Avukat olmadan ifade vermek: kolluk ifadesinin değeri (CMK m. 148)

Ceza Muhakemesi Kanunu iki işlemi ayırır: CMK m. 2/1-g'ye göre "ifade alma", şüphelinin kolluk görevlileri veya Cumhuriyet savcısı tarafından soruşturma konusu suçla ilgili olarak dinlenmesidir; CMK m. 2/1-h'ye göre "sorgu" ise şüpheli veya sanığın hâkim veya mahkeme tarafından dinlenmesidir. Bu ayrım aşağıda önem kazanır, çünkü müdafisiz ifadenin değerini düzenleyen CMK m. 148/4 kollukça alınan ifadeden söz eder.

CMK m. 147/1-c uyarınca ifade alınırken şüpheliye müdafi seçme hakkının bulunduğu, müdafiin hukuki yardımından yararlanabileceği ve müdafiin ifadede hazır bulunabileceği bildirilir. Şüpheli müdafi seçecek durumda değilse ve bir müdafi yardımından faydalanmak istiyorsa, kendisine baro tarafından bir müdafi görevlendirilir. Aynı fıkranın (e) bendindeki açıklamada bulunmama hakkı ayrı bir haktır ve bu sayfanın konusu değildir.

CMK m. 149/1'e göre şüpheli veya sanık, soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında bir veya birden fazla müdafiin yardımından yararlanabilir; kanuni temsilcisi varsa o da müdafi seçebilir. CMK m. 149/2 soruşturma evresinde ifade almada en çok üç avukatın hazır bulunabileceğini söyler. CMK m. 149/3 ise avukatın şüpheli veya sanıkla görüşme, ifade alma veya sorgu süresince yanında olma ve hukuki yardımda bulunma hakkının engellenemeyeceğini ve kısıtlanamayacağını hükme bağlar.

İfade bir tutanağa bağlanır. CMK m. 147/1-i-4 uyarınca tutanakta, tutanak içeriğinin ifade veren ile hazır olan müdafi tarafından okunduğu ve imzalarının alındığı yer alır. Müdafi ile görüşme CMK m. 154/1'de ayrıca düzenlenmiştir: şüpheli veya sanık, vekâletname aranmaksızın müdafii ile her zaman ve konuşulanları başkalarının duyamayacağı bir ortamda görüşebilir; müdafii ile yazışmaları denetime tabi tutulamaz.

CMK m. 150/1'e göre şüpheli veya sanıktan kendisine bir müdafi seçmesi istenir; müdafi seçebilecek durumda olmadığını beyan ederse, istemi hâlinde bir müdafi görevlendirilir. Bu hâlde müdafi görevlendirilmesi şüphelinin istemine bağlıdır.

CMK m. 150/2 ise müdafii bulunmayan şüpheli veya sanık 1) çocuk, 2) kendisini savunamayacak derecede malul veya 3) sağır ve dilsiz ise müdafiin istemi aranmaksızın görevlendirileceğini söyler. CMK m. 150/3 aynı kuralı alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlardan dolayı yapılan soruşturma ve kovuşturmaya uygular. Çocuklar bakımından Çocuk Koruma Kanunu m. 15/1, çocuk hakkındaki soruşturmanın çocuk bürosunda görevli Cumhuriyet savcısı tarafından bizzat yapılacağını; m. 15/2 de çocuğun ifadesi alınırken yanında sosyal çalışma görevlisi bulundurulabileceğini düzenler.

Beş yıllık eşiğin nasıl hesaplanacağı CMK m. 150/3'te yazmaz. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, soruşturma ve kovuşturma zamanaşımı hesabında dikkate alınan nitelikli hâllerin zorunlu müdafi tayininde de dikkate alınması gerektiği sonucuna vardı. (Yargıtay CGK, E. 2021/35)¹ Kurul bu kararla, müdafi görevlendirilmesinde yalnız temel cezanın dikkate alınacağını söyleyen 2016 tarihli kendi kararlarından ayrıldı; suçun nitelikli hâlinin ve ağırlaştırıcı neden altında işlenen şeklinin beş yıllık sürenin belirlenmesinde esas alınması gerektiğini kabul etti.¹

Aynı kararın olayında sanıklar kovuşturma aşamasında müdafi istemediklerini ve savunmalarını kendilerinin yapacağını söylemişti. Ceza Genel Kurulu, gece vakti nitelikli hırsızlık suçunda (TCK m. 142/2-h için beş yıldan on yıla kadar hapis, gece işlenmesi nedeniyle TCK m. 143 uyarınca yarı oranında zorunlu artırım) Kanunda öngörülen cezanın alt sınırının beş yıldan fazla olduğunu, bu nedenle istemleri olup olmadığına bakılmaksızın sanıklara CMK m. 150/3 uyarınca müdafi atanması gerektiğini belirtti.¹ Kurul ayrıca suçun hukuki niteliği kovuşturmada değişip alt sınır beş yılı aşarsa mahkemenin resen müdafi görevlendirmesi gerektiğini; alt sınır beş yılın altına inerse müdafiin görevinin kendiliğinden sona ermeyeceğini, sanık bu müdafiden faydalanmak istemediğini bildirirse yargılamaya müdafisiz devam edileceğini açıkladı.¹

Bu kararın olayı kovuşturma evresine ilişkindir; CMK m. 150/3'ün soruşturmayı da kapsadığı madde metninden okunur. Kararın hüküm fıkrasında Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığının itirazı değişik gerekçeyle reddedilmiş, birinci uyuşmazlık (zorunlu müdafi) bakımından oy çokluğuyla karar verilmiştir.¹ Kurulun zorunlu müdafi sonucuna karşın itirazı hangi gerekçeyle reddettiği bu sayfada ele alınmamıştır; kararın tamamı kaynak bağlantısından okunabilir.

CMK m. 156/1'e göre CMK m. 150'de yazılı hâllerde müdafi, soruşturma evresinde ifadeyi alan merciin veya sorguyu yapan hâkimin istemi üzerine, kovuşturma evresinde mahkemenin istemi üzerine baro tarafından görevlendirilir. CMK m. 156/2 uyarınca müdafi, soruşturmanın veya kovuşturmanın yapıldığı yer barosunca görevlendirilir. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, zorunlu müdafilik hâlinde sanıkların seçtikleri bir müdafi bulunmadığı gibi yerel mahkemece CMK m. 156 gereğince resen müdafi de tayin edilmediğini saptamış ve sanıklara müdafi atanması gerektiği sonucuna varmıştır.¹

CMK m. 156/3'e göre şüpheli veya sanık kendisi sonradan müdafi seçerse, baro tarafından görevlendirilen avukatın görevi sona erer.

CMK m. 154/2 müdafi ile görüşme hakkının kısıtlanabileceği bir hâli düzenler: Türk Ceza Kanununun İkinci Kitap Dördüncü Kısım Dördüncü, Beşinci, Altıncı ve Yedinci Bölümlerinde tanımlanan suçlar, Terörle Mücadele Kanunu kapsamına giren suçlar ve örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen uyuşturucu ve uyarıcı madde imal ve ticareti suçları bakımından gözaltındaki şüphelinin müdafi ile görüşme hakkı, Cumhuriyet savcısının istemi üzerine hâkim kararıyla yirmidört saat süreyle kısıtlanabilir. Aynı fıkraya göre bu süre içinde ifade alınamaz.

CMK m. 148/4: "Müdafi hazır bulunmaksızın kollukça alınan ifade, hâkim veya mahkeme huzurunda şüpheli veya sanık tarafından doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz." Fıkra kolluğun aldığı ifadeden söz eder. CMK m. 148/5'e göre şüphelinin aynı olayla ilgili olarak yeniden ifadesinin alınması ihtiyacı doğarsa, bu işlem ancak Cumhuriyet savcısı tarafından yapılabilir. Müdafi bulunup bulunmamasından bağımsız olarak CMK m. 148/1-3, kötü davranma, aldatma, cebir veya tehdit gibi yasak usullerle elde edilen ifadelerin rıza ile verilmiş olsa da delil olarak değerlendirilemeyeceğini düzenler.

Yargıtay Ceza Genel Kuruluna göre şüpheli veya sanığın kolluk ifadesi de bir delildir; ancak müdafisiz alınan ifade, şüpheli veya sanık onu hâkim veya mahkeme huzurunda doğruladığı takdirde hükme esas alınabilir ve müdafisiz kolluk ifadesinin Cumhuriyet savcılığında doğrulanması bunun için yeterli değildir. (Yargıtay CGK, E. 2022/388)² Yargıtay 5. Ceza Dairesi 2024'te aynı ölçütü uygulayarak, bir sanığın kollukta müdafi olmadan alınan savunmalarının mahkemede doğrulanmadığını, bu nedenle hükme esas alınamayacağını belirtti; hukuka aykırı delillerin dışlanarak gerekçe kurulmamasını mahkûmiyet hükümlerinin bozma nedenleri arasında saydı. Bozma yönünden oy çokluğu vardır. (Yargıtay 5. CD, E. 2021/4100)³

Ceza Genel Kurulunun 2019 tarihli bir kararında sanık, müdafi hazır olmaksızın kollukta verdiği ifadede suçun ticari amaç unsurunu kabul eder nitelikte beyanda bulunmuş, kovuşturmada farklı savunma yapmıştı. Yerel mahkeme, sanığın ilk ve samimi beyanlarına itibar edilmesi gerektiği gerekçesiyle mahkûmiyette direnmişti. Kurul, kolluk ifadesinin mahkeme huzurunda doğrulanmaması nedeniyle CMK m. 148/4 uyarınca hükme esas alınamayacağını ele geçen eşyanın miktarıyla birlikte değerlendirdi ve mahkûmiyete yeterli delil bulunmadığından direnme hükmünü beraat yerine mahkûmiyet kurulduğu gerekçesiyle bozdu. (Yargıtay CGK, E. 2017/569)⁴

Yargıtay 4. Ceza Dairesi hakaret suçundan bir yargılamada, sanık kolluk ifadesinde fiili ikrar etmiş olsa da ifadenin müdafi huzurunda alınmadığını ve duruşmada doğrulanmadığını, bu nedenle duruşmada okunamayacağını ve hükme esas alınamayacağını belirterek, müdafisiz kolluk ifadesinin dışlanması yerine hükme esas alınmasını bozma nedeni saydı. (Yargıtay 4. CD, E. 2020/28500)⁵

Cumhuriyet savcısının müdafi olmadan aldığı ifadenin değeri CMK m. 148/4'ün lafzında düzenlenmez; CMK m. 213 ise Cumhuriyet savcısı tarafından alınan ifade tutanağının çelişki hâlinde duruşmada okunabileceğini söyler. Bu sayfadaki kararlar savcılıkta müdafisiz alınan ifadenin hükme esas alınıp alınamayacağını ayrıca karara bağlamaz; söyledikleri, müdafisiz kolluk ifadesinin savcılıkta doğrulanmasının yetmediğidir.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, bir suçun işlendiği bilgisi alındıktan sonra kolluğun yaptığı bilgi toplama sırasında henüz suç şüphesi altında olmayan kişilerin verdikleri bilgilerin ifade alma ya da sorgu sayılmadığını; buna karşılık kolluğun belirli kişiler üzerinde şüphe somutlaştıktan sonra bu kişilere soru sormasının artık ifade alma olduğunu ve ifade alma usulüne tabi bulunduğunu açıkladı.² Kurulun genel açıklamalarına göre şüpheliye isnat bildirilmeden ve hakları hatırlatılmadan "ön görüşme", "dostane sohbet" ya da "ifade öncesi mülakat" gibi yöntemlerle alınan beyanlar ifade alma ve dolayısıyla delil olarak kabul edilemez; şüphelinin kendiliğinden yaptığı açıklamalar ve Polis Vazife ve Salâhiyet Kanunu m. 15 uyarınca bilgi toplama kapsamında kolluğa verilen cevaplar ise delil olarak kabul edilebilir.²

Aynı kararda Kurul, şüphenin olay yerinde sanık üzerinde somutlaştığını, kolluk görevlilerinin bilgisine başvurmadan önce sanığa CMK m. 147'deki haklarını hatırlatmadığını ve olayın hemen ardından müdafisiz verilen, sonradan da doğrulanmayan tutanağa konu beyanların bulunduğunu saptadı. Bu tutanağın ve tutanağı düzenleyen kolluk görevlilerinin tanık olarak verdikleri ifadelerin CMK m. 148/4 ile m. 206 ve m. 217 uyarınca hükme esas alınamayacağına karar verdi.² Kurul, Özel Dairenin düzeltilerek onama kararını kaldırdı ve mahkûmiyet hükmünü, bu beyanlar ve tanık ifadeleri dışındaki delillere göre eylemin nitelendirilmesi gerektiği gerekçesiyle bozdu; karar, birinci müzakerede yeterli çoğunluk sağlanamadığından ikinci müzakerede oy çokluğuyla verildi.²

Yargıtay 7. Ceza Dairesinin 2026 tarihli bir kararında ise bölge adliye mahkemesi, kolluğun tuttuğu tutanaktaki sanık beyanının CMK m. 148/4 karşısında tek başına mahkûmiyete yetmeyeceği gerekçesiyle beraat vermişti. Daire; arama sırasında iş yerinde hazır bulunmayı, olay tutanağında sanığın kolluk ile yaptığı mülakattaki beyanı ve tutanak mümzilerinin (tutanağı imzalayan görevlilerin) duruşmada tutanak içeriğini doğrulamalarını tüm dosya kapsamıyla birlikte değerlendirerek beraat kararını bozdu. (Yargıtay 7. CD, E. 2025/5636)⁶ Daire bu kararda CMK m. 148/4'ü ayrıca tartışmadı; sonucu dosyadaki diğer delillerle birlikte kurdu.

CMK m. 213/1 uyarınca aralarında çelişki bulunması hâlinde sanığın hâkim veya mahkeme huzurunda yaptığı açıklamalar ile Cumhuriyet savcısı tarafından alınan veya müdafiinin hazır bulunduğu kolluk ifadesine ilişkin tutanaklar duruşmada okunabilir. Müdafisiz kolluk ifadesi bu sayımda yer almaz.

Yargıtay 4. Ceza Dairesi CMK m. 148/4 ile m. 213'ü birlikte okuyarak, sanığın önceki ifadesinin duruşmada okunabilmesi için 1) iki ifade arasında çelişki bulunması ve 2) önceki ifadenin hâkim, mahkeme ya da Cumhuriyet savcısı tarafından alınmış olması veya kollukta alınmışsa ifadeye müdafiin katılmış olması gerektiğini belirtti.⁵

Ceza Genel Kurulu, CMK m. 217/2'ye göre yüklenen suçun ancak hukuka uygun şekilde elde edilmiş delillerle ispat edilebileceğini, CMK m. 206/2-a uyarınca kanuna aykırı elde edilen delilin reddolunacağını hatırlattı; CMK m. 230/1 uyarınca mahkûmiyet hükmünün gerekçesinde hukuka aykırı yöntemlerle elde edilen delillerin ayrıca ve açıkça gösterilmesinin zorunlu olduğunu da belirtti.²

Dışlanan ifade delil olmaktan çıkar; sonuç kalan delillere göre belirlenir. Yargıtay 2. Ceza Dairesi 2026'da, kollukta müdafi bulunmaksızın alınan beyanını sonraki aşamalarda kabul etmeyen sanığın mahkûmiyetine yeterli, her türlü şüpheden uzak, kesin ve inandırıcı kanıt bulunmadığını gözetmeden mahkûmiyet kurulmasını bozma nedeni saydı ve beraat gerektiğini belirtti. (Yargıtay 2. CD, E. 2023/25347)⁷ Ceza Genel Kurulunun 2019 tarihli kararında da kolluk beyanı dışlandıktan sonra mahkûmiyete yeterli delil kalmadığı için beraat gerektiği sonucuna varıldı.⁴

Dışlama her zaman beraat sonucunu doğurmaz. Yargıtay 8. Ceza Dairesi 2023'te, mahkemenin gerekçesinde sanığın kollukta müdafi hazır bulunmadan alınan tevilli ikrarına atıf yapmasını CMK m. 148/4'e aykırı buldu; bununla birlikte ifade dışındaki delillerle varılan sübut sonucunda bir isabetsizlik görmedi. (Yargıtay 8. CD, E. 2020/3961)⁸ Daire hükmü bu aykırılık ile, Cumhuriyet savcısının temyizi üzerine eylemin TCK m. 109'un ikinci fıkrasına uyduğu nedeniyle birlikte bozdu.⁸

Ceza Genel Kurulunun 2022 tarihli kararında da bozma, beyanların ve tutanak tanıklarının ifadelerinin dışında kalan delillere göre eylemin nitelendirilmesi içindir.² Yargıtay 5. Ceza Dairesi de hukuka aykırı delillerin dışlanmasından sonra mevcut delillerin sanıkların savunmalarını da irdeleyecek biçimde değerlendirilmesini ve denetime elverişli gerekçe kurulmasını istedi.³

Müdafiin hazır bulunduğu kolluk işleminde CMK m. 148/4 engeli doğmaz. Yargıtay 6. Ceza Dairesi, CMK m. 148/4'ü hatırlatarak yer gösterme tutanağında suça sürüklenen çocuğun savunmasını müdafii huzurunda verdiğini saptadı; bölge adliye mahkemesinin mahkûmiyeti kaldırıp beraat vermesini hatalı gerekçeye dayalı saydı ve kararı katılanın temyizi üzerine bozdu. (Yargıtay 6. CD, E. 2021/18996)⁹

CMK m. 149/3 avukatın ifade alma süresince şüphelinin yanında olma ve hukuki yardımda bulunma hakkının engellenemeyeceğini ve kısıtlanamayacağını söyler; bu yardımın ifade sırasında hangi işlemleri kapsadığı fıkrada sayılmaz. Bu sayfadaki kararlar da müdafiin ifade sırasındaki yetkisinin kapsamını karara bağlamaz. Kanunun açıkça yazdığı bir işlem, CMK m. 147/1-i-4 uyarınca tutanak içeriğinin hazır olan müdafi tarafından okunması ve imzasının alınmasıdır.

Vekâletname konusunda CMK m. 154/1, şüphelinin müdafii ile görüşmesinde vekâletname aranmayacağını söyler. İfadede hazır bulunma bakımından Yakalama, Gözaltına Alma ve İfade Alma Yönetmeliği m. 21, soruşturmayı geciktirmemek kaydıyla ve yakalanan kişi isterse vekâletname aranmaksızın en çok üç müdafinin ifadede hazır bulunabileceğini düzenler. Bu sayfadaki kararlarda vekâletname konusuna değinilmemiştir.

CMK m. 149/1 müdafi yardımından yararlanma hakkını soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında tanır. CMK m. 156/3'e göre şüpheli veya sanık kendisi sonradan müdafi seçerse baronun görevlendirdiği avukatın görevi sona erer. İfade başladıktan sonra müdafi istenmesi hâlinde ifadenin kesilip kesilmeyeceği bu maddelerde ayrıca düzenlenmez; bu sayfadaki kararlarda da bu konuya değinilmemiştir.