Zorla getirme kararı (CMK m. 146)

CMK m. 145 uyarınca ifadesi alınacak veya sorgusu yapılacak kişi davetiye ile çağrılır; davetiyede çağrılma nedeni açıkça belirtilir ve gelmezse zorla getirileceği yazılır. Davetiyede yazılan bu zorla getirme, CMK m. 146'da düzenlenir.

CMK m. 146/1'e göre şüpheli veya sanığın zorla getirilmesine iki hâlde karar verilebilir: 1) hakkında tutuklama kararı verilmesi veya yakalama emri düzenlenmesi için yeterli nedenler bulunan şüpheli veya sanık; 2) CMK m. 145'e göre çağrıldığı hâlde gelmeyen şüpheli veya sanık. Madde iki hâli "veya" bağlacıyla ayrı ayrı sayar.

CMK m. 146/2 kararın içeriğini belirler: zorla getirme kararı şüpheli veya sanığın açıkça kim olduğunu, kendisiyle ilgili suçu, gerektiğinde eşkâlini ve zorla getirilmesi nedenlerini içerir. CMK m. 146/3'e göre kararın bir örneği şüpheli veya sanığa verilir.

CMK m. 146 kararı hangi merciin vereceğini ayrıca saymaz; m. 146/4 zorla getirilen kişinin "çağıran hâkimin, mahkemenin veya Cumhuriyet savcısının" önüne götürüleceğini söyler. Kovuşturma evresi için CMK m. 199 ayrı bir hüküm koyar: mahkeme, sanığın hazır bulunmasına ve zorla getirme kararı veya yakalama emriyle getirilmesine her zaman karar verebilir. Bu sayfadaki kararlarda kararı hangi merciin verebileceğine ilişkin bir ölçüt kurulmamıştır; Yargıtay 12. Ceza Dairesinin incelediği bir tazminat davasında soruşturma evresindeki zorla getirme emrini Cumhuriyet Başsavcılığı vermişti. (Yargıtay 12. CD, E. 2021/1077)¹

CMK m. 146/4 uyarınca zorla getirme kararı ile çağrılan şüpheli veya sanık derhal, olanak bulunmadığında yol süresi hariç en geç yirmi dört saat içinde çağıran hâkimin, mahkemenin veya Cumhuriyet savcısının önüne götürülür ve sorguya çekilir veya ifadesi alınır.

CMK m. 146/5'e göre zorla getirme, bunun için haklı görülecek bir zamanda başlar ve hâkim, mahkeme veya Cumhuriyet savcısı tarafından sorguya çekilmenin veya ifade almanın sonuna kadar devam eder. Kanun zorla getirmenin süresini böylece amacına bağlar: kişinin çağrıldığı işlem bitince zorla getirme de sona erer.

Yargıtay 12. Ceza Dairesinin incelediği olayda kişi, Cumhuriyet Başsavcılığının zorla getirme emri gereği sabah saatlerinde konutuna gidilerek yakalanmış, hakkında adli muayene raporu düzenlenmiş, ardından savcılığa sevk edilerek ifadesi alınmış ve aynı gün serbest bırakılmıştı.¹

Kararlarda bu konulara değinilmemiştir: yirmi dört saatlik sürenin aşılmasının sonucu, kararın örneğinin kişiye ne zaman verileceği ve zorla getirme sırasında kolluğun nasıl davranacağı. Bu sayfa bu konularda madde metninin ötesinde bir tespit yapmaz.

CMK m. 146/6'ya göre zorla getirme kararının yerine getirilememesinin nedenleri, köy veya mahalle muhtarı ile kolluk görevlisinin birlikte imzalayacakları bir tutanakla saptanır. Aşağıdaki kararlarda Yargıtay'ın, zorla getirme emrinin dönüşünde yazan sonucu nasıl değerlendirdiği görülür.

Yargıtay 4. Ceza Dairesinin 2026 tarihli kararındaki olayda sanık, savunmasını avukatı huzurunda yapmak istediğini bildirmiş, sonraki celsede hazır olması ihtar edilmiş, ancak duruşmaya gelmemişti. Hakkında çıkarılan zorla getirme emri üzerine düzenlenen tutanakla ikamet ettiği yer tespit edilmişti. Daire, bu tespit karşısında CMK m. 195'teki istisnai durumlar dışında sanığın savunması alınmadan mahkûmiyet hükmü kurulamayacağını, CMK m. 193'e aykırı olarak yöntemince savunması alınmadan yargılamaya devamla mahkûmiyet kurulmasının savunma hakkını kısıtladığını belirterek kararı bozdu. (Yargıtay 4. CD, E. 2024/6337)²

Tanık hakkındaki zorla getirme emrinde tanığın "adres kapalı olduğundan ve şahsı tanıyan bilen olmadığından temini mümkün olmadığı" belirtildiğinde Yargıtay 4. Ceza Dairesi 2020 tarihli kararında, adres araştırması yapılarak tespit edilen adresinden çağrılıp dinlenmeden veya hukuki dayanağı gösterilip dinlenmesine gerek bulunmadığına dair bir karar verilmeden hüküm kurulmasını eksik inceleme saydı ve beraat hükmünü bozdu. (Yargıtay 4. CD, E. 2020/9531)³

Yargıtay 3. Ceza Dairesi 2024 tarihli kararında aynı yönde, kovuşturma evresinde tanık hakkında çıkarılan zorla getirme kararının adı geçenin adreste bulunamaması nedeniyle infaz edilemediğini, tanıkla ilgili adres araştırması yapılmadığını ve tanığın dinlenmediğini bozma nedenleri arasında saydı; adres araştırması yapılarak tanığın dinlenmesi gerektiğini belirtti. (Yargıtay 3. CD, E. 2022/4091)⁴

Yargıtay 6. Ceza Dairesinin 2016 tarihli kararındaki olayda yakınan hakkında iki kez zorla getirme kararı verilmiş, ancak emirler yakınana geçerli tebligat yapılan ve MERNİS adresi olan adresten farklı bir adrese çıkarılmıştı. Daire, yanlış adrese çıkarılan zorla getirme emirlerinin yerine getirilememesi üzerine "tüm aramalara rağmen ulaşılamaması" gerekçesiyle yakınanın dinlenmesinden vazgeçilmesini eksik soruşturma sayarak hükmü bozdu. (Yargıtay 6. CD, E. 2014/6580)⁵

Bu dört olayda Yargıtay, zorla getirme emrinin yerine getirilememiş olmasını, adres araştırması yapılmadan ya da tespit edilen adres gözetilmeden kişiyi dinlemeden veya savunmasını almadan karar vermek için yeterli görmemiştir.²³⁴⁵

CMK m. 146/7 uyarınca çağrıya rağmen gelmeyen tanık, bilirkişi, mağdur ve şikâyetçi ile ilgili olarak da zorla getirme kararı verilebilir. Bu fıkra 6/12/2006 tarihli 5560 sayılı Kanunla eklenmiştir.

Tanıklar CMK m. 43/1'e göre çağrı kâğıdı ile çağrılır ve çağrı kâğıdında gelmemenin sonuçları bildirilir. Çağrı CMK m. 43/2'ye göre telefon, telgraf, faks, elektronik posta gibi araçlarla da yapılabilir; ancak bu durumda çağrı kâğıdına bağlanan sonuçlar uygulanmaz. CMK m. 43/1 ayrıca tutuklu işlerde tanıklar için zorla getirme kararı verilebileceğini, karar yazısında bu yoldan getirilmenin nedenlerinin gösterileceğini düzenler. CMK m. 43/5'e göre bu madde hükümleri, kişinin ancak Cumhuriyet savcısı, hâkim veya mahkeme önünde tanık olarak dinlenmesi hâlinde uygulanabilir. Tutuklu işlerdeki bu karara ve m. 43/5'in sınırına bu sayfadaki kararlarda değinilmemiştir.

CMK m. 44/1'e göre usulüne uygun olarak çağrılıp da mazeretini bildirmeksizin gelmeyen tanıklar zorla getirilir ve gelmemelerinin sebep olduğu giderler takdir edilerek kamu alacaklarının tahsili usulüne göre ödettirilir. Zorla getirilen tanık gelmemesini haklı gösterecek sebepleri sonradan bildirirse aleyhine hükmedilen giderler kaldırılır. 8/7/2021 tarihli 7331 sayılı Kanunla eklenen cümleye göre zorla getirme kararı, telefon, telgraf, faks, elektronik posta gibi iletişim bilgileri dosyada bulunuyorsa bu araçlarla da tanığa bildirilir. CMK m. 44/2 uyarınca fiilî hizmette bulunan askerler hakkındaki zorla getirme kararı askerî makamlar aracılığıyla infaz olunur.

Mağdur ve şikâyetçi CMK m. 233/1'e göre Cumhuriyet savcısı, mahkeme başkanı veya hâkim tarafından çağrı kâğıdı ile çağrılıp dinlenir. CMK m. 233/2 uyarınca bu konudaki çağrı ve zorla getirme bakımından tanıklara ilişkin hükümler uygulanır. Yukarıda anılan Yargıtay 6. Ceza Dairesi kararında zorla getirme kararı yakınan hakkında verilmişti.⁵

Bilirkişi bakımından zorla getirmenin dayanağı CMK m. 146/7'dir. CMK m. 62/1, tanıklara ilişkin hükümlerden bilirkişiye ilişkin sonraki maddelere aykırı olmayanların bilirkişiler hakkında da uygulanacağını söyler. CMK m. 71/1 ise usulünce çağrıldığı hâlde gelmeyen bilirkişi hakkında 60. maddenin birinci fıkrasının uygulanacağını ve durumun bilirkişilik bölge kuruluna bildirileceğini düzenler; bu fıkra zorla getirmeyi anmaz. Bilirkişinin zorla getirilmesine bu sayfadaki kararlarda değinilmemiştir.

CMK m. 211/1-a'ya göre tanık veya sanığın suç ortağı ölmüş veya akıl hastalığına tutulmuş olur ya da bulunduğu yer öğrenilemezse, bu kişilerin dinlenmesi yerine daha önce yapılan dinleme sırasında düzenlenmiş tutanaklar ile kendilerinin yazmış olduğu belgeler okunabilir.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu 2023 tarihli kararının gerekçesinde, tanık beyanı olmadan da adli raporlar, belge delilleri, bilişim ya da kamera kayıtları gibi delillerle sübuta ulaşılabiliyorsa, olayın tek tanığı bile bulunsa tanık aranmasına rağmen hazır edilemiyorsa dinlenmesinden vazgeçilebileceğinin kabul edildiğini; tutanakların okunmasıyla yetinmek için tanığın yapılan araştırma sonucu bulunduğu yerin belirlenememesinin yeterli olduğunu belirtti. (Yargıtay CGK, E. 2021/147)⁶

Aynı kararda tanığın duruşmaya zorla getirilmesi için İlçe Emniyet Müdürlüğüne ve Göç İdaresine müzekkere yazılmış, Göç İdaresinin cevabından tanığın yurt dışına çıktığı anlaşılmış, ilk derece mahkemesi de tanığın soruşturmadaki beyanlarının okunmasıyla yetinerek dinlenmesinden vazgeçmiş ve bu beyanları hükme esas almıştı. Ceza Genel Kurulu, tanığın yurt dışı adresine istinabe yoluyla ulaşılması için gerekli işlemlerin yapılıp sonucuna göre karar verilmesi gerekirken yalnız soruşturmadaki beyanlarının okunmasıyla yetinilmesini eksik araştırma saydı; Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığının itirazını kabul ederek bölge adliye mahkemesinin kararını bozdu. Karar oy çokluğuyla verilmiştir.⁶

Daire kararlarında da vazgeçme, önce yapılması gereken araştırmaya bağlanmıştır. Yargıtay 4. Ceza Dairesi tanığın dinlenmesine gerek bulunmadığına dair hukuki dayanağı gösterilen bir karar aramıştır³; Yargıtay 6. Ceza Dairesi yanlış adrese çıkarılan emirlerin sonuçsuz kalmasını "ulaşılamama" gerekçesine dayanak saymamıştır.⁵

CMK m. 176/2'ye göre tutuklu olmayan sanığa tebliğ olunacak çağrı kâğıdına, mazereti olmaksızın gelmediğinde zorla getirileceği yazılır. CMK m. 193/1 kuralı koyar: kanunun ayrık tuttuğu hâller saklı kalmak üzere hazır bulunmayan sanık hakkında duruşma yapılmaz; gelmemesinin geçerli nedeni olmayan sanığın zorla getirilmesine karar verilir. CMK m. 199'a göre de mahkeme, sanığın zorla getirme kararı veya yakalama emriyle getirilmesine her zaman karar verebilir.

Kuralın istisnalarından biri CMK m. 193/2'dedir. 28/3/2023 tarihli 7445 sayılı Kanunla değişik bugünkü metne göre, toplanan delillere göre sanık hakkında mahkûmiyet, ceza verilmesine yer olmadığı ve güvenlik tedbiri dışında bir karar verilmesi gerektiği kanısına varılırsa, sorgusu yapılmamış olsa da dava yokluğunda bitirilebilir.

Yargıtay 18. Ceza Dairesi 2019 tarihli kararında, savunmasının alınması için sanık hakkında zorla getirme kararı çıkarıldığı hâlde kararın infazı beklenmeksizin yargılamaya devam edilip mahkûmiyet hükmü kurulmasını, "hazır bulunmayan sanık hakkında duruşma yapılamaz" hükmüne aykırı buldu ve hükmü kanun yararına bozdu. (Yargıtay 18. CD, E. 2018/6731)⁷ Daire aynı kararda CMK m. 195'in uygulanması için iki koşulun birlikte bulunması gerektiğini belirtti: suçun yaptırımının adli para cezası veya müsadereden ibaret olması ve sanığa gönderilen davetiyeye gelmese de duruşmanın yapılacağı ihtarının yazılmış olması.⁷

Bu karar CMK m. 193/2'yi 7445 sayılı Kanundan önceki lafzıyla ("mahkûmiyet dışında bir karar") aktarır; bugünkü metin yukarıdaki gibidir. Yargıtay 4. Ceza Dairesinin 2026 tarihli kararı da zorla getirme tutanağıyla adresi tespit edilen sanığın savunması alınmadan mahkûmiyet kurulmasını CMK m. 193'e aykırı bulmuştur.²

Yakalama emri CMK m. 98'de ayrı bir karar olarak düzenlenir. CMK m. 98/1'e göre soruşturma evresinde çağrı üzerine gelmeyen veya çağrı yapılamayan şüpheli hakkında Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi tarafından yakalama emri düzenlenebilir; CMK m. 98/3'e göre kovuşturma evresinde kaçak sanık hakkında yakalama emri resen veya Cumhuriyet savcısının istemi üzerine hâkim veya mahkeme tarafından düzenlenir. CMK m. 94/1 uyarınca hâkim veya mahkeme tarafından verilen yakalama emri üzerine yakalanan kişi en geç yirmi dört saat içinde yetkili hâkim veya mahkeme önüne çıkarılır.

Gözaltı ise CMK m. 91'de düzenlenir. CMK m. 91/1'e göre yakalanan kişi Cumhuriyet Savcılığınca bırakılmazsa soruşturmanın tamamlanması için gözaltına alınmasına karar verilebilir; gözaltı süresi, yakalama yerine en yakın hâkim veya mahkemeye gönderilmesi için zorunlu süre hariç, yakalama anından itibaren yirmi dört saati geçemez ve bu zorunlu süre on iki saatten fazla olamaz. CMK m. 91/3'e göre toplu olarak işlenen suçlarda, delillerin toplanmasındaki güçlük veya şüpheli sayısının çokluğu nedeniyle Cumhuriyet savcısı gözaltı süresinin, her defasında bir günü geçmemek üzere, üç gün süreyle uzatılmasına yazılı olarak emir verebilir. CMK m. 91/2'ye göre gözaltına alma, tedbirin soruşturma yönünden zorunlu olmasına ve kişinin bir suçu işlediği şüphesini gösteren somut delillerin varlığına bağlıdır.

Zorla getirmenin amacı ise CMK m. 146/4 ve 146/5'te sınırlanmıştır: kişi çağıran hâkim, mahkeme veya Cumhuriyet savcısının önüne götürülür, sorguya çekilir veya ifadesi alınır ve zorla getirme bu işlemin sonuna kadar sürer. Bu sayfadaki kararlarda zorla getirme ile gözaltı arasındaki fark ayrıca ele alınmamıştır; fark burada madde metinlerinden aktarılmıştır. Tazminat bölümündeki Yargıtay 12. Ceza Dairesi kararında ilk derece mahkemesi, zorla getirilen kişinin gözaltına alınmadığı gerekçesiyle tazminat istemini reddetmiş, Daire bu kararı bozmuştur.¹

Zorla getirmenin de sonuç vermediği hâl için CMK m. 247/2 bir yol öngörür. CMK m. 248/2'de belirtilen suçlardan soruşturma veya kovuşturma başlatılmış şüpheli veya sanığın usulüne göre yapılan tebligata uymamasından dolayı verilen zorla getirme kararı da yerine getirilemezse, Cumhuriyet savcısı veya mahkeme 1) çağrının bir gazete ile şüpheli veya sanığın bilinen konutunun kapısına asılmak suretiyle ilanına karar verir; ilanda on beş gün içinde gelmezse CMK m. 248'deki tedbirlere hükmedilebileceği açıklanır; 2) bu işlemlerin tutanakla saptanmasından itibaren on beş gün içinde başvurmayan şüpheli veya sanığın kaçak olduğuna karar verir.

CMK m. 141/1-a, kanunlarda belirtilen koşullar dışında yakalanan kişilerin; CMK m. 141/1-e ise kanuna uygun olarak yakalandıktan veya tutuklandıktan sonra haklarında kovuşturmaya yer olmadığına veya beraatlerine karar verilen kişilerin maddi ve manevi her türlü zararlarını Devletten isteyebileceklerini düzenler. Madde zorla getirmeyi ayrıca anmaz; aşağıdaki iki karar, zorla getirme kararı bulunan iki olayda Yargıtay 12. Ceza Dairesinin vardığı sonucu gösterir.

Birinci olayda kişi, soruşturma evresinde Cumhuriyet Başsavcılığının zorla getirme emri gereği konutuna gidilerek yakalanmış, adli muayeneden sonra savcılığa sevk edilip ifadesi alınmış ve aynı gün serbest bırakılmış, sonra yargılandığı suçtan beraat etmişti. İlk derece mahkemesi tazminat istemini davacının gözaltına alınmadığı gerekçesiyle reddetti. Yargıtay 12. Ceza Dairesi, CMK m. 141/1-e'yi anarak bu olayda davacı lehine makul bir miktar manevi tazminata hükmedilmesi gerektiğini belirtti ve ret kararını bozdu.¹

İkinci olayda mahkeme, davacının duruşmada hazır bulunması için zorla getirme kararı çıkarmış, davacı duruşma günü hazır bulunmuştu. Daire, davacı hakkında koruma tedbiri uygulanmadığını saptadı; tazminat şartlarının oluşmadığını belirterek, temyiz sebepleri ve CMK m. 289/1 ile sınırlı incelemede hukuka aykırılık görmeyerek hükmü onadı. (Yargıtay 12. CD, E. 2022/7500)⁸

İki olay arasındaki fark kararların kendi saptamalarındadır: birincisinde kişi zorla getirme emri gereği konutuna gidilerek yakalanmış ve savcılığa sevk edilip ifadesi alınmış, ikincisinde Daire davacının duruşma günü hazır bulunduğunu ve hakkında koruma tedbiri uygulanmadığını saptamıştır; davacının duruşmaya nasıl geldiğine kararda değinilmemiştir.¹⁸ Bu iki karar, zorla getirme kararı verilen herkes için genel bir tazminat kuralı koymaz; her biri Dairenin o olaydaki sonucudur.

CMK'nın zorla getirmeden söz eden maddelerinde (m. 43, 44, 145, 146, 176, 193, 199, 233 ve 247) zorla getirme kararına özgü bir itiraz hükmü yer almaz. İtirazın genel kuralı CMK m. 267'dedir: hâkim kararları ile kanunun gösterdiği hâllerde mahkeme kararlarına karşı itiraz yoluna gidilebilir.

CMK m. 91/5'teki sulh ceza hâkimine başvuru yolu, metnine göre yakalama işlemine, gözaltına alma ve gözaltı süresinin uzatılmasına ilişkin Cumhuriyet savcısının yazılı emrine karşıdır; fıkra zorla getirmeyi anmaz.

Kararda bu konuya değinilmemiştir: bu sayfadaki Yargıtay kararlarının hiçbirinde zorla getirme kararına karşı itiraz incelenmemiştir. Tanık bakımından CMK m. 44/1 ayrı bir sonuç öngörür: zorla getirilen tanık gelmemesini haklı gösterecek sebepleri sonradan bildirirse aleyhine hükmedilen giderler kaldırılır.