geri verilmesini düzenler: 1) hükümlü, m. 113/1-a'daki bütün yükümlülükleri yerine getirmişse güvencenin bu kısmı kendisine geri verilir; 2) güvencenin suç mağduruna veya nafaka alacaklısına verilmemiş olan ikinci kısmı, kovuşturmaya yer olmadığı veya beraat kararı verildiğinde de şüpheli veya sanığa geri verilir; aksi hâlde, geçerli mazereti dışında, güvence Devlet Hazinesine gelir yazılır; 3) hükümlülük hâlinde güvence m. 113/1-b'deki sıraya göre kullanılır, fazlası geri verilir.

Yargıtay 12. Ceza Dairesi, tahliye sırasında nakdi kefalet olarak yatırılan paranın yatırılma ve iade tarihleri arasındaki yasal faizinin maddi tazminat olarak hesaplandığı bir davada, ödeme ve iade makbuzlarının dosyaya alınmasını ve bu dönemde paranın nemalandırılıp nemalandırılmadığının araştırılmasını istemiştir.²

TCK m. 63/1 uyarınca hüküm kesinleşmeden önce gerçekleşen ve şahsi hürriyeti sınırlama sonucunu doğuran bütün hâller nedeniyle geçirilmiş süreler, hükmolunan hapis cezasından indirilir. CMK m. 109/6 ise adli kontrol altında geçen sürenin şahsi hürriyeti sınırlama sebebi sayılarak cezadan mahsup edilemeyeceğini öngörür. Bu yasak iki yükümlülükte uygulanmaz: 1) (e) bendindeki tedavi veya muayene tedbiri ve 2) (j) bendindeki konutunu terk etmeme yükümlülüğü. 7331 sayılı Kanunla eklenen cümleye göre konutunu terk etmemek yükümlülüğü altında geçen her iki gün, cezanın mahsubunda bir gün olarak dikkate alınır.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 7331 sayılı Kanunla m. 109/6'ya eklenen bu cümleyle konutunu terk etmeme yükümlülüğünün şahsi hürriyeti sınırlama sebebi olduğunun da kabul edildiğini belirtmiştir. (Yargıtay CGK, E. 2024/72)⁹

Tazminat bakımından CMK m. 141/1 iki bentte adli kontrolü anar: 1) yakalama, adli kontrol veya tutuklama işlemine karşı Kanunda öngörülen başvuru imkânlarından yararlandırılmayan kişiler ((k) bendi) ve 2) konutunu terk etmemek veya bağımlılıktan arınmak amacıyla hastaneye yatmak dâhil tedavi veya muayene tedbirlerine tabi olmak şeklindeki adli kontrol yükümlülükleri uygulandıktan sonra haklarında kovuşturmaya yer olmadığına veya beraatlerine karar verilen kişiler ((l) bendi) maddi ve manevi her türlü zararlarını Devletten isteyebilir. (l) bendi 7499 sayılı Kanunla 2024'te eklenmiştir. CMK m. 141/2 uyarınca (l) bendindeki kararları veren merciler ilgiliye tazminat hakkı bulunduğunu bildirir ve bu husus karara geçirilir.

CMK m. 142/1'e göre tazminat istemi, karar veya hükümlerin kesinleştiğinin ilgilisine tebliğinden itibaren üç ay ve her hâlde kesinleşme tarihini izleyen bir yıl içinde yapılabilir. CMK m. 142/2 uyarınca istem kural olarak zarara uğrayanın oturduğu yer ağır ceza mahkemesinde karara bağlanır; ancak m. 141/1'in (e), (f) ve (l) bentleri kapsamındaki istemlerde 6384 sayılı Tazminat Komisyonunun Görevleri ile Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Kanun hükümleri uygulanır.

(l) bendinin eklenmesinden önceki döneme ilişkin bir davada Yargıtay Ceza Genel Kurulu 2025'te, oy çokluğuyla, tazmin olanağını CMK m. 141/1'de sayılan tedbirlerle sınırlı gören önceki Genel Kurul içtihadından rücu etmiş; beraat eden davacının konutu terk etmemek yükümlülüğü sebebiyle de CMK m. 141 ve devamı maddeleri uyarınca tazminat isteme hakkı bulunduğunu kabul etmiştir.⁹

Yurt dışına çıkış yasağı CMK m. 141/1'de ayrı bir tazminat sebebi olarak sayılmaz. Yargıtay 12. Ceza Dairesi beraatle sonuçlanan iki dosyada, uzun süre uygulanan adli kontrolün bir aşamadan sonra seyahat özgürlüğünü kısıtlamayı aşarak davacıyı özgürlükten yoksun bıraktığını ve ölçüsüz hâle geldiğini kabul etmiş; CMK m. 141/3'ü de gözeterek makul oranda manevi tazminata hükmedilmesi gerektiğine karar vermiştir. 2022 tarihli kararda 3331 gün süren yurt dışı çıkış yasağı, 2026 tarihli kararda 637 gün süren yurt dışı çıkış yasağı ile haftada iki gün imza yükümlülüğü söz konusudur.²³ Dairenin gerekçesi tedbirin somut olayda ölçüsüz hâle gelmesine dayanır; bu kararlar her adli kontrolün tazminat doğurduğu anlamına gelmez.