Adli kontrolde imza yükümlülüğü (CMK m. 109)

CMK m. 109/1 uyarınca bir suç sebebiyle yürütülen soruşturmada, CMK m. 100'de belirtilen tutuklama sebeplerinin varlığı hâlinde şüphelinin tutuklanması yerine adli kontrol altına alınmasına karar verilebilir. CMK m. 109/3'e göre adli kontrol, şüphelinin bir veya birden fazla yükümlülüğe tabi tutulmasını içerir. Bunlardan (b) bendindeki yükümlülük, "hâkim tarafından belirlenen yerlere, belirtilen süreler içinde düzenli olarak başvurmak"tır. Kanun bu bentte "imza" sözcüğünü kullanmaz; bu sayfadaki kararlarda bentteki başvuru, kolluk biriminde imza atma ya da imza verme biçiminde uygulanmış ve "imza atma şeklinde adli kontrol" diye anılmıştır.

Denetimli Serbestlik Hizmetleri Yönetmeliği m. 55/1 adli kontrolü, şüpheli veya sanığın tutuklanması yerine bir veya birden fazla yükümlülüğe tabi tutularak toplum içinde denetimini öngören bir koruma tedbiri olarak tanımlar. Aynı Yönetmeliğin m. 56/1-a hükmü bu yükümlülüğü, şüpheli veya sanığın kararda belirlenen yerlere, belirtilen aralıklarla düzenli olarak başvurması diye açıklar. Kanun ve Yönetmelik belirli bir sıklık ya da yer saymaz; ikisini de karar belirler.

Kararlarda görülen biçimler birbirinden çok farklıdır. Yargıtay 12. Ceza Dairesinin incelediği bir olayda sulh ceza mahkemesi, şüphelinin Cumhuriyet Başsavcılığının coğrafi sınırlarını terk etmediğini belgelendirmek amacıyla yerleşim yerine en yakın semt karakoluna her gün 18:00-22:00 saatleri arasında başvurmasına karar vermiş, tedbir 3 yıl 6 ay 18 gün sürmüştü. (Yargıtay 12. CD, E. 2014/13444)¹ Anayasa Mahkemesinin incelediği olaylarda yükümlülük pazartesi ve cuma günleri ikamete en yakın polis merkezine imza vermek (Anayasa Mahkemesi, B. No. 2023/97960)² ve her ayın 1. ve 15. günleri 08.00-22.00 saatleri arasında kolluk birimine müracaat ederek imza vermek (Anayasa Mahkemesi, B. No. 2019/36711)³ biçimindeydi. Yargıtay'ın başka bir kararındaki olayda ise haftanın bir günü imza atma yükümlülüğü söz konusuydu. (Yargıtay 12. CD, E. 2020/10925)⁴

İmzanın hangi mercide atılmasının zorunlu olduğuna bu sayfadaki kararlarda değinilmemiştir. Kararların olay anlatımında karakol, polis merkezi, kolluk birimi ve jandarma karakol komutanlığı geçer; bunlar olaydaki kararın içeriğidir, genel bir kural değildir.

CMK m. 110/1'e göre şüpheli, Cumhuriyet savcısının istemi ve sulh ceza hâkiminin kararıyla soruşturma evresinin her aşamasında adli kontrol altına alınabilir. CMK m. 110/3 uyarınca CMK m. 109 ile m. 110/1-2 hükümleri, gerekli görüldüğünde görevli ve yetkili diğer yargı mercileri tarafından kovuşturma evresinin her aşamasında da uygulanır. CMK m. 109/7, kanunlarda öngörülen tutukluluk sürelerinin dolması nedeniyle salıverilenler hakkında da adli kontrole ilişkin hükümlerin uygulanabileceğini söyler.

Anayasa Mahkemesinin incelediği bir olayda sulh ceza hâkimliği tutuklama talebini reddederken başvurucunun yurt dışına çıkamama ve haftanın iki günü imza atma şeklinde adli kontrol altına alınmasına karar vermiştir. (Anayasa Mahkemesi, B. No. 2020/22207)⁵ Başka bir olayda tutuklu yargılanan sanığın duruşmada tahliyesine karar verilirken yurt dışına çıkamama ve imza yükümlülüğü birlikte getirilmiştir.³

Yönetmelik m. 57/1'e göre adli kontrol kararı kaydedildikten sonra infaz işlemlerinin başlatılması için doğrudan vaka sorumlusuna gönderilir. Şüpheli veya sanığa gönderilen tebligatta tedbirin türü, ne şekilde ve ne zaman yerine getirileceği, uyulması gereken kurallar, tedbire uymamanın sonuçları ve tedbirin gereklerinin derhal yerine getirilmesi gerektiği açıklanır. Anayasa Mahkemesinin incelediği bir olayda denetimli serbestlik müdürlüğünce tebliğ edilen çağrı yazısında, yükümlülüklere uymadığı takdirde tutuklanabileceği başvurucuya bildirilmişti.²

Yönetmelik m. 57/4 uyarınca adli kontrol tedbirlerinin yerine getirilmesinde şüpheli veya sanık hakkında risk ve ihtiyaç değerlendirmesi yapılmaz, denetim planı hazırlanmaz; suça sürüklenen çocuklar hakkında ise ihtiyaçlarına uygun eğitim ve iyileştirme çalışmaları planlanır. Yönetmelik m. 57/5'e göre m. 56/1'in (a), (ç), (d) ve (e) bentlerindeki tedbirlere, yani imza yükümlülüğüne de karar verilen kişilerin toplum içinde izlenmesi, denetim ve takibi elektronik cihazlar kullanılarak yerine getirilebilir.

CMK m. 112/1'e göre adli kontrol hükümlerini isteyerek yerine getirmeyen şüpheli veya sanık hakkında, hükmedilebilecek hapis cezasının süresi ne olursa olsun, yetkili yargı mercii hemen tutuklama kararı verebilir. Kanun bu yetkiyi "verebilir" diye düzenler. Mahkûmiyet hükmü verilmiş ve hükme karşı istinaf veya temyiz yoluna başvurulmuşsa, hükmü veren ilk derece mahkemesi de tutuklama kararı verebilir. CMK m. 112/2 uyarınca aynı hüküm, azami tutukluluk süresinin dolması nedeniyle verilen adli kontrolün ihlalinde de uygulanabilir; bu durumda tutuklama süresi ağır ceza mahkemesinin görevine giren işlerde dokuz aydan, diğer işlerde iki aydan fazla olamaz.

Yönetmelik m. 57/2'ye göre tebligata rağmen mazereti olmaksızın ve kasıtlı olarak tedbirin gereklerini yerine getirmeyen, infaza başlandıktan sonra devam etmeyen veya tedbiri ihlal eden şüpheli ya da sanık uyarılmaz; hakkında karar verilmesi için dosya Cumhuriyet başsavcılığı aracılığıyla ilgili yargı merciine gönderilir ve yargı merciinden karar gelene kadar tedbirin infazına devam edilir. Yönetmelik m. 44/6 da adli kontrol tedbirlerinin infazında tedbir kararını mazeretsiz ve kasıtlı olarak ihlal eden kişinin uyarılmayacağını, varsa mazeretinin komisyon tarafından değerlendirileceğini söyler. Hükmün denetimli serbestlikle infazındaki uyarı düzeni (Yönetmelik m. 44/1-4) bu bakımdan adli kontrolden ayrılır.

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu, adli kontrol tedbirine uyulmaması gerekçesiyle CMK m. 112 kapsamında verilen tutuklamanın suç isnadına bağlı bir tutma değil, bir mahkeme kararının gereği olarak tutma niteliğinde olduğunu; bununla birlikte bu tutuklama kararının CMK m. 141/1-a kapsamında tazminat talebine konu edilebileceğinin açık olduğunu belirtmiştir.² O olayda ilk derece mahkemesi tutuklamayı, yurt dışına çıkmama yükümlülüğü bulunan sanığın kaçma girişiminde bulunduğuna dair kuvvetli şüpheye dayandırmıştı; tutuklamayla birlikte yurt dışı çıkış yasağı ve imza tedbirleri kaldırılmıştı.²

CMK m. 112/1'deki "isteyerek" ölçütünün, örneğin hastalık, iş ya da yolculuk nedeniyle imzaya gidilememesi hâlinde nasıl uygulanacağı bu sayfadaki kararlarda tartışılmamıştır. Yönetmelik yalnız, adli kontrolde varsa mazeretin komisyon tarafından değerlendirileceğini düzenler (m. 44/6).

CMK m. 110/2'ye göre hâkim, Cumhuriyet savcısının istemiyle şüpheliyi yeni yükümlülükler altına koyabilir, yükümlülükleri bütünüyle veya kısmen kaldırabilir, değiştirebilir ya da kişiyi bunlardan bazılarına uymaktan geçici olarak muaf tutabilir. CMK m. 111/1 uyarınca şüpheli veya sanığın istemi üzerine hâkim veya mahkeme, Cumhuriyet savcısının görüşünü aldıktan sonra beş gün içinde karar verebilir; CMK m. 111/2'ye göre adli kontrole ilişkin kararlara itiraz edilebilir. CMK m. 110/4 ise yükümlülüğün devamının gerekip gerekmediğine en geç dört aylık aralıklarla karar verilmesini öngörür: soruşturmada Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi, kovuşturmada resen mahkeme karar verir.

Yönetmelik m. 43/7'ye göre hakkında adli kontrol tedbiri verilen şüpheli veya sanıkların izin ya da başka denetimli serbestlik müdürlüğüne nakil talepleri, değerlendirilmesi için ilgili yargı merciine gönderilmek üzere Cumhuriyet başsavcılığına iletilir.

Anayasa Mahkemesinin incelediği bir olayda mahkeme, yurt dışına çıkamama tedbirinin yeterli ve ölçülü olacağı gerekçesiyle imza yükümlülüğünü kaldırmıştır. Aynı dosyada daha sonraki bir aşamada, adli kontrol tedbirlerinin COVID-19 sebebiyle kaldırılması talebi üzerine bölge adliye mahkemesi imza atma şeklindeki tedbiri kaldırmış, yurt dışı çıkış yasağının hükmün infazı başlayana kadar devamına karar vermiştir.³

Yargıtay 12. Ceza Dairesi iki kararında, kanunda adli kontrol için bir üst sınır belirtilmemiş olsa da bir koruma tedbiri olduğu için adli kontrolün de geçici olduğunu ve onu haklı kılan şartlar ortadan kalkınca kaldırılması gerektiğini belirtmiştir.¹ (Yargıtay 12. CD, E. 2022/6529)⁶ Daire, kaldırma itirazlarına rağmen tedbire devam edilip edilemeyeceği, yükümlülüklerden sonuç alınıp alınmadığı, tedbirin değiştirilip değiştirilmeyeceği ya da daha hafif bir tedbirle amaca ulaşılıp ulaşılamayacağı konusunda etkin bir değerlendirme yapılmamasını tedbirin ölçüsüz hâle geldiği sonucuna dayanak yapmıştır.¹

Bu iki karardaki "üst sınır yok" tespiti, CMK m. 110/A eklenmeden önceki dönemde uygulanan tedbirlere ilişkindir: olaylardaki tedbirler 2009-2012 ve 2016-2018 yıllarında uygulanmıştı.¹⁶ 7331 sayılı Kanunla eklenen CMK m. 110/A'ya göre adli kontrol süresi ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işlerde en çok iki yıldır ve zorunlu hâllerde gerekçesi gösterilerek bir yıl daha uzatılabilir; ağır ceza mahkemesinin görevine giren işlerde adli kontrol süresi en çok üç yıldır; bu süre de zorunlu hâllerde gerekçesi gösterilerek uzatılabilir. Uzatma süresi toplam üç yılı, TCK'nın İkinci Kitap Dördüncü Kısım Dördüncü, Beşinci, Altıncı ve Yedinci Bölümünde tanımlanan suçlar ile Terörle Mücadele Kanunu kapsamına giren suçlarda dört yılı geçemez. Bu süreler çocuklar bakımından yarı oranında uygulanır.

Adli kontrol, CMK m. 109/1'e göre tutuklama yerine başvurulan bir tedbirdir; Yönetmelik m. 55/1 de onu bir koruma tedbiri olarak tanımlar. Hapis cezasının koşullu salıverilme tarihine kadar olan kısmının denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak infazı ise 5275 sayılı Kanun m. 105/A'ya dayanan ayrı bir infaz kararıdır ve kendi müracaat yükümlülüğünü taşır. (Yargıtay 1. CD, E. 2025/2315)⁷

Yargıtay 1. Ceza Dairesinin incelediği olayda cezasının bir kısmını denetimli serbestlik tedbiriyle çekmesine karar verilen hükümlü, ceza infaz kurumundan çıktıktan sonra kendisine tanınan 5 günlük süre içinde denetimli serbestlik müdürlüğüne başvurmamış ve açık ceza infaz kurumuna gönderilmişti. Hükümlü vekili, başka bir dosyadaki adli kontrol kararı gereği imza atmak için karakola gittiğini ve iki kararı birbirinden ayırt edemediğini ileri sürdü. Daire, hükümlünün adli kontrol imzası için jandarma karakoluna 09.09.2024 tarihinde başvurduğunu, denetimli serbestlik müdürlüğüne başvurması gereken son günün ise 02.09.2024 olduğunu, yani adli kontrol başvurusunun bu son günden 7 gün sonra yapıldığını saptadı; savunmadaki mazereti geçerli ve yasal bulmadı ve kanun yararına bozma istemini reddetti.⁷

Daire, iki yükümlülüğün aynı binada yerine getirilip getirilmediğinin araştırılmamasını da bu olayın koşullarında bir eksiklik saymamıştır.⁷ Kararın değerlendirmesi tarihlerin örtüşmediği somut olaya dayanır; bir dosyadaki imzanın başka bir dosyadaki müracaatın yerine geçip geçmeyeceği konusunda genel bir ölçüt koymaz.

Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, kişi hürriyeti ve güvenliği hakkına (Anayasa m. 19) yönelik sınırlamalar ile seyahat özgürlüğüne (Anayasa m. 23) yönelik sınırlamalar arasındaki ayrımın derece ve yoğunluk farkı olduğunu; değerlendirmede tedbirin türü, süresi, etkileri ve uygulanma tarzı ile bireyin gündelik hayatının ne ölçüde denetim altında tutulduğunun dikkate alınacağını belirtmiştir. Kişinin imza atmak üzere karakola gitmek zorunda bırakılmasının serbestçe dolaşma özgürlüğüne bir müdahale oluşturduğunu, ancak olaydaki imza tedbirinin kişi hürriyetine müdahale düzeyinde olmadığını kabul etmiş; başvurucunun gün boyunca evden çıkma özgürlüğünün kısıtlanmadığını ve imza yükümlülüğünün, kararın değerlendirme bölümündeki ifadeyle haftanın iki günü 08.00-21.00 saatleri arasında yerine getirilebildiğini gözetmiştir (kararın olay anlatımında yükümlülük her ayın 1. ve 15. günleri 08.00-22.00 olarak geçer).³

Aynı kararda Anayasa Mahkemesi, Türkiye Sözleşme'ye ek 4 numaralı Protokol'e taraf olmadığından Anayasa m. 23'teki seyahat özgürlüğüne yönelik başvuruların bireysel başvuru kapsamında olmadığını hatırlatmış ve başvuruyu konu bakımından yetkisizlik nedeniyle kabul edilemez bulmuştur.³

Yargıtay 12. Ceza Dairesi ise uzun süre uygulanan iki adli kontrolde, tedbirin bir aşamadan sonra seyahat özgürlüğünü kısıtlama tedbirini aştığını ve davacıyı özgürlükten yoksun bıraktığını kabul etmiştir. Olaylardan birinde tedbir 3 yıl 6 ay 18 gün süren, her gün akşam saatlerinde karakolda imza yükümlülüğüydü;¹ ötekinde 637 gün süren yurt dışı çıkış yasağı ile haftada iki gün imza birlikte uygulanmıştı.⁶ Anayasa Mahkemesinin değerlendirmesi kendi olayındaki imza saatlerine ve gündelik hayatın denetim altında tutulma ölçüsüne, Yargıtay'ınki ise tedbirin uzun süre devam etmesine ve ölçülülüğün aşılmasına dayanır.

Ceza Genel Kurulu, konutu terk etmeme yükümlülüğünü kişinin hürriyetinden yoksun kalmasına yol açan bir "tutulma" hâli saymış ve bu yükümlülüğün hem özgürlük ve güvenlik hakkına hem de seyahat özgürlüğüne dokunduğunu belirtmiştir. (Yargıtay CGK, E. 2024/72)⁸ Bu nitelendirme konutu terk etmeme için yapılmıştır; imza yükümlülüğü hakkında bir sonuç içermez.

TCK m. 63/1'e göre hüküm kesinleşmeden önce gerçekleşen ve şahsi hürriyeti sınırlama sonucunu doğuran bütün hâller nedeniyle geçirilmiş süreler, hükmolunan hapis cezasından indirilir. CMK m. 109/6 ise adli kontrol altında geçen sürenin şahsi hürriyeti sınırlama sebebi sayılarak cezadan mahsup edilemeyeceğini söyler. Bu kuralın istisnaları aynı fıkradadır: kural (e) bendindeki tedavi veya muayene tedbirlerinde ve (j) bendindeki konutu terk etmeme yükümlülüğünde uygulanmaz; 7331 sayılı Kanunla eklenen cümleye göre konutu terk etmeme yükümlülüğü altında geçen her iki gün, cezanın mahsubunda bir gün olarak dikkate alınır.

İmza yükümlülüğü CMK m. 109/3'ün (b) bendindedir ve m. 109/6'daki istisnalar arasında sayılmaz; bu nedenle imza yükümlülüğü altında geçen süre CMK m. 109/6'nın birinci cümlesi uyarınca cezadan mahsup edilmez. Ceza Genel Kurulu, 7331 sayılı Kanunla m. 109/6'ya eklenen cümleyle konutu terk etmeme yükümlülüğünün şahsi hürriyeti sınırlama sebebi olduğunun da kabul edildiğini belirtmiştir.⁸ İmza süresinin mahsubu bu sayfadaki kararlarda ayrıca tartışılmamıştır.

CMK m. 141/1, suç soruşturması veya kovuşturması sırasında tazminat istenebilecek hâlleri bentler hâlinde sayar. (k) bendi yakalama, adli kontrol veya tutuklama işlemine karşı Kanunda öngörülen başvuru imkânlarından yararlandırılmayan kişileri kapsar; bu bentteki "adli kontrol" ibaresi 7499 sayılı Kanunla eklenmiştir.⁸ 7499 sayılı Kanunla eklenen (l) bendi ise konutunu terk etmemek ya da tedavi veya muayene tedbirlerine tabi olmak şeklindeki adli kontrol yükümlülükleri uygulandıktan sonra hakkında kovuşturmaya yer olmadığına veya beraatine karar verilen kişileri sayar; imza yükümlülüğü (l) bendinde yer almaz. CMK m. 141/3'e göre birinci fıkradaki hâller dışında, hâkimler ve Cumhuriyet savcılarının verdikleri kararlar veya yaptıkları işlemler nedeniyle tazminat davaları ancak Devlet aleyhine açılabilir.

Yargıtay 12. Ceza Dairesi 2023 tarihli bir kararında, CMK m. 141/1'de tazminat istenebilecek hâllerin sınırlı sayıldığını ve adli kontrol kararlarının bu koruma tedbirleri arasında yer almadığını belirterek adli kontrolün ölçüsüz olduğuna ilişkin temyiz sebebini reddetmiştir. (Yargıtay 12. CD, E. 2021/5909)⁹ Daire 2026 tarihli bir kararında da imza atmak şeklindeki adli kontrol için bölge adliye mahkemesinin hükmettiği maddi tazminatı hukuka aykırı bulmuştur: tedbirin uygulandığı tarihte yürürlükte bulunan CMK m. 141 kapsamında tazminat istenebilecek hâller arasında yer almadığını, ölçülülük ilkesinin aşılmadığını ve tedbirin uygulanmasında hukuka aykırılık bulunmadığını saptamış; ancak hükmü yalnız davacı temyiz ettiği için bu hususu bozma nedeni yapmamış ve hükmü onamıştır. (Yargıtay 12. CD, E. 2022/6657)¹⁰

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu, daha önceki Yahya Çevik kararında CMK m. 141'de imza atmak suretiyle adli kontrol altında kalma nedeniyle oluştuğu iddia edilen zararlara karşılık açık bir yasal dayanak bulunmadığının belirtildiğini aktarmış, somut başvuruda bu sonuçtan ayrılmayı gerektiren bir durum görmemiş ve şikâyeti adil yargılanma hakkı yönünden konu bakımından yetkisizlik nedeniyle kabul edilemez bulmuştur.⁵ Bu sonuç bireysel başvurunun kabul edilebilirliğine ilişkindir.

Buna karşılık Yargıtay 12. Ceza Dairesi 2015 ve 2026 tarihli iki kararında, adli kontrol nedeniyle oluşan zararın CMK m. 141/1'de açıkça sayılmadığını kabul etmekle birlikte CMK m. 141/3'teki hükmü dikkate almış; uzun süre uygulanan ve ölçüsüz hâle gelen adli kontrol nedeniyle davacı yararına makul tazminata hükmedilmesi gerektiğine karar vererek hükümleri bozmuştur.¹⁶ 2015 kararındaki olayda tedbir yalnız imzadan oluşuyordu ve Daire, ilk kararın verildiği 15.04.2010 tarihinden sonra uygulanmaya devam eden tedbir için makul maddi ve manevi tazminat gerektiğini belirtti.¹ 2026 kararındaki olayda imza yurt dışı çıkış yasağıyla birlikte uygulanmıştı ve bozma manevi tazminata ilişkindi.⁶

Gözaltından sonra imza yükümlülüğüyle serbest bırakılan ve hakkında kovuşturmaya yer olmadığına karar verilen kişi bakımından Daire, tazminatı gözaltıya dayandırmıştır: CMK m. 141/1-e'deki "kanuna uygun olarak yakalandıktan veya tutuklandıktan sonra haklarında kovuşturmaya yer olmadığına veya beraatlerine karar verilen" kişilerin tazminat isteyebileceğini gözeterek makul bir manevi tazminata hükmedilmesi gerektiğini belirtmiş ve ret hükmünü bozmuştur.⁴ Bu karar, imza tedbirinin kendisi için tazminat gerekip gerekmediğini değerlendirmez.

Ceza Genel Kurulu, konutu terk etmeme yükümlülüğü sebebiyle de CMK m. 141 ve devamı maddeleri uyarınca tazminat isteme hakkının bulunduğunu kabul etmiş ve tazmin olanağını CMK m. 141/1'de sınırlı olarak sayılan tedbirlerle sınırlayan önceki içtihadından rücu etmiştir; karar oy çokluğuyla verilmiştir.⁸ Olay, (l) bendi eklenmeden önce, 2017 yılında uygulanan ev hapsine ilişkindi ve kararın sonucu konutu terk etmeme yükümlülüğü hakkındadır; imza yükümlülüğü için bir sonuç kurmaz.

Bu nedenle imza tedbiri için tazminat konusunda Yargıtay 12. Ceza Dairesinin kararları aynı yönde değildir: Daire 2023 tarihli bir kararında adli kontrolü, CMK m. 141/1'deki sayımın sınırlı olduğu gerekçesiyle tazminat hâlleri dışında saymış;⁹ Ceza Genel Kurulu ise 2025'te konutu terk etmeme yükümlülüğü bakımından bu sınırlı sayım içtihadından dönmüştür.⁸ Daire 2026 tarihli bir başka kararında imza tedbirinde ölçülülüğün aşılmadığını ve tazminatın hukuka aykırı olduğunu belirtmiş,¹⁰ uzun süren ve ölçüsüz hâle gelen tedbirlerde ise tazminat gerektiğine karar vermiştir.¹⁶ Tazminat gerektiği sonucuna varılan iki kararda Daire, tedbirin uzun süre uygulanmasını ve ölçülülük ilkesinin ihlal edilmesini gerekçeye dayanak yapmış;¹⁶ bunlardan birinde kaldırma itirazlarına rağmen etkin bir değerlendirme yapılmamasını da saymıştır.¹