Ev hapsi: konutu terk etmeme yükümlülüğü (CMK m. 109)

“Ev hapsi” ifadesi Ceza Muhakemesi Kanununda geçmez; CMK m. 109/3'te sayılan adli kontrol yükümlülüklerinden (j) bendindeki “konutunu terk etmemek” yükümlülüğünün yaygın adıdır. Bu bent CMK'ya 2/7/2012 tarihli 6352 sayılı Kanunla eklenmiştir. CMK m. 109/1 uyarınca soruşturmada, CMK m. 100'de belirtilen tutuklama sebeplerinin varlığı hâlinde şüphelinin tutuklanması yerine adli kontrol altına alınmasına karar verilebilir. Adli kontrol, şüphelinin bir veya birden fazla yükümlülüğe tabi tutulmasını içerdiği için konutu terk etmeme tek başına ya da yurt dışına çıkamamak gibi başka yükümlülüklerle birlikte verilebilir (CMK m. 109/3).

Yargıtay Ceza Genel Kuruluna göre konutu terk etmemek, tutuklama sebepleri varken kişinin kaçmasını, delilleri karartmasını ya da tanık, mağdur veya başkaları üzerinde baskı girişiminde bulunmasını engellemek amacıyla, tutuklamanın olumsuz sonuçlarını bertaraf etmek üzere ceza infaz kurumunda değil şüpheli ya da sanığın konutunda uygulanan bir tedbirdir. (Yargıtay CGK, E. 2024/72)¹ Genel Kurul, tutuklamaya göre daha hafif olduğu söylenebilen bu tedbirin kişinin hürriyetinden yoksun kalması sonucunu doğurduğu için bir “tutulma” hâli olduğunu, hem kişi özgürlüğüne (Anayasa m. 19) hem seyahat özgürlüğüne (Anayasa m. 23) dokunduğunu kabul etmiştir.¹

Anayasa Mahkemesi de konutu terk etmeme tedbirinin hareket serbestîsi üzerindeki sınırlayıcı etkisinin seyahat özgürlüğüne göre oldukça ileri bir boyutta olduğunu, bu nedenle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkına müdahale oluşturduğunu ve hukukiliğinin tutuklamaya benzer şekilde inceleneceğini belirtir. (Anayasa Mahkemesi, B. No. 2022/102376)² Öte yandan Mahkeme, tedbirin tutuklamaya göre temel hak ve özgürlükler üzerinde daha hafif bir etki oluşturduğunu kabul eder: konutta kesintisiz bulunmak zorunlu olsa da kişi konutta yaşayan ya da konuta gelen kişilerle sosyal hayatını sürdürebilir, iletişim araçlarını kullanabilir ve kimi durumlarda izinli sayılarak konutundan çıkabilir. (Anayasa Mahkemesi, B. No. 2021/11303)³

CMK m. 109'un iki fıkrası adli kontrole başka hangi durumlarda başvurulabileceğini ayrıca gösterir. Ağır bir hastalık veya engellilik nedeniyle ceza infaz kurumu koşullarında hayatını yalnız idame ettiremediği tespit edilen şüpheli ile gebe olan veya doğurduğu tarihten itibaren altı ay geçmemiş kadın şüphelinin tutuklanması yerine adli kontrol kararı verilebilir (CMK m. 109/4). Kanunda öngörülen tutukluluk sürelerinin dolması nedeniyle salıverilenler hakkında da adli kontrol hükümleri uygulanabilir (CMK m. 109/7).

CMK m. 110/1 uyarınca şüpheli, Cumhuriyet savcısının istemi ve sulh ceza hâkiminin kararıyla soruşturma evresinin her aşamasında adli kontrol altına alınabilir. CMK m. 109 ile m. 110'un birinci ve ikinci fıkraları, gerekli görüldüğünde görevli ve yetkili diğer yargı mercileri tarafından kovuşturma evresinin her aşamasında da uygulanır (CMK m. 110/3). Hâkim, Cumhuriyet savcısının istemiyle şüpheliyi yeni bir yükümlülük altına koyabilir, yükümlülükleri bütünüyle veya kısmen kaldırabilir, değiştirebilir ya da şüpheliyi bunlardan bazılarına uymaktan geçici olarak muaf tutabilir (CMK m. 110/2). Şüpheli veya sanık da bu yönde istemde bulunabilir; hâkim veya mahkeme Cumhuriyet savcısının görüşünü aldıktan sonra beş gün içinde karar verebilir (CMK m. 111/1).

Anayasa Mahkemesi konutu terk etmeme yükümlülüğünün hukukiliğini, tutuklamada olduğu gibi dört soruyla inceler: 1) tedbir kanunda öngörülmüş mü, 2) isnat edilen suçun işlendiğine dair kuvvetli şüphe var mı, 3) Anayasa'da belirtilen haklı sebeplerden birine dayanılmış mı, 4) tedbir ulaşılmak istenen amaç bakımından ölçülü mü. (Anayasa Mahkemesi, B. No. 2021/16165)⁴ Mahkemeye göre adli kontrol kapsamındaki başka yükümlülükler ulaşılmak istenen meşru amaç bakımından yeterliyse kişi konutu terk etmeme yükümlülüğüne tabi tutulmamalıdır.⁴ Tedbir tutuklamaya alternatif olduğu için yalnız Anayasa'da öngörülen amaçlarla, yani kaçmayı ya da delillerin yok edilmesini veya değiştirilmesini önlemek için verilebilir; Mahkemenin ifadesiyle adli kontrol, tutuklama sebeplerinin varlığı hâlinde ve ancak tutuklamanın ölçülü olmayacağı hâllerde başvurulabilen bir tedbirdir.⁴

Somut olgulara dayanmayan gerekçe yetmez. Anayasa Mahkemesi, sulh ceza hâkimliğinin suçun vasfına, alt ve üst sınırlarına, mevcut delil durumuna ve tutuklama ile umulan faydanın adli kontrol tedbirleriyle sağlanabileceğine dayanarak verdiği konutu terk etmeme kararında, kuvvetli suç belirtisine ilişkin somut olgulara dayalı bir gerekçe ve tedbirin meşru amacını gösteren bir açıklama bulunmadığını tespit etmiş; gerekçeyi yetersiz bularak kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiğine oy çokluğuyla karar vermiştir.⁴ Başka bir başvuruda Mahkeme, hâkimliğin kuvvetli suç şüphesini belirttiği hâlde kaçma şüphesi ile delillerin yok edilmesinin veya tanık ve mağdur üzerinde baskının önlenmesi amaçları yönünden hiçbir değerlendirme yapmadığını saptayarak tedbirin meşru bir amacının bulunmadığı sonucuna varmıştır.²

Buna karşılık Anayasa Mahkemesi, Yargıtay bozmasından sonra süren bir yargılamada ağır ceza mahkemesinin, kişinin tutuklulukta geçirdiği süreyi dikkate alarak ve daha orantılı olacağı gerekçesiyle tutuklama yerine konutu terk etmeme yükümlülüğüne ve bunun elektronik kelepçeyle yerine getirilmesine karar vermesini keyfî ve temelsiz bulmamış, başvurunun bu kısmını açıkça dayanaktan yoksun saymıştır.³ Mahkeme bu sonuca ulaşırken isnat edilen suçun en ağır cezai yaptırım öngörülen suç tipleri arasında olmasını kaçma şüphesine işaret eden durumlardan biri saymıştır.³

Anayasa Mahkemesine göre yakalanıp gözaltına alınan kişinin serbest bırakılmazsa hâkim önüne çıkarılmasını emreden Anayasa m. 19/5'teki “hâkim önüne çıkarılır” ifadesi, tutuklanması veya konutunu terk etmeme yükümlülüğüne tabi tutulması istenen kişinin sorgusunun hâkimlikçe yapılmasını ve hazırsa müdafiinin dinlenmesini gerektirir.² Mahkeme, Cumhuriyet başsavcılığının mevcutlu olarak sevk ettiği kişiyi iş yoğunluğu gerekçesiyle huzura almadan dosya üzerinden konutu terk etmeme kararı veren hâkimliğin derhâl hâkim önüne çıkarılma güvencesine uymadığını ve kişi hürriyeti ve güvenliği hakkını ihlal ettiğini kabul etmiştir.²

Aynı kararda Anayasa Mahkemesi, tutuklanan kişiler için Anayasa m. 19'da var olan güvencelerin konutu terk etmeme yükümlülüğüne tabi tutulanlar için de geçerli olduğunu belirtmiştir: kişi, tedbir kararının kendisine tebliğ edilmesi, kısa sürede durumu hakkında karar verilmesi ve tedbir hukuka aykırıysa hemen serbest bırakılmasını sağlamak için yetkili bir yargı merciine başvurma hakkına sahiptir.² Somut olayda kararın tebliğ edilmemesi ve otuz gün süreli bir tedbire karşı yapılan itirazın beş günde karara bağlanması, kişinin bir an önce karar verilmesi talebinin makul sebebi de gözetilerek Anayasa m. 19/8'deki kısa sürede karar verme zorunluluğuna aykırı bulunmuştur.²

CMK m. 111/2'ye göre adli kontrole ilişkin kararlara itiraz edilebilir; hâkim kararlarına karşı itiraz yolu ayrıca CMK m. 267'de düzenlenir. İtiraz, kanunun ayrıca hüküm koymadığı hâllerde ilgililerin kararı öğrendiği günden itibaren iki hafta içinde kararı veren mercie yapılır (CMK m. 268/1). Sulh ceza hâkimliğinin tutuklama ve adli kontrole ilişkin kararlarına karşı yapılan itirazları yargı çevresindeki asliye ceza mahkemesi hâkimi inceler (CMK m. 268/3-b); itiraz hakkında karar mümkün olan en kısa sürede verilir (CMK m. 271/3).

8/7/2021 tarihli 7331 sayılı Kanunla eklenen CMK m. 110/4 uyarınca şüpheli veya sanığın adli kontrol yükümlülüğünün devamının gerekip gerekmediğine en geç dört aylık aralıklarla karar verilir. Soruşturma evresinde bu kararı Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi, kovuşturma evresinde ise mahkeme resen verir; karar CMK m. 109 hükümleri göz önünde bulundurularak verilir.

Aynı Kanunla eklenen CMK m. 110/A adli kontrol süresine üst sınır koyar:

Anayasa Mahkemesi elektronik kelepçe uygulamasını adli kontrol tedbirinin icrası niteliğinde görür ve bunun da ayrıca kanuni bir dayanağının bulunup bulunmadığının incelenmesi gerektiğini belirtir; daha önceki bir kararında 5402 sayılı Denetimli Serbestlik Hizmetleri Kanunu m. 15/A'nın ve Denetimli Serbestlik Hizmetleri Yönetmeliği m. 57/5'in adli kontrolün infazında elektronik kelepçe uygulanmasının kanuni dayanağı olduğunu tespit ettiğini hatırlatır.³ Mahkemeye göre elektronik kelepçe kişinin konutundan ayrılıp ayrılmadığının takip edilmesini ve dolayısıyla tedbirin icrasını sağladığından, adli kontrol için geçerli olan meşru amaç kelepçe için de geçerlidir.³

Yargıtay 12. Ceza Dairesinin incelediği bir dosyada konutu terk etmeme yükümlülüğünün infazı, denetimli serbestlik müdürlüğünde elektronik kelepçe takılarak başlamış; tedbirin daha önce kaldırılmış olduğu anlaşılınca aynı gün denetimli serbestlik yetkilileri gelerek kelepçeyi çıkarmıştı. (Yargıtay 12. CD, E. 2019/13827)⁵

Adli kontrolde kural, geçen sürenin şahsi hürriyeti sınırlama sebebi sayılarak cezadan mahsup edilememesidir; CMK m. 109/6 bu kuralın (e) bendindeki tedavi ve muayene yükümlülüğünde ve (j) bendindeki konutu terk etmeme yükümlülüğünde uygulanmayacağını söyler. 8/7/2021 tarihli 7331 sayılı Kanunla aynı fıkraya eklenen son cümleye göre konutunu terk etmemek yükümlülüğü altında geçen her iki gün, cezanın mahsubunda bir gün olarak dikkate alınır. TCK m. 63/1 de hüküm kesinleşmeden önce gerçekleşen ve şahsi hürriyeti sınırlama sonucunu doğuran bütün hâller nedeniyle geçirilmiş sürelerin hükmolunan hapis cezasından indirileceğini düzenler.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 7331 sayılı Kanunla CMK m. 109/6'da yapılan bu değişiklikle konutunu terk etmeme yükümlülüğünün şahsi hürriyeti sınırlama sebebi olduğunun da kabul edildiğini belirtmiştir.¹

Mahsubun nasıl isteneceği konusunda Anayasa Mahkemesi, daha önceki bir kararına dayanarak, CMK m. 109/6'daki düzenleme doğrultusunda infaz hâkimliğine başvurulabileceğini, infaz hâkimliğince verilecek kararlara karşı ağır ceza mahkemesine itiraz edilebileceğini ve böylece etkili bir hukuk yolunun devreye girdiğini belirtmiştir; konutu terk etmemede geçen sürenin mahkûmiyet hükmündeki süreden mahsup edilmediği şikâyetini bu yol tüketilmediği için kabul edilemez bulmuştur.³

Yargıtay 1. Ceza Dairesi ise 2024 tarihli bir kararında, sanık müdafiinin “konutu terk etmeme” adli kontrolünde geçen sürenin cezadan mahsup edilmesi gerektiğine ilişkin temyiz sebebini, adli kontrol altında geçirilen sürelerin cezadan mahsubuna ilişkin TCK m. 63'te yasal bir düzenleme bulunmadığı gerekçesiyle yerinde görmemiş ve mahkûmiyet hükmünü onamıştır. (Yargıtay 1. CD, E. 2023/8104)⁶ Kararda CMK m. 109/6'ya değinilmemiştir; ev hapsinin tarihleri, süresi ve mahsubun infaz aşamasında yapılıp yapılmayacağı da kararda yer almaz.

CMK m. 112/1 uyarınca adli kontrol hükümlerini isteyerek yerine getirmeyen şüpheli veya sanık hakkında, hükmedilebilecek hapis cezasının süresi ne olursa olsun, yetkili yargı mercii hemen tutuklama kararı verebilir. Kanun “isteyerek” yerine getirmemeyi arar ve tutuklamayı mercie bırakılmış bir sonuç olarak düzenler (“verebilir”).

Adli kontrol, azami tutukluluk süresinin dolması nedeniyle verilmişse ihlal hâlinde de aynı hüküm uygulanabilir; ancak bu durumda tutuklama süresi ağır ceza mahkemesinin görevine giren işlerde dokuz aydan, diğer işlerde iki aydan fazla olamaz (CMK m. 112/2).

2/3/2024 tarihli 7499 sayılı Kanunla CMK m. 141/1'e eklenen (l) bendine göre konutunu terk etmemek veya hastaneye yatmak dâhil tedavi ya da muayene tedbirlerine tâbi olmak şeklindeki adli kontrol yükümlülükleri uygulandıktan sonra hakkında kovuşturmaya yer olmadığına veya beraatine karar verilen kişi, maddi ve manevi her türlü zararını Devletten isteyebilir. Bu kararları veren merciler ilgiliye tazminat hakkı bulunduğunu bildirir ve bu husus karara geçirilir (CMK m. 141/2). (l) bendi kapsamındaki istemlerde 6384 sayılı Tazminat Komisyonunun Görevleri ile Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Kanun hükümleri uygulanır; ağır ceza mahkemesine yapılan böyle bir istem Komisyona gönderilir ve ağır ceza mahkemesine yapılan istem tarihi esas alınır (CMK m. 142/2). Bu istemlerde Komisyona müracaat, kararın kesinleştiğinin ilgilisine tebliğinden itibaren üç ay ve her hâlde kesinleşme tarihini izleyen bir yıl içinde yapılır (6384 sayılı Kanun m. 5/B/1).

Geçiş hükmü iki ayrı tarih ölçütü koyar: 7499 sayılı Kanunla m. 141'de yapılan düzenlemeler 1/6/2024 tarihinden sonra kesinleşen karar veya hükümler bakımından uygulanır (CMK geçici m. 6/3); m. 142'deki değişiklikler ise 1/6/2024 tarihinde ve sonrasında yapılan istemlere uygulanır (CMK geçici m. 6/4).

Bu değişiklikten önce Anayasa Mahkemesi, CMK m. 141 ve devamı maddelerinde adli kontrolün tazminat istenebilecek koruma tedbirleri arasında sayılmadığını ve konutu terk etmeme tedbiri bakımından etkili bir tazminat yolunun bulunmadığını tespit etmişti.⁴

Önce süreye bakılır: tazminat istemi, kararın kesinleştiğinin ilgilisine tebliğinden itibaren üç ay ve her hâlde kesinleşme tarihini izleyen bir yıl içinde yapılabilir (CMK m. 142/1). 1/6/2024'ten önce kesinleşen bir kararda bu bir yıllık süre 1/6/2025'ten önce dolmuştur; aşağıdaki ayrışma süresi içinde açılmış davalar bakımından önem taşır. 7499 sayılı Kanundan önce uygulanan ev hapsi bakımından, süresi içinde açılmış tazminat davalarında Yargıtay'da iki farklı yaklaşım vardır. Yargıtay Ceza Genel Kurulu 22/10/2025 tarihli kararında, 22.08.2017-29.09.2017 tarihleri arasında ev hapsinde kalıp 23.03.2018'de beraat eden davacının konutu terk etmeme yükümlülüğü sebebiyle de CMK m. 141 ve devamı maddeleri uyarınca tazminat isteme hakkı bulunduğunu kabul etmiş, 12. Ceza Dairesinin tazminatın reddi gerektiği yönündeki bozmasını kaldırmıştır; karar oy çokluğuyla verilmiştir.¹ Genel Kurul bunu yaparken, tazmin olanağını CMK m. 141/1'de tahdidi olarak sayılan tedbirlerle sınırlı gören 01.03.2023 tarihli kendi içtihadından dönmüştür.¹ Genel Kurul kararında CMK geçici m. 6/3'e ve m. 144/1-b'ye değinilmemiştir. Gerekçede, konutu terk etmemenin 2012'de CMK m. 109'a eklendiği hâlde m. 141'in değiştirilmediği ve iki madde arasındaki uyumun bozulduğu; bu tedbirin hukuka aykırı uygulanmasının İnsan Hakları Avrupa Sözleşmesi m. 5 kapsamında olduğu ve Anayasa m. 90/5 karşısında kişilerin zararının karşılanmasının anayasal bir mecburiyet olduğu belirtilmiştir.¹ Aynı dosyada 12. Ceza Dairesi Genel Kurul kararını kendisi açısından bağlayıcı sayarak incelemeyi sürdürmüş; gözaltı evrakının araştırılmaması ve eksik manevi tazminata hükmedilmesi nedeniyle bölge adliye mahkemesi kararını oy birliğiyle bozmuştur. (Yargıtay 12. CD, E. 2026/3714)⁷ Daire, manevi tazminatın davacının sosyal ve ekonomik durumu, üzerine atılı suçun niteliği, olayın cereyan tarzı ve benzeri hususlar gözetilerek hak ve nesafet ilkelerine uygun, makul bir miktar olarak belirlenmesi gerektiğini hatırlatmıştır.⁷

Buna karşılık 12. Ceza Dairesi, Genel Kurul kararından sonra verdiği 22/4/2026 tarihli başka bir kararında, 14.10.2016'da başlayıp 24.05.2017'de kaldırılan konutu terk etmeme yükümlülüğünden sonra kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilen kişinin ev hapsi nedeniyle tazminat istemini reddeden bölge adliye mahkemesi kararını onamıştır. Daire, CMK geçici m. 6/3'e göre m. 141'deki düzenlemelerin 1/6/2024'ten sonra kesinleşen kararlara uygulanacağını, 7499 sayılı Kanunun 14. maddesiyle CMK m. 144/1'e “adli kontrol altına alınan” ibaresinin eklendiğini ve CMK m. 144/1-b'nin, tazminata hak kazanmadığı hâlde sonradan yürürlüğe giren ve lehte düzenlemeler getiren kanun gereği durumları tazminat istemeye uygun hâle dönüşenlerin tazminat isteyemeyeceğini öngördüğünü belirtmiş; konutu terk etmeme tedbirinin yasal düzenlemenin yürürlük tarihinden önce uygulandığını tespit ederek Tebliğnamedeki bozma görüşüne katılmamıştır. (Yargıtay 12. CD, E. 2022/7959)⁸ Bu kararda Ceza Genel Kurulunun 22/10/2025 tarihli kararına değinilmemiştir. İki yaklaşım arasındaki farkın nasıl giderileceğine bu kararların hiçbirinde değinilmemiştir.

Ayrı bir durum, kaldırılmış bir ev hapsi kararının uygulanmaya devam etmesidir. Sulh ceza hâkimliğinin 06.10.2016'da kaldırdığı konutu terk etmeme kararı ilgili kurumlara bildirilmediği için tedbir 10.03.2017'ye kadar uygulanmaya devam etmişti. Yargıtay 12. Ceza Dairesi, bu zararın CMK m. 141/1'de açıkça lafzi olarak belirtilmediğini, ancak hâkimlerin ve Cumhuriyet savcılarının kararları veya işlemleri nedeniyle tazminat davalarının ancak Devlet aleyhine açılabileceğini düzenleyen CMK m. 141/3 gözetildiğinde davacı yararına maddi ve manevi tazminata hükmedilmesinde isabetsizlik bulunmadığını kabul etmiş ve temyizi esastan reddetmiştir.⁵

Konutu terk etmeme yükümlülüğü ile hapis cezasının konutunda çektirilmesi ayrı kurumlardır. İlki ceza muhakemesinde, hakkında tutuklama sebebi bulunan şüpheli veya sanık için tutuklamanın yerine uygulanan bir adli kontrol yükümlülüğüdür (CMK m. 109). İkincisi ise mahkûm olunan hapis cezasının infaz şeklidir ve 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanunun “Özel infaz usulleri” başlıklı 110. maddesinde düzenlenir. İki kurum arasındaki ayrım madde metinlerinden şöyle okunur: