Tanık olarak çağrıldım: tanıklık yükümlülüğü ve tanığın hakları (CMK m. 43)

CMK m. 43/1 uyarınca tanıklar çağrı kâğıdı ile çağrılır ve çağrı kâğıdında gelmemenin sonuçları bildirilir. Tutuklu işlerde tanıklar için zorla getirme kararı verilebilir; bu durumda karar yazısında bu yoldan getirilmenin nedenleri gösterilir. CMK m. 43/2'ye göre çağrı telefon, faks, elektronik posta gibi araçlarla da yapılabilir; ancak çağrı kâğıdına bağlanan sonuçlar bu durumda uygulanmaz. Duruşma sürerken hemen dinlenmesi gereken tanıklar için mahkeme, belirttiği gün ve saatte hazır bulundurulmalarını görevlilere yazılı olarak emredebilir (CMK m. 43/3).

CMK m. 43/5, maddenin hükümlerinin kişinin ancak Cumhuriyet savcısı, hâkim veya mahkeme önünde tanık olarak dinlenmesi hâlinde uygulanabileceğini söyler. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, tanık dinleme yetkisi bulunmayan kolluğun "bilgi sahibi" sıfatıyla aldığı ifadenin tanık beyanı olarak kabul edilemeyeceğini belirtmiştir. (Yargıtay CGK, E. 2023/472)¹ Yargıtay 8. Ceza Dairesi de CMK m. 43/5 karşısında kolluğu tanık dinleme yetkisi bulunmayan merci saymış ve kolluğun düzenlediği bilgi alma tutanağındaki beyanlar nedeniyle yalan tanıklık suçunun oluşmayacağını kabul etmiştir. (Yargıtay 8. CD, E. 2022/6080)²

Kolluğun "bilgi sahibi" olarak çağırdığı kişiye tanıklığa ilişkin usul güvencelerinin uygulanması olanağı bulunmadığını Ceza Genel Kurulu aynı kararda ayrıca vurgulamıştır; Genel Kurul, çekinme hakkı hatırlatılmadan kollukta bu sıfatla alınan beyanı, kişi duruşmada tanıklıktan çekindiğinde hükme esas alınamaz saymıştır.¹

CMK m. 45/1'e göre şu kişiler tanıklıktan çekinebilir: 1) şüpheli veya sanığın nişanlısı; 2) evlilik bağı kalmasa bile şüpheli veya sanığın eşi; 3) şüpheli veya sanığın kan veya kayın hısımlığından üstsoyu veya altsoyu; 4) şüpheli veya sanığın üçüncü derece dahil kan veya ikinci derece dahil kayın hısımları; 5) şüpheli veya sanıkla aralarında evlatlık bağı bulunanlar.

Yaş küçüklüğü, akıl hastalığı veya akıl zayıflığı nedeniyle çekinmenin önemini anlayamayacak durumda olanlar, kanuni temsilcilerinin rızasıyla tanık olarak dinlenebilir; kanuni temsilci şüpheli veya sanıksa çekinme konusunda karar veremez (CMK m. 45/2). Yargıtay 1. Ceza Dairesi, tarafların çocuğu olan tanık hakkında ilk beyanında CMK m. 45/2'ye göre işlem yapılmadığı ve çekinme hakkı usulünce hatırlatılmadan alınan ifadesinin hükme esas alınmasını bozma nedenlerinden biri saymıştır. (Yargıtay 1. CD, E. 2023/1233)³

CMK m. 45/3 uyarınca çekinebilecek kimselere bu hak dinlenmeden önce bildirilir; bu kimseler dinlenirken de her zaman tanıklıktan çekinebilir. Yasal bir sebep olmadan çekinmenin sonucu CMK m. 60/1'de düzenlenir. Yargıtay 23. Ceza Dairesi, babası şikâyetçi olduğu için sanık lehine tanıklık yapmak istemediğini söyleyen tanık hakkında, CMK m. 45'te şikâyetçi olanlarla ilgili bir düzenleme bulunmadığını belirtmiş ve tanığın duruşmaya çağrılarak beyanına başvurulmadan hüküm kurulmasını eksik araştırma saymıştır. (Yargıtay 23. CD, E. 2015/10262)⁴

CMK m. 46/1 meslek ve sürekli uğraşı nedeniyle çekinmeyi düzenler: 1) avukatlar, stajyerleri ve yardımcıları bu sıfatları dolayısıyla öğrendikleri bilgiler için; 2) hekimler, diş hekimleri, eczacılar, ebeler, yardımcıları ve diğer tıp meslek mensupları hastaları ve yakınları hakkında öğrendikleri bilgiler için; 3) mali işlerde görevlendirilmiş müşavirler ve noterler hizmet verdikleri kişiler hakkında öğrendikleri bilgiler için. CMK m. 46/2'ye göre avukatlar dışındaki bu kişiler, ilgilinin rızası varsa tanıklıktan çekinemez.

Devlet sırrı niteliğindeki bilgiler için CMK m. 47 ayrı bir usul öngörür: suç olgusuna ilişkin bilgiler Devlet sırrı olarak mahkemeye karşı gizli tutulamaz; tanık yalnız mahkeme hâkimi veya heyeti tarafından, zabıt kâtibi dahi olmadan dinlenir. Bu usul hapis cezasının alt sınırı beş yıl veya daha fazla olan suçlarda uygulanır (CMK m. 47/3). CMK m. 49'a göre mahkeme başkanı, hâkim veya Cumhuriyet savcısı gerekli gördüğünde tanık çekinmesinin dayanağı olan olguları bildirir ve gerektiğinde bu konuda kendisine yemin verdirilir.

Yargıtay 1. Ceza Dairesi, delil yasaklarını delil elde etme ve delil değerlendirme yasakları olarak ikiye ayırmış; tanıklıktan çekinme hakkı olanlara bu hakkın hatırlatılmamasını delil elde etme yasağına, tanıklıktan çekinen tanığın önceki ifadesinin okunamamasını delil değerlendirme yasağına örnek göstermiştir. (Yargıtay 1. CD, E. 2022/4119)⁵

Aynı yönde, tarafların çocuğu olan tanığa çekinme hakkı usulünce hatırlatılmadan alınan ifadenin hükme esas alınması 1. Ceza Dairesince hukuka aykırı bulunmuş; Daire, tanığın usulüne uygun ifadesi alındıktan sonra haksız tahrik koşullarının yeniden tartışılması gerektiğini belirtmiştir.³

Yargıtay 8. Ceza Dairesi, sanığın eşinin kollukta çekinme hakkı hatırlatılmadan ve yeminsiz alınan, yargılamada kabul etmediği beyanı dışında mahkûmiyete yeterli kesin ve inandırıcı delil bulunmadığını gözetmeden kurulan mahkûmiyeti bozmuş ve sanığın beraati gerektiğini belirtmiştir. (Yargıtay 8. CD, E. 2021/9834)⁶ Kararda Daire, bu beyan dışında mahkûmiyete yeterli delil bulunmamasını gerekçe yapmıştır.

Yargıtay 10. Ceza Dairesi, hukuka aykırı alınan görüntü kaydının tanıklıktan çekinme hakkı olan sanığın babasına kollukça gösterilerek sanığın teşhis ettirilmesiyle elde edilen delili de hukuka aykırı saymış ve hükme esas alınamayacağını belirtmiştir. (Yargıtay 10. CD, E. 2023/4546)⁷

CMK m. 210/2 uyarınca tanıklıktan çekinebilecek olan kişi duruşmada tanıklıktan çekindiğinde, önceki ifadesine ilişkin tutanak okunamaz. CMK m. 217/1'e göre de hâkim, kararını ancak duruşmaya getirilmiş ve huzurunda tartışılmış delillere dayandırabilir. CMK m. 210/1 ayrıca, olayın delili bir tanığın açıklamalarından ibaretse bu tanığın duruşmada mutlaka dinlenmesini ve önceki tutanağın okunmasının dinleme yerine geçemeyeceğini öngörür.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, çekinme hakkı olduğu hâlde bunu soruşturmada kullanmayan tanık kovuşturmada çekindiğinde önceki ifadesine ilişkin tutanakların okunamayacağını ve bu beyanların hükme esas alınamayacağını belirtmiştir.¹ Genel Kurul bu ön sorunu oy birliğiyle çözmüş; sübuta ilişkin asıl uyuşmazlıkta ise oy çokluğuyla mahkûmiyet hükmünü bozmuştur.

Yargıtay 1. Ceza Dairesi de duruşmada kardeş olduğu için tanıklıktan çekinen tanığın kolluk beyanına dayanan ilk derece gerekçesini, CMK m. 210/2 karşısında delil değerlendirme yasağının ihlali saymış ve yasaklı delilin hükme esas alınmasını hukuka aykırı bulmuştur.⁵

CMK m. 48/1 uyarınca tanık, kendisini veya CMK m. 45/1'de gösterilen yakınlarını ceza kovuşturmasına uğratabilecek nitelikteki sorulara cevap vermekten çekinebilir ve bu hak ona önceden bildirilir. Bu hak, CMK m. 45'teki yakınlık çekinmesinden farklı olarak her tanığa tanınır; ancak tanıklığın tamamını değil, belirtilen nitelikteki soruları kapsar.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu öğretiye dayanarak, henüz kendisine suç isnadı yapılmamış bir kimsenin tanık olarak dinlenmesinde hukuki bir engel bulunmadığını; ancak tanık olarak dinlenen bu kimsenin beyanının ileride kendisi aleyhine delil olarak kullanılamayacağını, çünkü bunun için haklarının hatırlatılmış olması gerektiğini belirtmiştir. (Yargıtay CGK, E. 2022/388)⁸

Soruşturma veya kovuşturma konusu suça iştirakten ya da bu suç nedeniyle suçluyu kayırmaktan veya delilleri yok etme, gizleme ya da değiştirmekten şüpheli, sanık veya hükümlü olan kişiler tanık olarak dinlenecekse yeminsiz dinlenir (CMK m. 50/1-c). Kişi şüpheli sıfatıyla dinlendiğinde ise ona CMK m. 147'deki haklar, bu arada yüklenen suç hakkında açıklamada bulunmamasının kanuni hakkı olduğu bildirilir.

CMK m. 53/1 uyarınca tanığa dinlenmeden önce 1) gerçeği söylemesinin önemi, 2) gerçeği söylemezse yalan tanıklık suçundan cezalandırılacağı, 3) doğruyu söyleyeceğine yemin edeceği, 4) duruşmada mahkeme başkanı veya hâkimin açık izni olmadan salonu terk edemeyeceği anlatılır. CMK m. 58/1'e göre tanığa önce adı, soyadı, yaşı, işi, yerleşim yeri ve adresi sorulur; gerekirse tanıklığına ne dereceye kadar güvenilebileceğini aydınlatacak, özellikle şüpheli, sanık veya mağdurla ilişkilerine dair sorular yöneltilir.

CMK m. 54/1'e göre tanıklar tanıklıktan önce ayrı ayrı yemin eder; gerektiğinde veya kişinin tanık sıfatıyla dinlenmesinin uygun olup olmadığında tereddüt varsa yemin tanıklıktan sonraya bırakılabilir. Soruşturma evresinde Cumhuriyet savcıları da tanıklara yemin verir (CMK m. 54/2). Yeminin biçimi CMK m. 55/1'de yazılıdır: tanıklıktan önce "Bildiğimi dosdoğru söyleyeceğime namusum ve vicdanım üzerine yemin ederim." denir ve yemin edilirken herkes ayağa kalkar (CMK m. 55/2).

CMK m. 50/1'e göre şu kişiler yeminsiz dinlenir: 1) dinlenme sırasında on beş yaşını doldurmamış olanlar; 2) ayırt etme gücü olmadığı için yeminin niteliğini ve önemini kavrayamayanlar; 3) soruşturma veya kovuşturma konusu suça iştirakten, suçluyu kayırmaktan ya da delilleri yok etme, gizleme veya değiştirmekten şüpheli, sanık veya hükümlü olanlar. CMK m. 45'e göre çekinebilecek kişi tanıklık ederse ona yemin verip vermemek hâkim veya mahkemenin takdirindedir; tanık yemin etmekten çekinebilir ve bu ona bildirilir (CMK m. 51/1).

CMK m. 52/1 uyarınca her tanık ayrı ayrı ve sonraki tanıklar yanında bulunmaksızın dinlenir. Kovuşturma evresine kadar tanıklar ancak gecikmesinde sakınca bulunan veya kimliğin belirlenmesine ilişkin hâllerde birbirleriyle ve şüpheliyle yüzleştirilebilir (CMK m. 52/2). Dinleme sırasındaki görüntü veya sesler kayda alınabilir; mağdur çocukların tanıklığında bu kayıt zorunludur (CMK m. 52/3).

CMK m. 59/1'e göre tanığa dinlenmeden önce tanıklık yapacağı olayla ilgili bilgi verilir, hazır olan sanık gösterilir; tanıktan bildiklerini söylemesi istenir ve tanıklık ederken sözü kesilmez. Konuları aydınlatmak ve tamamlamak için tanığa ayrıca soru yöneltilebilir (CMK m. 59/2). Duruşmada Cumhuriyet savcısı ile müdafi veya vekil olarak katılan avukat tanığa doğrudan, sanık ve katılan ise mahkeme başkanı veya hâkim aracılığıyla soru yöneltebilir; soruya itiraz edilirse sorunun gerekip gerekmediğine mahkeme başkanı karar verir (CMK m. 201/1).

CMK m. 44/1 uyarınca usulüne uygun olarak çağrılıp da mazeretini bildirmeksizin gelmeyen tanıklar zorla getirilir ve gelmemelerinin sebep olduğu giderler takdir edilerek kamu alacaklarının tahsili usulüne göre ödettirilir. Zorla getirilen tanık, gelmemesini haklı gösterecek sebepleri sonradan bildirirse aleyhine hükmedilen giderler kaldırılır.

Aynı fıkraya 7331 sayılı Kanunla eklenen cümleye göre zorla getirme kararı, telefon, faks, elektronik posta gibi iletişim bilgileri dosyada bulunuyorsa bu araçlarla da tanığa bildirilir. Fiilî hizmetteki askerler hakkındaki zorla getirme kararı askerî makamlar aracılığıyla yerine getirilir (CMK m. 44/2). Telefonla ya da elektronik postayla yapılan çağrıda ise CMK m. 43/2 gereği çağrı kâğıdına bağlanan sonuçlar uygulanmaz.

Gelen ama yasal bir sebep olmadan tanıklıktan veya yeminden çekinen tanığın durumu CMK m. 60'ta ayrıca düzenlenir.

CMK m. 60/1 uyarınca yasal bir sebep olmaksızın tanıklıktan veya yeminden çekinen tanık hakkında bundan doğan giderlere hükmedilir; ayrıca yemininin veya tanıklığının gerçekleştirilmesi için dava hakkında hüküm verilinceye kadar ve her hâlde üç ayı geçmemek üzere disiplin hapsi verilebilir. Kişi tanıklığa ilişkin yükümlülüğüne uygun davranırsa derhâl serbest bırakılır.

Bu tedbirleri almaya naip hâkim ve istinabe olunan mahkeme ile soruşturma evresinde sulh ceza hâkimi yetkilidir (CMK m. 60/2). Tedbirler alınıp süreler tümüyle uygulandıktan sonra o dava veya aynı işe ilişkin diğer davada tekrar edilmez (CMK m. 60/3). Disiplin hapsi kararına itiraz edilebilir (CMK m. 60/4).

Yargıtay 23. Ceza Dairesi, katılanın oğlunun babası şikâyetçi olduğu için tanıklık yapmak istemediğini söylediği dosyada, CMK m. 45'te böyle bir çekinme sebebi bulunmadığını ve CMK m. 60/1'in yasal sebep olmadan çekinen tanık hakkında disiplin hapsi verilebileceğini öngördüğünü belirterek tanığın duruşmaya çağrılıp beyanına başvurulmasını istemiştir.⁴ Daire disiplin hapsi verilmesini emretmemiş, maddenin "verilebilir" lafzını aktarmıştır.

CMK m. 58/2'ye göre tanığın kimliğinin ortaya çıkması kendisi veya yakınları için ağır bir tehlike oluşturacaksa kimliğinin saklı tutulması için gerekli önlemler alınır; kimliği saklı tutulan tanık, tanıklık ettiği olayları hangi sebep ve vesileyle öğrendiğini açıklamakla yükümlüdür. Hazır bulunanların huzurunda dinlenmesi tanık için başka türlü önlenemeyecek ağır bir tehlike oluşturacaksa hâkim tanığı hazır bulunma hakkına sahip olanlar olmadan dinleyebilir; bu durumda ses ve görüntülü aktarma yapılır ve soru sorma hakkı saklıdır (CMK m. 58/3).

Tanıklıktan sonra kimliğin saklı tutulması ve güvenliğin sağlanması için alınacak önlemler CMK m. 58/4 uyarınca ilgili kanunda düzenlenir. CMK m. 58/5'e göre ikinci, üçüncü ve dördüncü fıkralar ancak bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlarla ilgili olarak uygulanabilir. Tanık Koruma Kanunu (5726) ise m. 3/1'de ağırlaştırılmış müebbet hapis, müebbet hapis ve alt sınırı on yıl veya daha fazla hapis cezasını gerektiren suçları da kapsamına alır ve m. 5/1-a'da kimlik ve adres bilgilerinin kayda alınarak gizli tutulmasını tanık koruma tedbirleri arasında sayar; bu tedbirler tanığın ya da yakınlarının hayatı, beden bütünlüğü veya mal varlığı ağır ve ciddi bir tehlike içindeyse ve korunmaları zorunluysa uygulanabilir (m. 4/2).

CMK m. 61/1 uyarınca Cumhuriyet savcısı, mahkeme başkanı veya hâkim tarafından çağrılan tanığa, Adalet Bakanlığınca her yıl hazırlanan tarifeye göre kaybettiği zamanla orantılı bir tazminat verilir. Tanık hazır olmak için seyahat etmek zorunda kalmışsa yol giderleri ile çağrıldığı yerdeki ikamet ve beslenme giderleri de karşılanır. Bu tazminat ve giderler hiçbir vergi, resim ve harç alınmadan ödenir (CMK m. 61/2).

TCK m. 272/1 uyarınca hukuka aykırı bir fiil nedeniyle başlatılan soruşturmada tanık dinlemeye yetkili kişi veya kurul önünde gerçeğe aykırı tanıklık yapan kimseye dört aydan bir yıla kadar hapis cezası verilir. Mahkeme huzurunda ya da yemin ettirerek tanık dinlemeye kanunen yetkili merci önünde gerçeğe aykırı tanıklığın cezası bir yıldan üç yıla kadar hapistir (TCK m. 272/2). Üç yıldan fazla hapis cezasını gerektiren bir suçun soruşturma veya kovuşturmasında yalan tanıklıkta ceza iki yıldan dört yıla kadar hapistir (TCK m. 272/3). TCK m. 272/4-8, aleyhine tanıklık edilen kişiye koruma tedbiri uygulanması ya da mahkûmiyet gibi ağırlaştırıcı hâlleri düzenler.

Yargıtay 8. Ceza Dairesi, CMK m. 43/5 karşısında tanık dinleme yetkisi bulunmayan kolluğun düzenlediği bilgi alma tutanağındaki beyanlar nedeniyle yalan tanıklık suçunun unsurları itibarıyla oluşmayacağını belirtmiş; somut olayda hazırlık aşamasındaki beyanlarla mahkeme huzurundaki yeminli beyanlar arasında esaslı bir farklılık olmadığını da tespit ederek beraat hükmünü onamıştır.²

TCK m. 273/1'e göre kişinin 1) kendisinin, üstsoyunun, altsoyunun, eşinin veya kardeşinin soruşturma ve kovuşturmaya uğramasına neden olabilecek bir hususla ilgili olarak yalan tanıklıkta bulunması ya da 2) tanıklıktan çekinme hakkı olmasına rağmen bu hak kendisine hatırlatılmadan gerçeğe aykırı tanıklık yapması hâlinde cezada indirim yapılabilir veya ceza vermekten vazgeçilebilir. Bu hüküm özel hukuk uyuşmazlıklarında yapılan yalan tanıklıkta uygulanmaz (TCK m. 273/2).

Yargıtay 8. Ceza Dairesi bir kararında, tanık olarak dinlenirken kendisine CMK m. 48'deki çekinme hakkı hatırlatılmayan suça sürüklenen çocuğun, bu şekilde alınan beyanı nedeniyle yalan tanıklıktan mahkûmiyeti yerine beraati gerektiğini belirtmiş; Anayasa m. 38'deki kendini ve yakınlarını suçlamaya zorlanamama hükmünü ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin aynı yöndeki kararlarını gözetmiştir. (Yargıtay 8. CD, E. 2018/8497)⁹ Kararda TCK m. 273'e değinilmemiştir.

TCK m. 274'e göre gerçeğin söylendiği ana göre etkin pişmanlık uygulanır: aleyhine tanıklık yapılan kişi hakkında hak kısıtlaması veya yoksunluğu sonuçlayacak bir karar ya da hüküm verilmeden önce gerçek söylenirse cezaya hükmolunmaz (TCK m. 274/1); bu karardan sonra ama hükümden önce söylenirse ceza üçte ikisinden yarısına kadar (TCK m. 274/2), mahkûmiyet kesinleşmeden önce söylenirse yarısından üçte birine kadar indirilebilir (TCK m. 274/3).