İstinabe yoluyla ifade ve sorgu (CMK m. 180 ve 196)

Ceza Muhakemesi Kanunu istinabeyi ayrıca tanımlamaz. Madde metinleri, davayı görmekte olan mahkeme ile işi onun adına yapan "istinabe olunan mahkeme" arasında ayrım yapar (CMK m. 180/3-4, 60/2). Ceza Genel Kurulunun 2019 tarihli kararında istinabe olunan mahkeme "talimat mahkemesi" diye de anılır. (Yargıtay CGK, E. 2018/258)¹ Ceza Genel Kurulunun 2025 tarihli kararındaki olayda davayı gören Şanlıurfa 2. Ağır Ceza Mahkemesi, mağdur ve annesinin beyanlarının alınması için Viranşehir Asliye Ceza Mahkemesine istinabe talebi göndermiş, beyanlar o mahkemece alınmıştır. (Yargıtay CGK, E. 2025/101)²

CMK m. 180/1'e göre hastalık veya malullük ya da giderilmesi olanağı bulunmayan başka bir nedenle bir tanık veya bilirkişinin uzun ve önceden bilinmeyen bir zaman için duruşmada hazır bulunmasının olanaklı olmayacağı anlaşılırsa, mahkeme onun naiple veya istinabe yoluyla dinlenmesine karar verebilir. CMK m. 180/2 aynı hükmü, konutu yetkili mahkemenin yargı çevresi dışında bulunduğu için getirilmesi zor olan tanık ve bilirkişiye de uygular. Madde "karar verebilir" der; bu yola başvurmak mahkemenin takdirindedir.

Tanık istinabe olunan mahkemede yasal bir sebep olmaksızın tanıklıktan veya yeminden çekinirse, CMK m. 60/1'deki disiplin hapsi tedbirini almaya istinabe olunan mahkeme de yetkilidir (CMK m. 60/2).

CMK m. 180/5'e göre tanık veya bilirkişinin aynı anda görüntülü ve sesli iletişim tekniğiyle dinlenebilmesi olanağı varsa ifade bu yöntemle alınır; ses ve görüntüyle dinlemenin ayrıntısı bu sayfanın konusu değildir.

Soruşturma evresi için CMK'da istinabe adını taşıyan ayrı bir hüküm yoktur; CMK m. 161/1'e göre Cumhuriyet savcısı, nezdinde görev yaptığı mahkemenin yargı çevresi dışında bir işlem yapmak ihtiyacı doğunca o yer Cumhuriyet savcısından bu işlemi yapmasını ister.

CMK m. 180/3'e göre davayı görmekte olan mahkeme, zorunluluk olmadıkça, büyükşehir belediye sınırları içerisinde bulunan şikâyetçi, katılan, sanık, müdafi veya vekil, tanık ve bilirkişilerin istinabe yoluyla dinlenmesine karar veremez. CMK m. 180/4'e göre istinabe olunan mahkeme büyükşehir belediye sınırları içerisindeyse, ilgililer kendi yargı çevresinde bulunmasa da büyükşehir belediye sınırları içerisinde yerine getirilmesi gereken istinabe evrakını geri çevirmeden gereğini yapar. Büyükşehir belediyelerinin sınırları il mülki sınırlarıdır (5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu m. 5).

Bu yasağa aykırılığın sonucu Ceza Genel Kurulunun 2025 tarihli kararında ele alındı. Yargıtay 9. Ceza Dairesi, mağdur ve şikâyetçinin ifadelerinin istinabe yoluyla alınmasını CMK m. 180/3'e aykırı bularak mahkûmiyet hükmünü bozmuş; Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı bu bozmaya itiraz etmişti.²

Ceza Genel Kuruluna göre her olayda soyut, müstakil ve kategorik olarak CMK m. 180/3'teki istinabe yasağına aykırılığın bozma nedeni kabul edilmesi mümkün değildir. Gerekçeye göre CMK m. 289'daki mutlak hukuka aykırılık hâlleri saklı olmak üzere, ancak bir bütün hâlinde yargılamanın adil olmadığı sonucunu doğuracak, yani hükmü etkileyecek nitelikteki ihlaller bozma sebebidir.²

Kurul, yapılması gerekeni savunma hakkı ile dinlenmesi gerekenlerin hak ve menfaatleri arasında hakkaniyete uygun bir denge kurmak olarak tarif etti: ne savunma hakkı kısıtlanmalı ne de mağdur ya da tanık "taşımalı yargılama" anlamına gelecek bir külfete mecbur kılınmalıdır. Örnek olarak, tanığın ya da tanık sıfatıyla dinlenen mağdurun dinlenmesinde taraflara soru sorma imkânı sağlanmayarak savunma hakkı kısıtlanmışsa, bunun açıkça temyiz sebebi yapılması hükmün bozulmasını sonuçlayabilir.²

Somut olayda mağdur ve annesinin davayı gören mahkemede ifade vermek istediklerine ilişkin bir talepleri yoktu; suça sürüklenen çocuk ve müdafii de istinabeye itiraz etmemiş, bu konu temyiz dilekçesinde de ileri sürülmemişti. Kurul ayrıca ağır ceza mahkemesi bulunmayan mülhakat Viranşehir'de beyanların istinabe yoluyla alınmasının hükme etki edecek nitelikte bir usule aykırılık taşımadığını gözetti; Başsavcılık itirazını kabul edip Daire bozmasını kaldırdı ve dosyayı esasının incelenmesi için Daireye gönderdi. Karar oy çokluğuyla verildi.²

Ceza Genel Kurulunun bu kararında büyükşehir belediye sınırlarının nereye kadar uzandığına değinilmemiştir. Yasağa aykırılık temyizde ileri sürülmediği için, bu dosyada taraflara soru sorma hakkının engellenip engellenmediği de incelenmemiştir.

CMK m. 196/2'ye göre sanık, alt sınırı beş yıl ve daha fazla hapis cezasını gerektiren suçlar hariç olmak üzere istinabe suretiyle sorguya çekilebilir. CMK m. 2/1-h sorguyu şüpheli veya sanığın hâkim veya mahkeme tarafından suçla ilgili olarak dinlenmesi diye tanımlar; kolluk görevlilerinin veya Cumhuriyet savcısının şüpheliyi dinlemesi ise "ifade alma"dır (CMK m. 2/1-g). İstinabe sorgusunda sanığı davayı gören mahkeme değil, istinabe olunan mahkeme dinler.

Ceza Genel Kuruluna göre bu düzenlemeyle alt sınırı beş yıldan az hapis cezasını gerektiren bir suçtan yargılanan sanığa sorgusundan önce ifadesini esas mahkemesi huzurunda vermek isteyip istemediği sorulur ve sanık talimat mahkemesi önünde savunma yapmayı kabul ederse istinabe suretiyle sorguya çekilebilir. Alt sınırı beş yıl ve daha fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda ise sanığın sorgusunun mutlaka yargılamayı yapan mahkemece gerçekleştirilmesi zorunludur.¹

Kurula göre sorgudan önce sanığa ifadesini yargılamayı yapan mahkeme huzurunda vermek isteyip istemediğinin sorulmaması, sorulduğunda duruşmadan bağışık tutulmak istemediğini belirtmesi ya da suçun cezasının alt sınırı beş yıl ve daha fazla olmasına karşın istinabe yoluyla alınan ifadesiyle yetinilmesi savunma hakkının kısıtlanması sonucunu doğurur ve mutlak bir bozma nedenidir.¹ Kurulun 2021 tarihli kararı aynı sayıma bozmaya karşı diyeceklerinin istinabe yoluyla sorulmasını da ekler. (Yargıtay CGK, E. 2017/383)³

Kurul bu sonucu Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin 6. maddesinin üçüncü fıkrasının (c) bendine de dayandırdı: sanığın duruşmada hazır bulunabilmesi bir yükümlülük olmakla birlikte öncelikle kendisi açısından bir haktır ve adil yargılanma hakkının temel unsurlarından birini oluşturur.³

Kural yalnız mahkûmiyet hükümlerinde işletilmedi. Ceza Genel Kurulunun 2019 tarihli kararında beraat hükümleri, katılan vekilinin temyizi üzerine, sanıkların sorgularının istinabe yoluyla yapılamayacağının gözetilmemesi nedeniyle tüm suçlar bakımından ve sair yönleri incelenmeksizin bozuldu.¹ Yargıtay 6. Ceza Dairesi de nitelikli yağmadan verilen beraat hükmünü katılan vekilinin temyizi üzerine bozarken, işin esasına girilebilmesi için her şeyden önce CMK'da açıkça düzenlenmiş emredici usul hükümlerine uyulup uyulmadığının denetlenmesi gerektiğini belirtti. (Yargıtay 6. CD, E. 2013/28558)⁴

Mahkemece sorgusu yapılmış sanığın duruşmada hazır bulunmaktan bağışık tutulması (CMK m. 196/1) ve sanığın yokluğunda duruşma yapılabilen hâller bu sayfanın konusu değildir.

Ceza Genel Kurulunun 2021 tarihli kararındaki olayda sanık, silahla ve kişinin yaşamını tehlikeye sokacak nitelikte kasten yaralama suçundan (TCK m. 86/1, 86/3-e ve 87/1-d ile 87/1 son cümle) yargılanmıştı. Sanığın adresi tespit edilemediği için CMK m. 98 uyarınca yakalama emri düzenlenmiş, yakalanan sanığın savunması davayı gören mahkeme dışında bir asliye mahkemesince tespit edilmiş ve sanık 3 yıl 9 ay hapis cezasına mahkûm edilmişti.³

Yerel mahkeme, TCK m. 87/1 son cümlesindeki beş yıllık sınırın temel ceza olmadığını ve ortada alt sınırı beş yıl olan bir suç bulunmadığını savunarak Yargıtay 3. Ceza Dairesinin bozmasına direndi. Ceza Genel Kurulu bu görüşü kabul etmedi: TCK m. 87/1 son cümlesinde verilecek hapis cezasının beş yıldan az olmayacağı öngörüldüğünden, sanığın sorgusunun yargılamayı yapan mahkemece bizzat yapılmayıp istinabe yoluyla yaptırılması CMK m. 196/2'nin ihlali ve savunma hakkının sınırlandırılmasıdır. Hüküm diğer yönleri incelenmeksizin oy birliğiyle bozuldu.³ Bu olayda sanığa sonuçta beş yıldan az hapis cezası verilmiş olması bozmayı engellemedi; Kurul, suç için öngörülen cezanın beş yıldan az olamayacağına dayandı.³

Nitelikli hırsızlıkta da aynı sonuca varıldı. Ceza Genel Kurulunun 2019 tarihli kararına göre suç tarihinde yürürlükte olan TCK m. 142/2-h'deki nitelikli hırsızlık için beş yıldan on yıla kadar hapis cezası öngörüldüğünden, sanıkların sorgularının davayı gören asliye ceza mahkemesince bizzat yapılmayıp istinabe yoluyla alınması CMK m. 196/2'ye aykırıdır.¹ Yargıtay 2. Ceza Dairesi 2023 tarihli kararında aynı bende giren hırsızlık suçunda, istinabe suretiyle sorgu yapılamayacağı gözetilmeden yakalama emri ile alınan sorgusuna dayanılarak kurulan hükmü bozdu; Daire aynı kararda, sanığa yüklenen suçun TCK m. 142/2-h ve 143'e göre gerektirdiği cezanın alt sınırının beş yıldan fazla olması nedeniyle, savunmanın CMK m. 150/3 uyarınca zorunlu müdafi eşliğinde alınmamasını da ayrı bir bozma nedeni olarak saydı. (Yargıtay 2. CD, E. 2021/19421)⁵

Alt sınır, kararlarda suç tarihindeki kanun metnine göre belirlendi: 2019 tarihli kararda Ceza Genel Kurulu, TCK m. 142/2-h'nin suç tarihinde yürürlükte olan metnini esas aldı.¹

CMK m. 196/2'ye göre istinabe sorgusu için belirlenen gün Cumhuriyet savcısı ile sanık ve müdafiine bildirilir; Cumhuriyet savcısı ile müdafiin sorgu sırasında hazır bulunması zorunlu değildir. Sorgusundan önce sanığa, ifadesini esas mahkemesi huzurunda vermek isteyip istemediği sorulur.

Yargıtay 2. Ceza Dairesine göre yakalama emri üzerine de olsa istinabe mahkemesince sorgudan önce sanığa ifadesini esas mahkemesi huzurunda vermek isteyip istemediğinin sorulması zorunludur. Olayda sanığın yakalama kararı uyarınca Van 4. Asliye Ceza Mahkemesince yapılan sorgusundan önce bu soru sorulmamış; CMK m. 196/2'ye aykırı bu sorguya dayanılarak kurulan mahkûmiyet hükmü savunma hakkının kısıtlanması nedeniyle bozuldu. (Yargıtay 2. CD, E. 2016/16788)⁶

Suçun cezasının alt sınırı beş yıl ve daha fazlaysa yakalama emri üzerine başka yer mahkemesinde yapılan sorgu da CMK m. 196/2'deki yasağa takılır. Yargıtay 2. Ceza Dairesi 2023 tarihli kararında yakalama emri ile alınan sorguya dayanılarak kurulan hırsızlık hükmünü bu nedenle bozdu.⁵ Ceza Genel Kurulunun 2021 tarihli kararındaki olayda da sorgu, CMK m. 98'e göre düzenlenen yakalama emri üzerine başka bir mahkemece yapılmıştı ve hüküm bozuldu.³

CMK m. 196/2 müdafiin istinabe sorgusunda hazır bulunmasını zorunlu tutmaz. Buna karşılık CMK m. 150/3, alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlardan dolayı yapılan soruşturma ve kovuşturmada, istemi aranmaksızın müdafi görevlendirilmesini öngören m. 150/2'yi uygular. Müdafii bulunmayan sanık çocuk, kendisini savunamayacak derecede malul veya sağır ve dilsiz ise de istemi aranmaksızın müdafi görevlendirilir (CMK m. 150/2). Yargıtay 6. Ceza Dairesi, nitelikli yağma suçunda sanığın savunmasının müdafisi olmaksızın istinabe yoluyla alınmasını hem CMK m. 150/3 hem m. 196/2 bakımından aykırı buldu; Daireye göre sanığın yargılamayı yapan mahkeme önünde ve zorunlu savunmanı hazır bulunduğu bir hâlde sorgusunun yapılması zorunludur.⁴

CMK m. 181/1'e göre tanık veya bilirkişilerin dinlenmesi için belirlenen gün Cumhuriyet savcısına, suçtan zarar görene, vekiline, sanığa ve müdafiine bildirilir; düzenlenen tutanağın örneği hazır bulunan Cumhuriyet savcısına ve müdafie verilir. CMK m. 181/3'e göre tutuklu sanık, ancak tutuklu bulunduğu yer mahkemesinde yapılacak bu tür işlerde hazır bulundurulmasını isteyebilir; hâkim veya mahkemenin zorunlu saydığı hâllerde tutuklu şüpheli veya sanığın da hazır bulunmasına karar verilebilir.

Duruşmada Cumhuriyet savcısı ile müdafi veya vekil sıfatıyla katılan avukat tanıklara doğrudan soru yöneltebilir; sanık ve katılan ise mahkeme başkanı veya hâkim aracılığıyla soru yöneltebilir (CMK m. 201/1).

Yargıtay 3. Ceza Dairesi 2025 tarihli kararında, mahkûmiyete esas alınan ve suçun sübutu bakımından belirleyici delil niteliğindeki gizli tanıkların doğrudan duruşmada sanık ve müdafii huzurunda soru sorma hakkı tanınarak, SEGBİS kullanılarak ya da CMK m. 181/1'de öngörülen usule uyularak istinabe yoluyla dinlenmesi gerektiğini belirtti; Daire bu gereği AİHS m. 6/3-d ve Anayasa m. 36'daki tanıkları sorguya çekme veya çektirme hakkına bağladı. (Yargıtay 3. CD, E. 2022/31349)⁷

Daireye göre sanığın tanıkları sorgulama hakkının engellenmesi, CMK m. 180/1 ve 181/1'deki emredici hükümlere uyulmaması ve savunma hakkının kısıtlanması demektir. Hüküm bu nedenle ve tanık beyanlarındaki tarihlerin netleştirilmemesi nedeniyle tebliğnameye aykırı olarak bozuldu.⁷ Daire bu kararda duruşma, ses ve görüntü ile istinabe arasında bir öncelik sırası kurmamış, üç yolu birlikte saymıştır.

Ceza Genel Kurulunun 2025 tarihli kararı da büyükşehir yasağını tek başına bozma nedeni saymazken, örnek olarak tanığa ya da tanık sıfatıyla dinlenen mağdura taraflarca soru sorulması imkânı sağlanmamışsa ve bu açıkça temyiz sebebi yapılmışsa hükmün bozulabileceğini kabul eder.²

CMK m. 196/3'e göre sanığın istinabe yoluyla alınan sorgu tutanağı duruşmada okunur. Belgelerin duruşmaya getirilmesini düzenleyen CMK m. 209/1 ise naip veya istinabe yoluyla sorgusu yapılan sanığa ait sorgu tutanaklarının ve naip veya istinabe yoluyla dinlenen tanığın ifade tutanaklarının duruşmada anlatılacağını söyler. İki maddenin lafzı farklıdır: m. 196/3 "okunur", m. 209/1 "anlatılır" der. CMK m. 209/2'ye göre sanığa veya mağdura ait kişisel verilerin yer aldığı belgelerin, açıkça istemeleri hâlinde kapalı oturumda anlatılmasına karar verilebilir.

İstinabe tutanağı tanığın duruşmada dinlenmesinin her zaman yerini tutmaz. CMK m. 210/1'e göre olayın delili bir tanığın açıklamalarından ibaretse bu tanık duruşmada mutlaka dinlenir; daha önce yapılan dinleme sırasında düzenlenmiş tutanağın okunması dinleme yerine geçemez. CMK m. 211/1 ise tanığın ölmesi, akıl hastalığına tutulması veya bulunduğu yerin öğrenilememesi, hastalık veya malullük gibi nedenlerle belli olmayan bir süre gelememesi ya da ifadesinin önem derecesi itibarıyla hazır bulunmasının gerekli sayılmaması hâllerinde önceki tutanakların okunmasıyla yetinilebileceğini düzenler. CMK m. 211/2'ye göre Cumhuriyet savcısı, katılan veya vekili, sanık veya müdafii bunların dışında kalan tutanakların okunmasına birlikte rıza gösterebilir.

CMK m. 217/1'e göre hâkim kararını ancak duruşmaya getirilmiş ve huzurunda tartışılmış delillere dayandırabilir. Yargıtay 3. Ceza Dairesinin 2025 tarihli kararında, belirleyici gizli tanıkların sanığa soru sorma hakkı tanınmadan dinlenmesi CMK m. 181/1 ile birlikte m. 210'a da aykırı bulundu.⁷

Bu sayfadaki kararlarda istinabe tutanağının duruşmada anlatılmaması ya da okunmaması üzerine kurulmuş bir bozma yoktur; kararlardaki bozma nedenleri sorgunun ya da dinlemenin kendisine ilişkindir.

CMK m. 196/6'ya göre yurt dışında bulunan sanığın belirlenen duruşma tarihinde hazır bulunmasının zorluğu hâlinde, bu tarihten önce duruşma açılarak veya istinabe suretiyle sorgusu yapılabilir. Ses ve görüntüyle sorguyu düzenleyen CMK m. 196/4 ise yalnız yurt içinde bulunan sanıktan söz eder.

Yabancı devletten yapılacak istemler 6706 sayılı Cezaî Konularda Uluslararası Adlî İş Birliği Kanununda "adlî yardımlaşma" adıyla düzenlenir; bu kanunda "istinabe" sözcüğü geçmez. 6706 sayılı Kanun m. 1/3'e göre Türkiye'nin taraf olduğu adlî iş birliğine ilişkin milletlerarası andlaşmalar ile diğer kanun hükümleri saklıdır. 6706 sayılı Kanun m. 7/1'e göre adlî merciler, soruşturma veya kovuşturmanın sonuçlandırılması için ihtiyaç duyulan konularda adlî yardımlaşma talebinde bulunabilir. Talebe konu işlemin yerine getirilmesi sırasında hazır bulunma talebinde bulunulabilir (m. 7/1-c); ilgili devletin kendi iç hukukuna uygun olarak yerine getirdiği işlemler Türk hukuku bakımından da geçerli sayılır (m. 7/1-ç).

6706 sayılı Kanun m. 9/1'e göre adlî yardımlaşma talebinin yerine getirilmesinde görüntülü ve sesli iletişim tekniğinin kullanılması istenebilir; bu işlemler yerine getiren devletin yetkili makam veya mercilerinin yönetimi altında ve o devletin hukuku uyarınca yürütülür. Talebi Türk adlî mercileri yapmışsa, milletlerarası andlaşmalarda hüküm bulunması kaydıyla işlem Türk adlî mercilerinin yönetimi altında ve Türk hukuku uyarınca yürütülür (m. 9/2).

Ceza Genel Kurulunun 2021 tarihli kararındaki olayda sanığın ifadesi uluslararası istinabe yoluyla Leverkusen Asliye Ceza Mahkemesinde alınmıştı. Sanık Türkiye'de bir avukat tutmak istediğini, kendisine bir avukat arayacağını ve dava konusuyla ilgili orada herhangi bir beyanda bulunmak istemediğini belirtmiş; yerel mahkeme bunu susma hakkının kullanılması sayarak mahkûmiyet hükmü kurmuş ve Yargıtay 7. Ceza Dairesinin bozmasına direnmişti. (Yargıtay CGK, E. 2021/6)⁸

Ceza Genel Kurulu, sanığın susma hakkını kullanmak istediğini açıkça ileri sürmemesi ve savunmasını müdafisi huzurunda yapmak istediğini beyan etmesinin savunmasını yaptığı anlamına gelmeyeceğine karar verdi. Kurula göre bu beyanlara savunma anlamı verilerek mahkûmiyet hükmü kurulması, duruşmanın yüz yüzeliği ve sözlülüğü ilkeleriyle AİHS m. 6'daki adil yargılanma hakkının ihlali ve savunma hakkının kısıtlanmasıdır; direnme hükmü sanığın sorgusu yapılmadan mahkûmiyet kurulduğu için sair yönleri incelenmeksizin bozuldu. Karar oy çokluğuyla verildi.⁸

Ceza Genel Kurulu bu kararda sanığın susma hakkını açıkça kullandığı bir durumda sonucun ne olacağını karara bağlamamıştır. 6706 sayılı Kanun ve müdafiin yurt dışındaki işlemde hazır bulunması da kararda tartışılmamıştır.