Kamu yararına çalışma: kamuya yararlı bir işte çalıştırılma (TCK m. 50)

Kamu yararına çalışma, gündelik dilde kullanılan addır. Türk Ceza Kanunu m. 50/1-f bu yaptırımı "kamuya yararlı bir işte çalıştırılma", 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun m. 105 ise "kamuya yararlı bir işte çalıştırma" diye anar; 5402 sayılı Kanun m. 14/2'de "kamu yararına çalışma yaptırımı" ifadesi geçer. 5275 sayılı Kanun m. 105/1'e göre bu yaptırım, hükümlünün ücretsiz olarak, iki saat çalışması karşılığı bir gün olmak üzere bir kamu kurumunun veya kamu yararına hizmet veren bir özel kuruluşun belirli hizmetlerinde çalıştırılmasıdır. Denetimli Serbestlik Hizmetleri Yönetmeliği m. 65/1, amacını hükümlünün iyileştirilmesi ve topluma kazandırılması, topluma verdiği zararı kamu hizmetinde ücretsiz çalışarak geri ödemesi olarak tanımlar.

Bu çalışmayla üç ayrı hukuki yolda karşılaşılır: 1) mahkeme hükümde kısa süreli hapis cezasını seçenek yaptırım olarak kamuya yararlı bir işte çalıştırılmaya çevirir (TCK m. 50/1-f); 2) ödenmeyen adli para cezası Cumhuriyet savcısının kararıyla gün karşılığı hapse çevrilir ve önce kamuya yararlı işte çalıştırmayla infaz edilir (5275 sayılı Kanun m. 106/3); 3) cezası denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak infaz edilen hükümlüye denetimli serbestlik müdürlüğü kamuya yararlı bir işte ücretsiz çalışma yükümlülüğü verir (5275 sayılı Kanun m. 105/A-5-a). Üç yolun karar mercii, koşulları ve uyulmamasının sonucu farklıdır.

Kısa süreli hapis cezası, TCK m. 49/2'ye göre hükmedilen bir yıl veya daha az süreli hapis cezasıdır. Yargıtay Ceza Genel Kuruluna göre hürriyeti bağlayıcı cezanın seçenek yaptırımlara çevrilmesi, cezanın sanığın kişiliğine uydurulmasını öngören bir kişiselleştirme kurumudur. (Yargıtay CGK, E. 2014/162)¹ Kurul, adli para cezası dışındaki seçenek yaptırımların her birinin aynı nitelikte olmamakla birlikte güvenlik tedbiri sayılması gerektiğini ve hapis cezası yerine tedbire hükmedildiğinde faile ayrıca ceza verilemeyeceğini belirtmiştir.¹ TCK m. 50/5'e göre de uygulamada asıl mahkûmiyet, çevrilen adli para cezası veya tedbirdir.

Yargıtay 12. Ceza Dairesi bu kuraldan şu sonucu çıkarmıştır: hapis cezası kamuya yararlı işe çevrildiğinde asıl mahkûmiyet bu tedbir olduğu için TCK m. 58'deki mükerrirlere özgü infaz rejimi, ancak tedbir yerine getirilmez ve TCK m. 50/6 uyarınca hapis cezasının tamamen veya kısmen infazına karar verilirse uygulanabilir. (Yargıtay 12. CD, E. 2015/6724)²

TCK m. 50/1'e göre kısa süreli hapis cezası; suçlunun kişiliğine, sosyal ve ekonomik durumuna, yargılama sürecinde duyduğu pişmanlığa ve suçun işlenmesindeki özelliklere göre seçenek yaptırımlara çevrilebilir. Kamuya yararlı işte çalıştırılma bunlardan biridir: (f) bendine göre çevirme, mahkûm olunan cezanın yarısından bir katına kadar süreyle ve gönüllü olmak koşuluyla yapılır.

Gönüllülük sorulmadan verilen karar bozulur. Yargıtay 2. Ceza Dairesi, sanığın gönüllü olup olmadığı sorulmadan hapis cezasının kamuya yararlı işte çalıştırılma seçenek yaptırımına çevrilmesini bozma nedeni saymıştır. (Yargıtay 2. CD, E. 2019/5928)³ Yargıtay 4. Ceza Dairesi de sanığın rızası sorulmadan yapılan çevirmeyi kanuna aykırı bulmuştur. (Yargıtay 4. CD, E. 2014/23988)⁴ 2. Ceza Dairesinin kararında gönüllülüğün hangi biçimde tespit edileceğine değinilmemiştir.

Çalıştırma süresi hükümde açıkça gösterilir. Yargıtay 2. Ceza Dairesi, süre yazılmadan sanığa verilen "netice cezanın" kamuya yararlı işe çevrildiğinin belirtilmesiyle yetinilmesini infazda tereddüde neden olduğu için bozma nedeni saymış, hükme "5 ay süreyle" ibaresini ekleyerek düzeltip onamıştır. (Yargıtay 2. CD, E. 2020/20149)⁵ Yargıtay 12. Ceza Dairesi de seçenek tedbirin mahkûm olunan cezanın yarısından bir katına kadar süreyle uygulanabileceğini gözetmeden süre belirtilmeksizin verilen kararı bozmuş ve hükme süreyi eklemiştir.² Sürenin bu aralıkta nasıl takdir edileceğine 2. Ceza Dairesinin kararında değinilmemiştir.

Mahkeme hangi kurumda, hangi işte çalışılacağını belirlemez. 5275 sayılı Kanun m. 105/2'ye göre denetimli serbestlik müdürlükleri, bölgelerindeki kurumlardan hükümlüleri ne suretle çalıştırabileceklerine dair bilgi alır ve hizmetler listesini oluşturur. Yargıtay 4. Ceza Dairesi, infaz aşamasında değerlendirilecek hizmet kolunun hükümde belirlenmesini infaz yetkisini kısıtladığı için kanuna aykırı saymıştır.⁴ Yargıtay 3. Ceza Dairesi de sanığın çalışacağı iş kolunun belirtilmesinin infazı kısıtlayacağını; buna karşılık bu yaptırım mahiyeti gereği ücretsiz çalıştırma suretiyle infaz edildiğinden, kararda ayrıca ücretsiz çalışılacağının yazılmamasının esasa etkili olmadığını ve bozma nedeni yapılmayacağını açıklamıştır. (Yargıtay 3. CD, E. 2019/8095)⁶

TCK m. 50/1-f gönüllülüğü bir koşul olarak yazdığı için gönüllü olmayan sanığın hapis cezası kamuya yararlı işe çevrilemez. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, hükmün yalnız sanık lehine temyiz edildiği bir dosyada bu kuralın aleyhe değiştirme yasağıyla ilişkisini karara bağlamıştır. İlk hükümde hapis cezası kamuya yararlı işe çevrilmiş, hüküm sanığın rızası alınmadığı için bozulmuş, yeniden yargılamada gönüllü olmadığını söyleyen sanık bu kez hapis cezasıyla cezalandırılmıştı.

Kurul, seçenek tedbirlerin ceza olmamakla birlikte ceza yerine hükmolunduğu için aleyhe değiştirme yasağı (1412 sayılı CMUK m. 326/4) bakımından ceza gibi kabul edilmesi gerektiğini belirtmiştir.¹ Buna göre yalnız sanık lehine temyiz edilen ilk hükümde kamuya yararlı işe çevrilmiş olan ceza, bozmadan sonra gönüllü olmadığını beyan eden sanık bakımından kamuya yararlı işte çalıştırılma dışındaki diğer seçenek yaptırımlardan birine çevrilmelidir; Kurul sanığı hapis cezasıyla cezalandıran hükmü bozmuştur.¹ Karar oyçokluğuyla verilmiştir. Karar o dosyada uygulanan 1412 sayılı CMUK m. 326/4 üzerinden kurulmuştur; Kurul 5271 sayılı CMK m. 307/4'teki benzer düzenlemeyi de aktarmıştır. Kurul hangi seçenek yaptırımın seçileceğini belirtmemiştir; kararda sanığın sonradan gönüllü olması durumuna değinilmemiştir.

Hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilen hükümde kısa süreli hapis cezası seçenek yaptırımlara çevrilemez (CMK m. 231/7). Hüküm sonradan açıklandığında ise önceki hükümdeki seçenek yaptırım önem taşıyabilir: Yargıtay 4. Ceza Dairesi, ilk hükümde hapis cezası kamuya yararlı işe çevrilmiş ve hüküm yalnız sanık tarafından temyiz edilmişken, hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı açıklanırken de sanığın kazanılmış hakkı gözetilerek hapis cezasının kamuya yararlı işe çevrilmesi gerektiğine karar vermiştir. (Yargıtay 4. CD, E. 2018/5699)⁷ Daire hükmü, sanığın gönüllü olduğunu da gözeterek süre ve TCK m. 50/6 ihtarı ekleyip düzelterek onamıştır.

Hüküm kesinleşince infaz denetimli serbestlik müdürlüğü eliyle yürür: 5402 sayılı Kanun m. 14/1-a-4, TCK m. 50/1-f ve 5275 sayılı Kanun m. 105'te belirtilen kamuya yararlı bir işte çalışma ile ilgili işlemleri yapmayı müdürlüğün kovuşturma evresinden sonraki görevleri arasında sayar. Denetimli Serbestlik Hizmetleri Yönetmeliği m. 41/1'e göre kararın kaydından itibaren üç iş günü içinde yükümlüye yapılan tebligatta, tebliğden itibaren on gün içinde müdürlüğe başvurması gerektiği belirtilir. Tebligatta, haklı bir mazeret olmadan gelmemenin hukuki sonuçları da (örneğin seçenek yaptırımın hapse çevrilebileceği) bildirilir (m. 41/2). Usulüne uygun tebligata rağmen yükümlü on gün içinde başvurmazsa, uyarı ve tekrar tebligat yapılmaksızın komisyonun onayından sonra kayıt kapatılır ve infaz dosyası Cumhuriyet başsavcılığına geri gönderilir (m. 41/3).

Çalışmanın ölçüsü kanunda ve Yönetmelikte yazılıdır. 5275 sayılı Kanun m. 105/1'e 7242 sayılı Kanunla 2020'de eklenen cümleye göre günlük çalışma süresi en az iki saat ve en fazla sekiz saat olacak şekilde denetimli serbestlik müdürlüğünce belirlenir. Yönetmelik m. 65/3 haftalık sınır da koyar: hükümlü haftada en az on dört, en çok kırk saat çalıştırılır ve bu yaptırımın infazı toplam ceza süresinin iki katını geçemez. Yönetmelik m. 65/2'ye göre çalıştırılacak iş belirlenirken hükümlünün iyileştirilmesi, kamuya verilen zararın ödetilmesi, hükümlünün becerileri, mağdurun ve toplumun güvenliği ve çalışmanın ceza niteliğinde olduğu dikkate alınır; gün ve saatler hükümlünün işi, aile yaşamı veya eğitimi gözetilerek belirlenir.

Yönetmelik m. 65/4'e göre hükümlünün durumu çalıştırılacağı kurum ya da kuruluş dışında kimseyle paylaşılamaz; kurum yetkilileri, hükümlünün ifşa olmaması ve dışlanmaması için suç bilgilerini diğer çalışanlarla paylaşamaz. Hükümlüler bireysel olarak ya da bir görevlinin nezaretinde grup hâlinde çalıştırılabilir (m. 65/6); çalışma sırasında Genel Müdürlükçe belirlenen reflektör yeleği giyilir (m. 65/7).

TCK m. 50/6'ya göre hüküm kesinleştikten sonra Cumhuriyet savcılığınca yapılan tebligata rağmen otuz gün içinde seçenek tedbirin gereklerinin yerine getirilmesine başlanmaz veya başlanıp da devam edilmezse, infaz hâkimliği kısa süreli hapis cezasının tamamen veya kısmen infazına karar verir ve bu karar derhâl infaz edilir. Bu durumda TCK m. 50/5 uygulanmaz; Yargıtay Ceza Genel Kurulunun ifadesiyle uygulamada asıl mahkûmiyet artık kısa süreli hapis cezasıdır. (Yargıtay CGK, E. 2013/789)⁸ Bu kararı bugünkü metinde infaz hâkimliği verir; Ceza Genel Kurulunun 2014 ve 2015 tarihli kararlarında aktarılan eski metin ise "hükmü veren mahkeme"den söz eder.

Denetimli Serbestlik Hizmetleri Yönetmeliği m. 44/1'e göre karara uygun olarak hazırlanan programa ve denetimli serbestlik personelinin uyarı ve çağrılarına uyulmaması yükümlülüğün ihlali sayılır ve yükümlü uyarılır. Yönetmelik m. 44/3'e göre denetimli serbestlik kararlarının infazında yükümlülüğün bir yıl içinde mazeretsiz ve kasıtlı olarak üç defa ihlal edilmesi yükümlülüğe uymamada ısrar sayılır; ikinci uyarının ardından bir yıl içinde üçüncü ihlal tespit edilirse dosyanın kapatılması süreci başlatılır. Suça sürüklenen çocuklarda ve kararın infazına başlandığı tarihte çocuk olup infaz sürecinde on sekiz yaşını dolduranlarda dosyanın kapatılması süreci, üçüncü uyarının ardından bir yıl içinde dördüncü ihlalin tespitiyle başlatılır (m. 44/3).

TCK m. 50/7'ye göre seçenek tedbir hükümlünün elinde olmayan nedenlerle yerine getirilemezse infaz hâkimliği tedbiri değiştirir. Yargıtay 1. Ceza Dairesi, elinde olmayan nedenlerle kamuya yararlı işi yerine getiremeyen hükümlü hakkında tedbirin TCK m. 50/1'deki adli para cezası dışındaki tedbirlerden biriyle değiştirilmesi gerektiğini belirterek cezayı adli para cezasına çeviren ek kararı kanun yararına bozmuştur. (Yargıtay 1. CD, E. 2023/4997)⁹ Daire bu dosyada değiştirme yetkisini karar tarihinde görevli olan hüküm mahkemesine vermiştir; bugünkü metinde bu yetki infaz hâkimliğindedir. Dairenin kararında adli para cezasının neden seçenekler dışında kaldığına ilişkin ayrı bir gerekçeye değinilmemiştir.

Yargıtay 1. Ceza Dairesine göre hükümlünün başka bir suçtan ceza infaz kurumunda bulunması tek başına değiştirme sebebi değildir. Yargıtay 1. Ceza Dairesi, kamuya yararlı işe çevrilen cezası başka suçtan cezaevinde bulunduğu için infaz edilemeyen hükümlü hakkında seçenek tedbirin infazının imkânsız hâle gelmediğini, bu cezası bakımından ceza zamanaşımının işlemeyeceğini (5320 sayılı Kanun m. 15/1) ve infazı devam eden cezasından şartla tahliye edildikten sonra seçenek tedbirin infazına başlanabileceğini belirterek tedbiri adli para cezasına çeviren infaz hâkimliği kararını kanun yararına bozmuştur. (Yargıtay 1. CD, E. 2023/5401)¹⁰ Hükümlünün cezaevindeyken kamuya yararlı işi yerine getirip getiremeyeceğine bu kararda değinilmemiştir.

Yönetmelik m. 45/1; kararın yükümlünün elinde olmayan nedenlerle yerine getirilememesi, infazının mümkün olmaması ya da yükümlünün tutuklanması, hapis cezasının infazına başlanması veya askere alınması nedeniyle infazının imkânsız hâle gelmesi gibi durumlarda, kanunda aksine düzenleme yoksa komisyonun ilgili yargı merciinden kararın değiştirilmesini, kaldırılmasını veya uygun başka karar verilmesini talep edebileceğini düzenler.

TCK m. 50/3'e göre daha önce hapis cezasına mahkûm edilmemiş olmak koşuluyla, mahkûm olunan otuz gün ve daha az süreli hapis cezası ile fiili işlediği tarihte on sekiz yaşını doldurmamış veya altmış beş yaşını bitirmiş kişilerin mahkûm edildiği bir yıl veya daha az süreli hapis cezası, birinci fıkradaki seçenek yaptırımlardan birine çevrilir; kanun bu hâllerde "çevrilebilir" değil "çevrilir" der.

Yargıtay Ceza Genel Kuruluna göre TCK m. 50/6 yalnızca yetişkin sanıklarla ilgili bir düzenlemedir: seçenek tedbirin gereklerini yerine getirmeyen çocuk sanık hakkında hapis cezasının tamamen ya da kısmen infazına karar verilemez, ceza adli para cezasına çevirme de dahil olmak üzere TCK m. 50/1'deki diğer seçenek yaptırımlardan birine çevrilir.⁸ Kurul bu sonucu, çocuklar hakkında özgürlüğü kısıtlayıcı tedbirler ile hapis cezasına en son çare olarak başvurulmasını öngören 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu m. 4/i ilkesine ve çocuklar hakkında ödenmeyen adli para cezasının hapse çevrilemeyeceğine ilişkin düzenlemeye dayandırmıştır.⁸ Karar oyçokluğuyla verilmiştir; olaydaki seçenek tedbir belirli yerlere gitmekten yasaklanmadır (TCK m. 50/1-d).

Yargıtay 1. Ceza Dairesi de bu Ceza Genel Kurulu kararına atıf yaparak TCK m. 50/6'nın çocuklar yönünden uygulanamayacağını yinelemiş; seçenek tedbirin gereklerini yerine getirmeyen çocuk sanık hakkında tedbirin kaldırılmasını değil, diğer seçenek yaptırımlardan birine hükmedilmesini gerekli görerek itiraz merciinin kararını kanun yararına bozmuştur. (Yargıtay 1. CD, E. 2024/5613)¹¹ Bu dosyada da tedbir TCK m. 50/1-d'deki yasaklamaydı. Kararlarda "çocuk sanık" ifadesi kullanılır; çocukluğun suç tarihine mi, infaz tarihine mi göre belirleneceğine Ceza Genel Kurulunun kararında değinilmemiştir.

Çocuk sanık hakkında Ceza Genel Kurulu ve Yargıtay 1. Ceza Dairesi adli para cezasını da seçenekler arasında saymıştır.⁸¹¹ Hükümlünün elinde olmayan nedenle yerine getiremediği kamuya yararlı işte ise 1. Ceza Dairesi adli para cezası dışındaki bir tedbiri gerekli görmüştür; bu kararda hükümlünün yaşına değinilmemiştir.⁹ Kararlarda bu iki sonucun birbiriyle ilişkisine değinilmemiştir. Yargıtay 1. Ceza Dairesinin çocuk sanığa ilişkin kararındaki hükümlü de başka cezalarından dolayı ceza infaz kurumundaydı; infaz hâkimliği tedbiri bu nedenle kaldırmış, Daire ise bu gerekçeyi ayrıca değerlendirmeden diğer seçenek yaptırımlardan birine hükmedilmesini gerekli görmüştür.¹¹ Bu sonucun, cezaevindeki hükümlü hakkında şartla tahliyeden sonra infazı öngören karar¹⁰ ile ilişkisine kararlarda değinilmemiştir.

Denetimli Serbestlik Hizmetleri Yönetmeliği m. 65/5'e göre suça sürüklenen çocuk hakkında kamuya yararlı işte çalıştırma kararı verilmişse çalışmaya başlayacağı tarihteki yaşı dikkate alınır. Hükümlü on sekiz yaşından küçükse çalıştırılacak iş, çocuğun bedensel, zihinsel ve ahlaki gelişimi ile eğitimine engel olmayacak ve destekleyecek şekilde belirlenir; bu şartlar sağlanamazsa yaptırımın değiştirilmesi istenebilir. 5275 sayılı Kanun m. 106/4'e göre çocuklar hakkında hükmedilen adli para cezası ödenmezse hapse çevrilemez; bu durumda aynı maddenin on birinci fıkrası uygulanır ve kalan adli para cezası 6183 sayılı Kanuna göre tahsil edilir.

Adli para cezasını içeren ilam Cumhuriyet başsavcılığına verilir; Cumhuriyet savcısı otuz gün içinde hükümlüye ödeme emri tebliğ eder (5275 sayılı Kanun m. 106/2). Hükümlü tebliğ olunan ödeme emri üzerine belli süre içinde ödemezse, Cumhuriyet savcısının kararıyla ödenmeyen kısma karşılık gelen gün miktarı hapis cezasına çevrilir ve hükümlünün iki saat çalışması karşılığı bir gün olmak üzere kamuya yararlı bir işte çalıştırılmasına karar verilir (m. 106/3). Günlük çalışma süresi burada da en az iki, en fazla sekiz saattir. Hükümlü programa ve denetimli serbestlik görevlilerinin uyarı ve önerilerine uymazsa çalıştığı günler hapis cezasından mahsup edilir ve kalan kısmın tamamı açık ceza infaz kurumunda çektirilir.

Yargıtay Ceza Genel Kuruluna göre 6545 sayılı Kanunla 2014'te yapılan bu değişiklikle ödenmeyen adli para cezasının doğrudan hapis olarak infazı yerine öncelikle kamuya yararlı işte çalıştırma suretiyle denetimli serbestlik tedbiri altında infaz mümkün hâle getirilmiş; kanun koyucu süresinde ödenmeyen adli para cezalarının doğrudan hapis olarak infaz edilmesinin önüne geçmeyi amaçlamıştır. (Yargıtay CGK, E. 2015/873)¹² 5275 sayılı Kanun m. 106/5'e göre adli para cezasının hapse çevrileceği ilamda yazılı olmasa bile üçüncü fıkra Cumhuriyet başsavcılığınca uygulanır; Kurul da bu fıkranın resen uygulanacağını belirtmiştir.¹²

Mahkemenin hükümde bu infaz yolunu kapatması kanuna aykırıdır. Ceza Genel Kurulu, ihtarat içermeyen "TCK 52/4 maddesi gereği ödenmeyen adli para cezasının hapse çevrilmesine" ibaresinin infazda tereddüde yol açacağını ve infazı kısıtlayacağını kabul ederek ibareyi hüküm fıkrasından çıkarmış ve hükmü düzelterek onamıştır.¹² Kurul, taksit kararında ödenmeyen adli para cezasının hapse çevrileceğinin belirtilmesini öngören TCK m. 52/4'ün bu değişiklikle uygulanma imkânını yitirmediğini, kendi önündeki ibarenin ise sanığa bir ihtarat içermediğini vurgulamıştır. Yargıtay 3. Ceza Dairesi de m. 106/3 karşısında hükümde infaz yetkisini kısıtlayacak şekilde adli para cezasının ödenmemesi durumunda hapse çevrileceğine karar verilmesini bozma nedeni saymıştır. (Yargıtay 3. CD, E. 2016/4274)¹³

Denetimli Serbestlik Hizmetleri Yönetmeliği m. 41/7'ye göre bu hükümlülere Cumhuriyet savcısı tarafından, on gün içinde Cumhuriyet başsavcılığına müracaat etmesi, etmezse kamuya yararlı işte çalıştırılma kararına uymamış sayılacağı ve hapis cezasının açık ceza infaz kurumunda infaz edileceği bildirilen bir çağrı kâğıdı gönderilir. Yönetmelik m. 76/2'ye göre yükümlülüğün infazı, hükümlünün müdürlüğe başvurmasından itibaren otuz gün içinde başlatılır. Hükümlü ceza infaz kurumundaysa, m. 41/7'nin son cümlesine göre bu yaptırım salıverilmesinden sonra infaz edilmek üzere Cumhuriyet başsavcılığı ilamat bürosunda bekletilir.

Hükümlü kamuya yararlı işte çalıştığı günlerin dışındaki günlere karşılık gelen parayı öderse çalıştırılma sona erer (5275 sayılı Kanun m. 106/8); Yönetmelik m. 76/6'ya göre bu durumda ya da çalışma süresi tamamlanınca dosya kapatılarak Cumhuriyet başsavcılığına gönderilir. M. 106/3'te TCK m. 50/1-f'deki gibi bir gönüllülük koşulu yazılı değildir; bu yolda gönüllülük aranıp aranmayacağına bu sayfadaki kararlarda değinilmemiştir.

Yargıtay 1. Ceza Dairesi, karşılıksız çek düzenleme suçundan verilen adli para cezası ödenmediğinde, kanun koyucunun m. 106/3'teki kamuya yararlı işte çalıştırma kararı verilmeksizin doğrudan hapse çevirmeyi benimsediğini belirtmiştir. (Yargıtay 1. CD, E. 2021/6984)¹⁴ Kararın asıl konusu hapse çevirmede esas alınacak günlük miktardır; Çek Kanununun ilgili hükmünün metni bu sayfada gösterilmemektedir.

Hükmün açıklanmasının geri bırakılmasında denetim süresi içinde verilebilen yükümlülük (CMK m. 231/8-b) ve hapis cezası ertelenen hükümlüye verilebilen yükümlülük (TCK m. 51/4-b), bir meslek veya sanat sahibi kişinin bir kamu kurumunda veya özel olarak aynı meslek veya sanatı icra eden bir başkasının gözetimi altında ücret karşılığında çalıştırılmasıdır. Kamuya yararlı işte çalıştırma ise 5275 sayılı Kanun m. 105/1'e göre ücretsizdir ve TCK m. 50/5 uyarınca hapis cezası yerine asıl mahkûmiyet olur. Bu nedenle HAGB ve erteleme kapsamındaki ücretli çalışma yükümlülüğü kamu yararına çalışma değildir.

5275 sayılı Kanun m. 105/A'ya göre cezası denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak infaz edilen hükümlü hakkında, koşullu salıverilme tarihine kadar kamuya yararlı bir işte ücretsiz olarak çalıştırılması da dahil sayılan yükümlülüklerden bir veya birden fazlasına denetimli serbestlik müdürlüğü karar verir; yükümlülükler hükümlünün risk ve ihtiyaçlarına göre değiştirilebilir (m. 105/A-5). Burada karar mercii mahkeme ya da Cumhuriyet savcısı değil, denetimli serbestlik müdürlüğüdür; yükümlülüklerin değiştirilmesine Yönetmelik m. 45/2'ye göre komisyon karar verir. Adli para cezasının ödenmemesi nedeniyle cezası hapse çevrilen hükümlüler bu infaz usulünden yararlanamaz (m. 105/A-4). Hükümlü yükümlülüklere uymamakta ısrar ederse, denetimli serbestlik müdürlüğünün talebi üzerine infaz hâkimi koşullu salıverilme tarihine kadar olan cezanın infazı için açık ceza infaz kurumuna gönderilmesine karar verir (m. 105/A-6-b).

Dönem notu: TCK m. 50/6 ve 50/7'de karar mercii 7242 sayılı Kanunla "hükmü veren mahkeme"den "infaz hâkimliği"ne geçmiştir. 5275 sayılı Kanun m. 105'in ikinci fıkrası 7242 sayılı Kanunla (kabul 14/4/2020) değiştirilmiş, üçüncü fıkrası aynı Kanunla yürürlükten kaldırılmıştır; dördüncü ve beşinci fıkralar 6291 sayılı Kanunla 2012'de yürürlükten kaldırılmıştır. Ödenmeyen adli para cezasının önce kamuya yararlı işle infazı ise 6545 sayılı Kanunla (kabul 18/6/2014) değiştirilen m. 106/3'ten gelir. Bu tarihlerden önceki metne dayanan kararlar bugünkü kural gibi okunmaz.