İfadeye çağrıldım: şüpheli olarak ifade vermek (CMK m. 147)

CMK m. 2/1-a şüpheliyi, soruşturma evresinde suç şüphesi altında bulunan kişi olarak tanımlar; aynı kişi kovuşturmanın başlamasından itibaren sanık adını alır (CMK m. 2/1-b). Soruşturma, yetkili mercilerce suç şüphesinin öğrenilmesinden iddianamenin kabulüne kadar geçen evredir (CMK m. 2/1-e). Şüpheli olarak ifadeye çağrılan kişi, bu evrede bu sıfatla dinlenmek üzere çağrılmıştır.

Kanun, dinleyen makama göre iki ayrı kavram kullanır. CMK m. 2/1-g uyarınca ifade alma, şüphelinin kolluk görevlileri veya Cumhuriyet savcısı tarafından soruşturma konusu suçla ilgili olarak dinlenmesidir. CMK m. 2/1-h uyarınca sorgu ise şüpheli veya sanığın hâkim veya mahkeme tarafından soruşturma veya kovuşturma konusu suçla ilgili olarak dinlenmesidir. Kollukta ya da savcılıkta yapılan işlem ifade almadır; soruşturma evresinde sulh ceza hâkiminin ve duruşmada mahkemenin şüpheliyi ya da sanığı dinlemesi sorgudur.

CMK m. 147'deki usul ifade ile sorguda ortaktır. Delil değeri bakımından kanunun çizdiği sınır ise ifade ile sorgu arasında değil, müdafi hazır bulunmaksızın alınan kolluk ifadesi ile öteki beyanlar arasındadır: CMK m. 148/4, müdafi hazır bulunmaksızın kollukça alınan ifadeyi hâkim veya mahkeme önünde doğrulanma şartına bağlar. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, soruşturma evresinde Cumhuriyet savcısınca alınan ifade ile sulh ceza hâkiminin yaptığı sorgudaki beyanların, müdafi bulunup bulunmadığına bakılmaksızın delil niteliğini koruduğunu ve hükme esas alınabileceğini belirtmiştir. (Yargıtay CGK, E. 2024/33)¹

Kolluğun her soru sorması da ifade alma değildir. Ceza Genel Kurulu, kolluğun bilgi toplama faaliyeti sırasında henüz suç şüphesi altında olmayan kişilerin verdikleri bilgileri ifade alma ya da sorgu saymamış; şüphenin belirli kişiler üzerinde somutlaşmasından sonra bu kişilere soru sorulmasını ise ifade alma olarak nitelemiştir. (Yargıtay CGK, E. 2022/388)² Bu sınır aşağıda ayrı bir başlıkta ele alınmıştır.

CMK m. 145/1 uyarınca ifadesi alınacak veya sorgusu yapılacak kişi davetiye ile çağrılır. Hüküm çağrı için üç unsur sayar: 1) çağrının davetiye ile yapılması, 2) çağrılma nedeninin açıkça belirtilmesi, 3) kişi gelmezse zorla getirileceğinin yazılması.

Yargıtay 18. Ceza Dairesi, başka bir olay nedeniyle görevli polis memurunca telefonla aranarak emniyete davet edilen kişiye yapılan bu çağrıyı CMK m. 145/1'deki hükme aykırı saymıştır. (Yargıtay 18. CD, E. 2015/19376)³ Daire, kamu görevlisinin bu usule aykırı eylemine yönelik tehdit içerikli sözler nedeniyle görevi yaptırmamak için direnme suçunun oluşmayacağını, eylemin TCK m. 106'daki tehdit suçu yönünden değerlendirilmesi gerektiğini belirterek hükmü bozmuştur.³ Kararda telefonla yapılan çağrıya gitmemenin başka bir sonucu olup olmadığına değinilmemiştir; Daire tehdit suçunun oluşup oluşmadığına da kendisi karar vermemiş, bunu yerel mahkemeye bırakmıştır.

CMK m. 146/1 uyarınca CMK m. 145'e göre çağrıldığı hâlde gelmeyen şüphelinin zorla getirilmesine karar verilebilir; aynı fıkra, hakkında tutuklama kararı verilmesi veya yakalama emri düzenlenmesi için yeterli nedenler bulunan şüpheli için de zorla getirme kararına imkân tanır.

Bir suçun işlendiği öğrenildikten sonra kolluk bilgi toplar. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, öğretiye de dayanarak, bu bilgi toplama faaliyeti sırasında henüz suç şüphesi altında olmayan kişilerin verdikleri bilgilerin ifade alma ya da sorgu olarak değerlendirilemeyeceğini belirtmiştir.² Genel Kurula göre şüphelinin kendiliğinden yaptığı açıklamalar ve Polis Vazife ve Salâhiyet Kanunu'nun 15. maddesi uyarınca bilgi toplama kapsamında kolluğa verilen cevaplar da ifade alma ya da sorgu kapsamında kalmaz; bunların delil olarak kabul edilmesi kural olarak mümkündür.²

Sınır, şüphenin somutlaştığı andır. Ceza Genel Kurulu, kolluğun belirli kimseler üzerinde şüphenin somutlaşmasını takiben bu kimselere soru sormasını artık ifade alma saymış ve bunun ifade alma usulüne tabi olması gerektiğini belirtmiştir.² Aynı kararda, kendisine yüklenen isnat bildirilmeden ve hakları hatırlatılmadan "ön görüşme", "dostane sohbet" ya da "ifade öncesi mülakat" gibi yöntemlerle alınan beyanların ifade alma ve dolayısıyla delil olarak kabul edilemeyeceği öğretiye atıfla aktarılmıştır.²

Somut olayda Genel Kurul, olay yerine gelen kolluk görevlilerinin karşılaştığı durum nedeniyle şüphenin sanık üzerinde somutlaştığını kabul etmiştir. CMK m. 147'deki hakları hatırlatılmadan ve müdafi bulunmadan kolluğa verilen, sonradan da sanık tarafından doğrulanmayan beyanların tutanağı ile bu tutanağı düzenleyen kolluk görevlilerinin tanık olarak verdikleri ifadelerin CMK m. 148/4, 206 ve 217 uyarınca hükme esas alınamayacağına karar vermiştir.² Böylece usule aykırı alınan beyan, onu dinleyen görevlinin tanıklığı yoluyla da hükme taşınamamıştır. Karar ikinci müzakerede oy çokluğuyla verilmiştir.

Ceza Genel Kurulu şüphenin hangi anda somutlaştığı için genel bir ölçü koymamış, bunu somut olayın olgularına bağlamıştır.

CMK m. 147 hem ifade hem sorgu için uygulanır: madde, şüphelinin veya sanığın ifadesinin alınmasında veya sorguya çekilmesinde uyulacak hususları sayar. Kollukta, savcılıkta ve hâkim önünde aynı liste izlenir.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, CMK m. 147 ile isnadı ve hakları öğrenme, müdafiden yararlanma, susma ve delillerin toplanmasını isteme hakkı gibi en temel hakların ceza muhakemesinde güvence altına alındığını belirtmiştir. (Yargıtay CGK, E. 2014/728)⁴ Genel Kurul, bu hakları hatırlatılmadan ya da hatırlatılmış olsa bile bu husus tutanağa geçirilmeden savunması alınan sanık hakkında hüküm kurulmasını usul ve kanuna aykırı bulmuş, hükmü savunma hakkının kısıtlanması nedeniyle diğer yönlerini incelemeden bozmuştur.⁴ Bu karar duruşmadaki sorguya ilişkindir; ifade alma bakımından CMK m. 147/1-i-3 de tutanakta bu işlemlerin yerine getirilip getirilmediğinin, getirilmemişse nedenlerinin yazılmasını ister.

Avukat bakımından CMK m. 149/1, şüphelinin soruşturmanın her aşamasında bir veya birden fazla müdafiin yardımından yararlanabileceğini; CMK m. 149/2, soruşturma evresinde ifade almada en çok üç avukat hazır bulunabileceğini düzenler. CMK m. 149/3 uyarınca avukatın şüpheliyle görüşme, ifade alma süresince yanında olma ve hukuki yardımda bulunma hakkı engellenemez, kısıtlanamaz. CMK m. 154/2 uyarınca ise Türk Ceza Kanunu'nun İkinci Kitap Dördüncü Kısım Dördüncü, Beşinci, Altıncı ve Yedinci Bölümlerinde tanımlanan suçlar, Terörle Mücadele Kanunu kapsamına giren suçlar ve örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen uyuşturucu ve uyarıcı madde imal ve ticareti suçlarında gözaltındaki şüphelinin müdafi ile görüşme hakkı, Cumhuriyet savcısının istemi üzerine hâkim kararıyla yirmi dört saat süreyle kısıtlanabilir; bu süre içinde ifade alınamaz. Müdafii bulunmayan şüpheli çocuk, kendisini savunamayacak derecede malul veya sağır ve dilsiz ise ya da soruşturma alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren bir suçtan yapılıyorsa istemi aranmaksızın müdafi görevlendirilir (CMK m. 150/2 ve 150/3).

Açıklamada bulunmama hakkı (CMK m. 147/1-e) yüklenen suça ilişkindir; CMK m. 147/1-a ise kimliğe ilişkin sorulara doğru cevap verme yükümlülüğünü ayrıca düzenler.

CMK m. 147/1 şu hususları sırayla sayar:

CMK m. 148/1 uyarınca şüphelinin ve sanığın beyanı özgür iradesine dayanmalıdır. Bunu engelleyici nitelikte kötü davranma, işkence, ilâç verme, yorma, aldatma, cebir veya tehditte bulunma, bazı araçları kullanma gibi bedensel veya ruhsal müdahaleler yapılamaz. CMK m. 148/2 kanuna aykırı bir yarar vaat edilmesini de yasaklar.

Yasağın sonucu CMK m. 148/3'tedir: yasak usullerle elde edilen ifadeler rıza ile verilmiş olsa da delil olarak değerlendirilemez.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, görevsiz mahkemede alınan savunmanın delil değerini incelediği bir kararında, savunmaya ya da ifadeye değer atfedilemeyecek hâl olarak CMK m. 148'de düzenlenen ve özgür iradeyle beyanda bulunmayı engelleyen yöntemlere başvurulmasını göstermiş; aynı maddedeki müdafisiz kolluk ifadesine ilişkin doğrulama şartını da hatırlatmıştır.¹

CMK m. 148/5 uyarınca şüphelinin aynı olayla ilgili olarak yeniden ifadesinin alınması ihtiyacı ortaya çıktığında bu işlem ancak Cumhuriyet savcısı tarafından yapılabilir.

CMK m. 148/4 uyarınca müdafi hazır bulunmaksızın kollukça alınan ifade, hâkim veya mahkeme huzurunda şüpheli veya sanık tarafından doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz. Fıkra kolluk ifadesine ilişkindir; Yargıtay Ceza Genel Kurulu, görevsiz mahkemedeki savunmanın delil değerine ilişkin bir kararının gerekçesinde, Cumhuriyet savcısınca alınan ifadenin müdafi bulunup bulunmadığına bakılmaksızın delil niteliğini koruduğunu belirtmiştir.¹

Ceza Genel Kurulu, şüpheli veya sanığın kolluk ifadesini de bir delil saymış; ancak müdafi hazır olmaksızın alınan ifadenin doğrulanmadıkça hükme esas alınamayacağını ve müdafisiz kolluk ifadesinin Cumhuriyet savcılığında doğrulanmasının hükme esas alınması için yeterli olmadığını belirtmiştir.² Genel Kurula göre ifade hâkim veya mahkeme huzurunda doğrulanırsa hükme esas alınabilir.²

Yargıtay 4. Ceza Dairesi, müdafi hazır bulunmadan kollukta verdiği ifadede suçlamayı kabul eden, mahkemede ise bu beyanı reddeden sanık hakkında, mahkûmiyete yeterli kesin ve inandırıcı delillerin nelerden ibaret olduğu açıklanmadan bu kolluk ifadesine dayanılarak kurulan hükmü CMK m. 148/4'e aykırı bulup bozmuştur. (Yargıtay 4. CD, E. 2014/44789)⁵

CMK m. 213/1 de aynı ayrımı izler: aralarında çelişki bulunması hâlinde duruşmada okunabilecek tutanaklar, sanığın hâkim veya mahkeme huzurundaki açıklamaları ile Cumhuriyet savcısı tarafından alınan veya müdafiinin hazır bulunduğu kolluk ifadesine ilişkin tutanaklardır. Müdafisiz kolluk ifadesi bu sayımda yer almaz.

CMK m. 147/1-i uyarınca ifade bir tutanağa bağlanır. Tutanakta 1) ifade alma işleminin yapıldığı yer ve tarih, 2) hazır bulunan kişilerin isim ve sıfatları ile ifade verenin açık kimliği, 3) CMK m. 147'deki işlemlerin yerine getirilip getirilmediği, getirilmemişse nedenleri, 4) tutanak içeriğinin ifade veren ve hazır olan müdafi tarafından okunduğu ve imzalarının alındığı, 5) imzadan çekinme hâlinde bunun nedenleri yer alır.

CMK m. 169 soruşturma işlemlerinin tutanağa bağlanmasını genel olarak düzenler. Şüphelinin ifadesinin alınması veya sorgusu sırasında Cumhuriyet savcısı veya sulh ceza hâkiminin yanında bir zabıt kâtibi bulunur (CMK m. 169/1). Her soruşturma işlemi tutanağa bağlanır; tutanak adli kolluk görevlisi, Cumhuriyet savcısı veya sulh ceza hâkimi ile hazır bulunan zabıt kâtibi tarafından imza edilir (CMK m. 169/2). Müdafi hazır bulunmuşsa tutanakta avukatın isim ve imzasına da yer verilir (CMK m. 169/3). Tutanak işlemin yapıldığı yeri, tarihi, başlama ve bitiş saatini içerir (CMK m. 169/4); ilgililere okunur veya okumaları için verilir, imzadan kaçınılırsa nedenleri tutanağa geçirilir (CMK m. 169/5 ve 169/6).

Yargıtay 10. Ceza Dairesi, ayrı soruşturulan kişilerin kollukta şüpheli sıfatıyla verdikleri ve hükme esas alınan ifadelerin aslı veya onaylı suretleri dosyada bulunmadan kurulan hükmü CMK m. 169'a aykırı bularak bozmuştur. (Yargıtay 10. CD, E. 2022/16839)⁶

Ceza Genel Kurulu da duruşmadaki sorgu bakımından, hakların hatırlatıldığının tutanağa geçirilmemesini hatırlatılmamasıyla aynı sonuca bağlamıştır.⁴

İfade, soruşturmanın son işlemi değildir. CMK m. 160/2 uyarınca Cumhuriyet savcısı, maddi gerçeğin araştırılması ve adil bir yargılamanın yapılabilmesi için şüphelinin lehine ve aleyhine olan delilleri toplamak ve şüphelinin haklarını korumakla yükümlüdür. İfade sırasında şüpheliye, şüpheden kurtulması için somut delillerin toplanmasını isteyebileceği hatırlatılır (CMK m. 147/1-f).

Soruşturma sonunda savcının verebileceği kararlardan ikisi şunlardır: 1) Toplanan deliller suçun işlendiği hususunda yeterli şüphe oluşturuyorsa Cumhuriyet savcısı iddianame düzenler (CMK m. 170/2); iddianamenin sonuç kısmında şüphelinin yalnız aleyhine olan hususlar değil, lehine olan hususlar da ileri sürülür (CMK m. 170/5). 2) Kamu davasının açılması için yeterli şüphe oluşturacak delil elde edilemezse ya da kovuşturma olanağı yoksa kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir; bu karar suçtan zarar gören ile önceden ifadesi alınmış veya sorguya çekilmiş şüpheliye bildirilir ve kararda itiraz hakkı, süresi ve mercii gösterilir (CMK m. 172/1).

İfadesi alınmadan dava açılıp açılamayacağı konusunda Yargıtay 4. Ceza Dairesi, CMK m. 170 ve 174'te şüphelinin savunmasının alınmasını zorunlu kılan açık bir hüküm bulunmadığını, ancak kendisine ulaşmanın mümkün olduğu durumlarda savunmanın alınması gerektiğini belirtmiştir. (Yargıtay 4. CD, E. 2018/3144)⁷ Yargıtay 11. Ceza Dairesi de aramalara rağmen bulunamayan ve hakkında yakalama kararı çıkarılan şüpheli bakımından, iddianamenin iadesi sebepleri arasında savunmanın alınmamış olmasının sayılmadığını kabul etmiştir. (Yargıtay 11. CD, E. 2024/6406)⁸