Adli para cezası: ödeme, taksit ve ödenmezse ne olur (TCK m. 52)

TCK m. 52/1 uyarınca adli para cezası, beş günden az ve kanunda aksine hüküm bulunmayan hâllerde yediyüzotuz günden fazla olmamak üzere belirlenen tam gün sayısının, bir gün karşılığı olarak takdir edilen miktarla çarpılmasıyla bulunan paranın hükümlü tarafından Devlet Hazinesine ödenmesidir. Hesap iki aşamalıdır: 1) mahkeme cezayı önce gün olarak belirler, 2) sonra bu gün sayısını bir gün karşılığı miktarla çarpar. TCK m. 52/3'e göre kararda esas alınan tam gün sayısı ile bir gün karşılığı olarak takdir edilen miktar ayrı ayrı gösterilir. 5275 sayılı Kanun m. 106/1 de infaz bakımından adli para cezasını, TCK m. 52/1'deki usule göre tayin olunan paranın Devlet Hazinesine ödenmesi olarak tanımlar.

Yargıtay 18. Ceza Dairesine göre adli para cezası belirlenirken önce gün üzerinden tespit yapılır, artırım ve indirimler TCK m. 61'deki sıraya göre bu gün sayısı üzerinden uygulanır ve en son TCK m. 52/2'ye göre belirlenen bir gün karşılığı miktar gün sayısıyla çarpılır. (Yargıtay 18. CD, E. 2019/3554)¹ Daire, hakaret suçunda cezayı "2 ay 27 gün adlî para cezası" olarak kuran ve gün karşılığı miktarla çarpma yapmayan hükmü kanun yararına bozdu ve cezayı kendisi gün üzerinden yeniden belirledi.¹ Dayanak, Dairenin aktardığı TCK m. 61/8'dir: adli para cezası hesaplanırken artırma ve indirimler gün üzerinden yapılır.¹

Adli para cezası iki yoldan verilebilir: suçun kanundaki yaptırımı doğrudan adli para cezası olabilir ya da mahkeme kısa süreli hapis cezasını seçenek yaptırım olarak adli para cezasına çevirebilir. Yargıtay 18. Ceza Dairesine göre 5739 sayılı Kanunla yapılan değişiklikten sonra bu iki tür adli para cezasının infaz rejimleri arasındaki farklılıklar ortadan kalkmıştır.¹ Ödenmeyen cezanın infazı bakımından iki tür arasında bu nedenle fark yoktur; istinaf sınırında ise kanun hapis cezasından çevrilen adli para cezasını ayrı tutar (CMK m. 272/3-a). Hapis cezasının adli para cezasına çevrilmesinin şartları ayrı bir konudur.

TCK m. 52/2'ye göre bir gün karşılığı adli para cezası en az yüz, en fazla beşyüz Türk lirasıdır ve kişinin ekonomik ve diğer şahsi hâlleri göz önünde bulundurularak takdir edilir. Bu aralık 7499 sayılı Kanunun 9. maddesiyle getirildi; değişiklikten önce aralık en az yirmi, en fazla yüz Türk lirası idi ve yeni metin 1 Haziran 2024 tarihinden itibaren geçerlidir. (Yargıtay 11. CD, E. 2026/253)²

Yargıtay 11. Ceza Dairesine göre 7499 sayılı Kanunun bu değişikliği TCK m. 52/2 kapsamında sanık lehine hüküm içermez; suç değişiklikten önce işlenmişse bir gün karşılığı miktar suç tarihindeki hükme göre 20-100 TL arasında takdir edilir.² Suç tarihi 7 Mayıs 2023 olan dosyada Daire, suç tarihinde yürürlükte olmayan 100 TL üzerinden çarpma yapılmasını kanuna aykırı buldu ve hükmü, gün sayısının belirlenmesindeki ayrı bir hatayla birlikte, kanun yararına bozdu.²

Yargıtay 7. Ceza Dairesi, karşılıksız çek dosyalarında bir gün karşılığı miktar konusunda İstanbul Bölge Adliye Mahkemesinin ceza daireleri arasında 7499 sayılı Kanundan önce ve sonra doğan karar uyuşmazlığını 2025'te giderdi. Tartışma, ödenmeyen ceza gün karşılığı üzerinden hapse çevrileceği için temel cezanın yüksek günlük tutar üzerinden belirlenmesinin sanık aleyhine sonuç doğurup doğurmayacağıydı. (Yargıtay 7. CD, E. 2025/1)³ Daireye göre TCK m. 52'deki düzenlemeler maddi ceza hukukuna, 5275 sayılı Kanun m. 106'daki düzenlemeler ise TCK m. 52'ye göre belirlenen adli para cezasının infazına ilişkindir; lehe kanun belirlenirken infaza ilişkin düzenlemeler dikkate alınmaz ve infaz düzenlemeleri gözetilerek temel ceza belirlenemez.³

Ceza Genel Kurulunun aktardığı madde gerekçesine göre gün para cezası sisteminin temel amacı, cezayı kişinin ödeme gücüne göre belirleyerek suç işleyen zengin ile fakir arasındaki eşitsizliği gidermektir. (Yargıtay CGK, E. 2013/820)⁴ Ceza Genel Kuruluna göre hâkim bu tespiti yaparken kolluğun belirlediği somut verileri göz önünde bulundurur, ancak rapordaki öznel değerlendirmelerle bağlı değildir.⁴ Mahkemede aylık gelirini 800 lira olarak beyan eden sanıkta günlüğü alt sınır olan 20 liradan uzaklaşarak 30 lira olarak takdir eden yerel mahkemenin direnme hükmünü Ceza Genel Kurulu onadı: sanığı birebir gözlemleyen hâkimin takdirine dosya içeriğiyle açıkça çelişmedikçe müdahale edilmez; cezanın birer ay ara ile 24 eşit taksite bölünmesi de sanığın ekonomik durumunun taksitlendirmede gözetildiğini gösterir.⁴ Karar oyçokluğuyla verildi ve o tarihteki yirmi-yüz lira aralığı üzerinden kuruldu.⁴

Yargıtay 12. Ceza Dairesi ise belediyede işçi olarak çalıştığını ve aylık gelirinin 1.300 TL olduğunu beyan eden, hakkında sosyal ve ekonomik durum araştırması yapılmayan sanıkta bir gün karşılığı miktarın "sosyal ve ekonomik durumu ile diğer şahsi halleri" şeklindeki soyut gerekçeyle alt sınırdan uzaklaşılarak belirlenmesini kanuna aykırı buldu ve hükmü bozdu. (Yargıtay 12. CD, E. 2017/8799)⁵ Ceza Genel Kurulunun onadığı hükümde takdir, sanığın mahkemedeki gelir beyanı gibi dosyadaki somut verilere dayanıyordu; 12. Ceza Dairesinin bozduğu hükümde ise ekonomik durum araştırılmamış ve gerekçe soyut kalmıştı.⁴⁵

TCK m. 52/4 uyarınca hâkim, kişinin ekonomik ve şahsi hâllerini göz önünde bulundurarak adli para cezasının ödenmesi için hükmün kesinleşme tarihinden itibaren bir yıldan fazla olmamak üzere mehil verebilir ya da cezanın belirli taksitlerle ödenmesine karar verebilir. Taksit süresi iki yılı geçemez ve taksit miktarı dörtten az olamaz. Ceza Genel Kuruluna göre kanun burada seçimlik iki yöntem düzenler; ikisi de hâkimin takdirine bağlıdır ve sanığın şahsi ve ekonomik hâllerine göre yalnız birine hükmedilir. Bu nedenle mehil verilen hâllerde mehilin sonundan başlamak üzere ayrıca taksit kararı verilemez. (Yargıtay CGK, E. 2015/873)⁶

Dört taksit alt sınırına uyulmaması bozma nedenidir. Yargıtay 12. Ceza Dairesi, cezanın iki taksitte ödenmesine karar verilmesini TCK m. 52/4'e aykırı buldu; mahkemenin takdirini en az taksit yönünde kullandığını gözeterek hükümdeki "2 taksitte" ibaresini "4 taksitte" olarak düzeltti. (Yargıtay 12. CD, E. 2016/9829)⁷ İki yıllık üst sınır da aynı biçimde denetlenir: Yargıtay 3. Ceza Dairesi, cezanın "24 eşit taksit halinde ikişer ay aralıklarla (toplamında iki yılı geçmemek üzere)" tahsiline karar verilmesini TCK m. 52/4 gözetilmeden ve hükümde karışıklık oluşturacak biçimde kurulmuş buldu ve hükmü bozdu. (Yargıtay 3. CD, E. 2019/9680)⁸

Taksit kararı infazı belirsiz bırakmamalıdır. Yargıtay 7. Ceza Dairesi, cezanın 12 eşit taksitle tahsiline karar verilirken taksit aralığının gösterilmemesini infazda tereddüt oluşturan bir eksiklik saydı; mahsup işlemleri yapıldıktan sonra kalan cezanın taksitlendirilmesini de sanığın aleyhine ve infaz yetkisini kısıtlayan bir uygulama olarak gördü. Daire hükmü, cezanın "birer ay ara ile 12 eşit taksitte" tahsili biçiminde düzeltti. (Yargıtay 7. CD, E. 2021/23425)⁹

TCK m. 52/4'ün son cümlesine göre taksitlerden biri zamanında ödenmezse geri kalan kısmın tamamı tahsil edilir ve bu sonuç kararda belirtilir. Hükümde taksit yoksa 5275 sayılı Kanun m. 106/6 uygulanır: bir aylık süre içinde cezanın üçte birini ödeyen hükümlünün isteği üzerine geri kalan kısmın birer ay ara ile iki eşit taksitte ödenmesine izin verilir. İlk taksit süresinde ödenmezse ikinci takside ilişkin izin hükümsüz kalır.

TCK m. 52/4'ün son cümlesi, kararda taksitlerden birinin zamanında ödenmemesi hâlinde geri kalan kısmın tamamının tahsil edileceğinin ve ödenmeyen adli para cezasının hapse çevrileceğinin belirtilmesini öngörür. 5275 sayılı Kanun m. 106/5 ise adli para cezasının hapse çevrileceği mahkeme ilamında yazılı olmasa bile, ödenmeyen cezayı hapse çevirmeye ilişkin üçüncü fıkranın Cumhuriyet başsavcılığınca uygulanacağını söyler.

Ceza Genel Kuruluna göre bu nedenle ödenmeyen adli para cezasının hapse çevrileceğinin mahkeme kararında belirtilmemesi sonuca etkili değildir ve tek başına bozma nedeni yapılamaz.⁶ Yargıtay 18. Ceza Dairesi de kanun yararına bozma incelemesinde, adli para cezası ödenmezse sanığın karşılaşabileceği muhtemel durumun kendisine ihtar edilmemesini hukuka aykırı görmedi.¹

Bozma nedeni olan, ihtar yerine hükümde ödenmeyen cezanın hapse çevrilmesine karar kurulmasıdır. Ceza Genel Kurulu, hükümdeki "TCK 52/4 maddesi gereği ödenmeyen adli para cezasının hapse çevrilmesine" ibaresinde sanığa yönelik bir ihtar bulunmadığını; ödeme yapılmazsa infaz işlemlerinde mahkemenin değil Cumhuriyet savcısının görevli olduğunu ve savcının cezayı öncelikle kamuya yararlı işte çalıştırma yoluyla infaz edeceğini belirtti. Bu biçimde kurulan hüküm infazda tereddüde yol açar ve infazı kısıtlar; Ceza Genel Kurulu ibareyi hükümden çıkararak hükmü düzeltip onadı.⁶ Yargıtay 4. Ceza Dairesi de hapis cezasıyla birlikte verilen adli para cezasında, ödenmemesi hâlinde kalan cezanın hapse çevrilmesine karar verilmesini infaz yetkisini kısıtlayan bir hukuka aykırılık saydı ve ilgili kısmı hükümden çıkardı. (Yargıtay 4. CD, E. 2021/19676)¹⁰

Yargıtay 12. Ceza Dairesi, taksit kararında ödenmeyen adli para cezasının hapse çevrilmesine karar verilmesini infaz yetkisini kısıtlayan bir biçim saydı ve hükmü "taksitlerden birinin zamanında ödenmemesi hâlinde geri kalan kısmın tamamının tahsil edileceği ve ödenmeyen adli para cezasının hapse çevrileceğinin sanığa ihtarına" diye düzeltti.⁷

İhtarın içeriği de TCK m. 52/4'ün lafzına uygun olmalıdır. Yargıtay 10. Ceza Dairesi, 24 eşit taksite bölünen cezada kanunun öngördüğü ihtar yerine, taksitlerden biri ödenmezse 5275 sayılı Kanun m. 106/3 uyarınca cezanın hapse çevrilip kamuya yararlı işte çalıştırılmaya karar verileceğinin bildirilmesini TCK m. 52/4'ün son cümlesine aykırı buldu ve hükmü "ödenmeyen adli para cezasının hapse çevrileceğinin ihtarına" diye düzeltti. (Yargıtay 10. CD, E. 2020/12167)¹¹ Aynı Daire 2025'te, ödenmeyen cezanın hapse çevrilebileceği gibi infaz aşamasında kamuya yararlı işte çalışma kararı da verilebileceği yönündeki ihtarı infazı kısıtlayan bir ibare olarak hükümden çıkardı ve yerine yine "ödenmeyen adli para cezasının hapse çevrileceğinin ihtarına" ibaresini yazdı. (Yargıtay 10. CD, E. 2025/6630)¹²

Düzeltme ibareleri her Dairede aynı değildir. Yargıtay 7. Ceza Dairesi 2022 tarihli kararında, adli para cezasının ödenmemesi hâlinde hapis cezasına çevrilmesine karar verilmesini infaz yetkisini kısıtlayan bir hata saydı; ancak düzeltmede "ödenmeyen adli para cezasının infaz aşamasında hapis cezasına çevrilebileceğinin ihtarına" ifadesini kullandı.⁹ TCK m. 52/4'ün kendi ifadesi ise ödenmeyen adli para cezasının hapse "çevrileceği" belirtilir biçimindedir.

Adli para cezası, hüküm kesinleştikten sonra infaz aşamasında yerine getirilir. Yargıtay 7. Ceza Dairesine göre mahkûmiyet kararının verilip kesinleşmesinden sonraki infaz değerlendirmelerinin mahkemelerce önceden bir kararla saptanması gerekmez.³ 5275 sayılı Kanun m. 106/2 uyarınca adli para cezasını içeren ilam Cumhuriyet başsavcılığına verilir ve Cumhuriyet savcısı otuz gün içinde, cezanın ödenmesi için hükümlüye aynı Kanunun 20. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca bir ödeme emri tebliğ eder. Ödenmeyen cezanın hapse çevrilmesi, m. 106/3'te hükümlünün tebliğ olunan ödeme emri üzerine belli süre içinde ödeme yapmamasına bağlanmıştır.

Yargıtay 5. Ceza Dairesi, ödeme emrinin hükümlünün MERNİS adresine usulsüz tebliğ edildiği iddiasıyla hapse çevirme kararının iptalini isteyen talebi inceleme görevinin 4675 sayılı İnfaz Hâkimliği Kanunu m. 4/6 uyarınca infaz hâkimliğine ait olduğunu belirten ihbarnameyi yerinde buldu ve aksi yönde verilen kararı kanun yararına bozdu. (Yargıtay 5. CD, E. 2021/12904)¹³ Kararda ödeme emri tebliğinin gerçekten usulsüz olup olmadığına değinilmemiştir; karar yalnız talebi inceleyecek merciyi belirler.

Yargıtay 1. Ceza Dairesi de, Cumhuriyet başsavcılığının adli para cezasını hapse çeviren kararının, karar tarihinde başka bir dosyadan ceza infaz kurumunda bulunan hükümlüye tebliğ edilmesi gerektiğini ve bu karar kesinleşmeden infaz hâkimliğinden ilamın infazına ilişkin talepte bulunulduğunu belirten kanun yararına bozma istemini yerinde gördü ve itirazın reddine ilişkin kararı bozdu. (Yargıtay 1. CD, E. 2021/12355)¹⁴ Olayda ödeme emri 23 Şubat 2021'de tebliğ edilmiş, savcılık 26 Mart 2021'de cezayı hapse çevirmişti.¹⁴ Hapse çevirme kararına karşı başvurunun süresine ve biçimine bu iki kararda değinilmemiştir.

5275 sayılı Kanun m. 106/3 uyarınca hükümlü, tebliğ olunan ödeme emri üzerine belli süre içinde adli para cezasını ödemezse, Cumhuriyet savcısının kararıyla ödenmeyen kısma karşılık gelen gün miktarı hapis cezasına çevrilir ve hükümlünün iki saat çalışması karşılığı bir gün sayılmak üzere kamuya yararlı bir işte çalıştırılmasına karar verilir. Günlük çalışma süresi en az iki, en fazla sekiz saat olacak şekilde denetimli serbestlik müdürlüğünce belirlenir. Hükümlü hakkında hazırlanan programa ve denetimli serbestlik görevlilerinin uyarı ve önerilerine uymazsa, çalıştığı günler hapis cezasından mahsup edilir ve kalan kısmın tamamı açık ceza infaz kurumunda yerine getirilir.

Fıkranın bugünkü metni 6545 sayılı Kanunla (18/6/2014) getirildi. Ceza Genel Kuruluna göre bu değişiklikle ödenmeyen adli para cezasının doğrudan hapis olarak infaz edilmesi yerine öncelikle kamuya yararlı bir işte çalıştırma yoluyla denetimli serbestlik tedbiri altında infazı mümkün hâle geldi; hükümlü bu yükümlülüğe uymazsa ödemediği ceza hapis cezası olarak infaz edilir.⁶

Kamuya yararlı işte çalıştırma yolunun kanunda yazılı bir istisnası karşılıksız çek suçudur. 5941 sayılı Çek Kanunu m. 5/11'e göre, o maddenin birinci fıkrası uyarınca verilen adli para cezası ödenmezse, 5275 sayılı Kanun m. 106/3'teki kamuya yararlı bir işte çalıştırma kararı verilmeksizin doğrudan hapis cezasına çevrilir.

Hapisten çevrilen ve doğrudan verilen adli para cezası bu bakımdan aynı rejime tabidir. Yargıtay 18. Ceza Dairesine göre 5739 sayılı Kanunla yapılan değişiklikten sonra kısa süreli hapis cezasına seçenek yaptırım olarak hükmedilen adli para cezası ödenmezse TCK m. 50/6 uygulanamaz.¹

5275 sayılı Kanun m. 106'nın diğer fıkraları çevrilen hapsin sınırlarını çizer: 1) adli para cezası yerine çektirilen hapis süresi üç yılı, birden fazla hükümle adli para cezalarına mahkûmiyet hâlinde beş yılı geçemez (m. 106/7); 2) hükümlü, hapis yattığı veya kamuya yararlı işte çalıştığı günlerin dışındaki günlere karşılık gelen parayı öderse hapisten çıkarılır veya kamuya yararlı işte çalıştırılması sona erer (m. 106/8); 3) aynı Kanunun 16. maddesi saklı kalmak üzere adli para cezasından çevrilen hapsin infazı ertelenemez ve bunun infazında koşullu salıverilme hükümleri uygulanmaz (m. 106/9); 4) ceza hapse çevrilmiş olsa bile hak yoksunlukları bakımından esas alınan adli para cezasıdır (m. 106/9); 5) infaz edilen hapis veya kamuya yararlı işte çalışma süresi cezayı tamamen karşılamazsa geri kalan kısım 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanuna göre tahsil edilir (m. 106/11).

5275 sayılı Kanun m. 106/4'e göre çocuklar hakkında hükmedilen adli para cezası ödenmezse bu ceza hapse çevrilemez. Bu durumda aynı maddenin on birinci fıkrası uygulanır: ilam Cumhuriyet başsavcılığınca mahallin en büyük mal memuruna verilir ve ceza 6183 sayılı Kanuna göre tahsil edilir.

Yargıtay 1. Ceza Dairesi, nitelikli kasten yaralama suçundan suça sürüklenen çocuğa verilen ve taksitlendirilen adli para cezasında ödenmeyen cezanın hapse çevrilemeyeceğinin gözetilmemesini bozma nedeni saydı; hükümdeki hapse çevrilme ihtarını çıkararak yerine ödenmeyen cezanın 5275 sayılı Kanun m. 106/4 ve 106/11 dikkate alınarak 6183 sayılı Kanuna göre tahsil edilmesine ilişkin cümleyi yazdı. (Yargıtay 1. CD, E. 2022/11028)¹⁵ Yargıtay 17. Ceza Dairesi de suça sürüklenen çocuk hakkında kurulan iki mahkûmiyet hükmünde, adli para cezası ödenmediği takdirde hapis cezasına çevrileceğinin belirtilmesini bozma nedeni saydı; iş yeri dokunulmazlığının ihlali hükmünde ilgili ihtar bölümlerini çıkararak hükmü düzeltip onadı, hırsızlık hükmünü ise bu ve başka bir nedenle bozdu. (Yargıtay 17. CD, E. 2019/1982)¹⁶

Maddenin ifadesi "çocuklar hakkında hükmedilen" adli para cezasıdır. Çocuk olup olmamanın suç tarihine mi yoksa hüküm ya da infaz tarihine mi göre belirleneceğine bu iki kararda değinilmemiştir.

TCK m. 51/1 ertelemeyi, işlediği suçtan dolayı iki yıl veya daha az süreyle hapis cezasına mahkûm edilen kişi için öngörür; fiili işlediği sırada on sekiz yaşını doldurmamış veya altmış beş yaşını bitirmiş kişilerde bu sınır üç yıldır. Madde adli para cezasından söz etmez. Buna karşılık CMK m. 231/5'e göre yargılama sonunda hükmolunan ceza iki yıl veya daha az süreli hapis veya adli para cezası ise hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilebilir. Karşılıksız çek suçunda ise 5941 sayılı Kanun m. 5/10 uyarınca hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına ilişkin hükümler uygulanmaz. Adli para cezasından çevrilen hapsin infazı da 5275 sayılı Kanun m. 106/9 uyarınca ertelenemez.

Kısa süreli hapis cezasının ertelenmesi ile adli para cezasına çevrilmesi arasında hangisinin sanık lehine olduğu somut olaya göre belirlenir. Yargıtay 3. Ceza Dairesi, Ceza Genel Kurulu kararına atıfla, ödeme gücü bulunmayan bir sanık için ertelemenin, ödeme gücü yerinde olan ve bu yönde talepte bulunan bir sanık için ise adli para cezasına çevirmenin daha lehe olduğunun kabul edilebileceğini belirtti ve sanığın ekonomik ve sosyal durumu araştırılmadan kurulan hükmü bozdu.⁸

Kanun yolu bakımından CMK m. 272/3-a, hapis cezasından çevrilen adli para cezaları hariç olmak üzere, sonuç olarak belirlenen onbeşbin Türk lirası dâhil adli para cezasına mahkûmiyet hükümlerine karşı istinaf yolunu kapatır. Hapis cezasından çevrilen adli para cezası bu sınırın dışında tutulmuştur; bu tür hükümler tutarları nedeniyle istinafa kapalı sayılmaz. Aynı fıkraya göre bu suretle verilen hükümler tekerrüre esas olmaz. Bu sınır 6217 sayılı Kanunla yapılan değişiklikten sonra 3.000 Türk lirası idi.⁶ Bugünkü metin onbeşbin Türk lirası der; 7499 sayılı Kanunun 5271 sayılı Kanunla ilgili 37. maddesinin beşinci fıkrası, aynı Kanunun 40. maddesine göre 1 Haziran 2024'te yürürlüğe girmiştir.