Polis ifadesine gitmezsem ne olur? (CMK m. 145)

CMK m. 2/g ifade almayı, şüphelinin kolluk görevlileri veya Cumhuriyet savcısı tarafından soruşturma konusu suçla ilgili olarak dinlenmesi diye tanımlar; gündelik dilde "polis ifadesi" denen işlem kanunda kolluk görevlilerinin ifade almasıdır. CMK m. 2/h'ye göre sorgu ise şüpheli veya sanığın hâkim veya mahkeme tarafından dinlenmesidir. Şüpheli, soruşturma evresinde suç şüphesi altında bulunan kişidir (CMK m. 2/a); kovuşturma iddianamenin kabulüyle başlar ve kişi bu andan itibaren sanıktır (CMK m. 2/b ve 2/f).

Bu ayrım sayfanın geri kalanı için belirleyicidir: soruşturmadaki ifade çağrısına uymamanın sonuçları CMK m. 145, 146 ve 98'de; kovuşturmada duruşmaya gelmeyen sanığın durumu CMK m. 193 ve 247'de düzenlenir. CMK m. 145 ise hem ifadesi alınacak hem de sorgusu yapılacak kişinin davetiye ile çağrılacağını söyler.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu ifade ve sorguyu, şüpheli ve sanık bakımından bir yükümlülük olmakla beraber aynı zamanda bir hak olarak nitelendirmiştir. (Yargıtay CGK, E. 2017/188)¹ Kurula göre savunma hakkının temelini oluşturan sorgu, yalnız sanık lehine getirilmiş bir hüküm değil, maddi gerçeğe ulaşmak amacıyla konulmuş, kamusal niteliği de bulunan emredici bir usul kuralıdır.¹ Kararın uyuşmazlığı, sorgusu yapılmayan sanık hakkında mahkûmiyet hükmü kurulup kurulamayacağıdır; yani kovuşturmadaki sorguya ilişkindir.

CMK m. 145/1'e göre ifadesi alınacak veya sorgusu yapılacak kişi davetiye ile çağrılır; çağrılma nedeni açıkça belirtilir ve davetiyeye gelmezse zorla getirileceği yazılır. Kanunun davetiyeye yazılmasını istediği sonuç zorla getirmedir. Çağrıya uymamanın kanunda düzenlenen sonraki adımları arasında zorla getirme kararı (CMK m. 146/1) ve soruşturmada çağrı üzerine gelmeyen şüpheli hakkında yakalama emri (CMK m. 98/1) vardır. CMK m. 248/2'de belirtilen suçlarda, usulüne göre yapılan tebligata uyulmaması üzerine verilen zorla getirme kararı da yerine getirilemezse çağrı ilan edilir ve şüphelinin kaçak olduğuna karar verilebilir (CMK m. 247/2).

Bu sayfadaki Yargıtay kararlarında, ifade çağrısına uymamanın kendi başına bir suç ya da kabahat oluşturup oluşturmadığına değinilmemiştir.

CMK m. 94/3'te ayrı ve dar bir hüküm vardır: ifadesi alınmak amacıyla düzenlenen yakalama emri üzerine mesai saatleri dışında yakalanan ve belirlenen tarihte yargı mercii önünde hazır bulunmayı taahhüt eden kişinin serbest bırakılmasını Cumhuriyet savcısı emredebilir; bu hüküm her yakalama emri için ancak bir kez uygulanabilir. Taahhüdünü yerine getirmeyen kişiye idari para cezası verilir. Bu yaptırım ilk çağrıya gelmemeye değil, yakalandıktan sonra verilen taahhüde uymamaya bağlanmıştır.

Şüpheli çağrısını düzenleyen CMK m. 145'in metninde mazerete ilişkin bir ifade yer almaz. Sanığın duruşmaya çağrılmasında ise CMK m. 176/2'ye göre tutuklu olmayan sanığa tebliğ olunacak çağrı kâğıdına mazereti olmaksızın gelmediğinde zorla getirileceği yazılır. Aynı maddenin birinci fıkrası, iddianameye ilişkin bilgilerin ve duruşma tarihinin telefon, faks, elektronik posta gibi araçlarla da bildirileceğini, ancak bu durumda çağrı kâğıdına bağlanan sonuçların uygulanmayacağını söyler; bu hüküm sanığın kovuşturmadaki çağrısına ilişkindir. Şüpheliye telefonla ya da mesajla yapılan ifade çağrısının hangi sonuçları doğuracağına bu sayfadaki kararlarda değinilmemiştir.

CMK m. 146/1 zorla getirme için iki ayrı durum sayar: 1) hakkında tutuklama kararı verilmesi veya yakalama emri düzenlenmesi için yeterli nedenler bulunan şüpheli veya sanık, 2) CMK m. 145'e göre çağrıldığı hâlde gelmeyen şüpheli veya sanık. Kanun her iki durumda da zorla getirilmesine "karar verilebilir" ifadesini kullanır.

Zorla getirme kararı şüphelinin açıkça kim olduğunu, kendisiyle ilgili suçu, gerektiğinde eşkâlini ve zorla getirilme nedenlerini içerir; kararın bir örneği şüpheliye verilir (CMK m. 146/2 ve 146/3). Zorla getirilen kişi derhal, olanak bulunmadığında yol süresi hariç en geç yirmi dört saat içinde çağıran hâkimin, mahkemenin veya Cumhuriyet savcısının önüne götürülür ve ifadesi alınır ya da sorguya çekilir (CMK m. 146/4). Bu sayımda kolluk görevlisi yer almaz; kanun zorla getirilen kişinin götürüleceği merci olarak çağıran hâkimi, mahkemeyi veya Cumhuriyet savcısını gösterir (CMK m. 146/4). Zorla getirme bunun için haklı görülecek bir zamanda başlar ve ifade almanın ya da sorgunun sonuna kadar devam eder (CMK m. 146/5).

Zorla getirme kararı yerine getirilemezse bunun nedenleri, köy veya mahalle muhtarı ile kolluk görevlisinin birlikte imzalayacakları bir tutanakla saptanır (CMK m. 146/6). Yargıtay 4. Ceza Dairesinin incelediği bir dosyada Cumhuriyet başsavcılığı şüphelinin savunmasının alınması için adresine tebligat göndermişti; tebligata rağmen gelmemesi üzerine hakkında zorla getirme kararı çıkarılmış, şüphelinin adresinde bulunamadığı ve yurt dışında yaşadığı anlaşılınca savunması alınmadan iddianame düzenlenmişti; Daire, yapılan araştırmalara rağmen şüpheliye ulaşılamadığı için iddianamenin iadesine yapılan itirazın reddini hukuka aykırı bulmuştur. (Yargıtay 4. CD, E. 2015/14391)²

CMK m. 98/1'e göre soruşturma evresinde çağrı üzerine gelmeyen veya çağrı yapılamayan şüpheli hakkında, Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi tarafından yakalama emri düzenlenebilir. Yakalama emrinde kişinin açık eşkâli, bilindiğinde kimliği, yüklenen suç ve yakalandığında nereye gönderileceği gösterilir (CMK m. 98/4). Cumhuriyet savcılarının ve kolluk kuvvetlerinin kendilerinin yakalama emri düzenleyebildiği hâller CMK m. 98/2'de ayrıca sayılmıştır: yakalanmışken kolluk görevlisinin elinden kaçan şüpheli veya sanık ile tutukevinden ya da ceza infaz kurumundan kaçan tutuklu veya hükümlü.

Yargıtay 8. Ceza Dairesi CMK m. 98/1 ile 145/1'i birlikte okuyarak, sulh ceza hâkiminin usulüne uygun yapılan çağrı üzerine kasten gelmeyen veya tüm araştırmalara rağmen bulunduğu yerin bilinmemesi ya da soruşturmanın sonuçsuz kalmasını sağlamak için saklanması gibi nedenlerle çağrı yapılamayan şüpheli hakkında yakalama emri verebileceğini belirtmiştir. (Yargıtay 8. CD, E. 2021/5209)³ Daire, usulüne uygun çağrı kâğıdı tebliğinin bulunmadığı ve tebligata elverişli adreslerin tespitine yönelik yeterli araştırma yapılmadığı dosyada yakalama emri talebinin reddini isabetli bulmuş, kanun yararına bozma istemini reddetmiştir.³

Hâkim veya mahkeme tarafından verilen yakalama emri üzerine yakalanan kişi en geç yirmi dört saat içinde yetkili hâkim veya mahkeme önüne çıkarılır; bu sürede çıkarılamıyorsa yakalandığı yer adliyesinde, yoksa en yakın adliyede kurulu sesli ve görüntülü iletişim sistemi kullanılarak yetkili hâkim veya mahkeme tarafından ifadesi alınır veya sorgusu yapılır (CMK m. 94/1 ve 94/2).

Soruşturma evresi sonunda toplanan deliller suçun işlendiği hususunda yeterli şüphe oluşturuyorsa Cumhuriyet savcısı bir iddianame düzenler (CMK m. 170/2). Mahkeme, iddianamenin ve soruşturma evrakının verildiği tarihten itibaren on beş gün içinde belgeleri inceler ve CMK m. 174/1'de sayılan hâllerde iddianamenin Cumhuriyet başsavcılığına iadesine karar verir: 1) 170. maddeye aykırı düzenlenen, 2) suçun sübutuna doğrudan etki edecek mevcut bir delil toplanmadan düzenlenen, 3) önödemeye, uzlaştırmaya ya da seri muhakeme usulüne tabi olduğu dosyadan açıkça anlaşılan işte bu usuller uygulanmaksızın düzenlenen, 4) izne veya talebe bağlı suçlarda izin alınmaksızın veya talep olmaksızın düzenlenen, 5) on beş yaşını doldurmamış çocuk hakkında sosyal inceleme yaptırılmaksızın düzenlenen iddianame. Süre sonunda iade edilmeyen iddianame kabul edilmiş sayılır (CMK m. 174/3); iade kararına karşı Cumhuriyet savcısı itiraz edebilir (CMK m. 174/5).

Yargıtay 11. Ceza Dairesi 2025 tarihli kararında, yapılan aramalara rağmen bulunamayan ve hakkında yakalama kararı çıkarılan şüphelinin ifadesi alınmadan düzenlenen iddianamenin iadesine itirazın reddini kanun yararına bozmuş; iddianamenin iadesi sebepleri arasında şüphelinin savunmasının alınmamış olmasının sayılmadığını belirtmiştir. (Yargıtay 11. CD, E. 2024/6406)⁴ Yargıtay 4. Ceza Dairesine göre şüphelinin savunmasının alınmasını zorunlu kılan açık bir hükme CMK m. 170 ve 174'te yer verilmemiştir; ancak bu durum her koşulda savunma alınmadan dava açılabileceği şeklinde yorumlanmamalıdır.² Daireye göre kendisine ulaşılamayan şüpheli hakkında toplanan deliller kamu davası açılması için yeterli şüphe oluşturuyorsa Cumhuriyet savcısı savunma almadan dava açabilir; şüphelinin savunmasının alınması için hiçbir girişimde bulunulmadığında ise bu ilke işletilemez.²

Aynı Daire başka bir kararında, kendisine ulaşmanın mümkün olduğu durumlarda şüphelinin savunmasının alınması gerektiğini vurgulamış; Cumhuriyet savcısının ifade almak için girişimde bulunduğu ancak şüpheliye ulaşılamadığı dosyada ifadenin alınmasında bir zorunluluk bulunmadığına hükmetmiştir. (Yargıtay 4. CD, E. 2018/3144)⁵ Bir diğer kararında CMK m. 174'teki iade sebeplerinin sınırlı sayıda gösterildiğini, şüpheli ifadesinin bu madde kapsamında iade nedeni olup olmadığının hem uygulamada hem doktrinde tartışma konusu olduğunu belirtmiş ve Cumhuriyet savcısının tüm çabalarına rağmen toplanamayan delilden dolayı iadenin mümkün olmayacağını söylemiştir. (Yargıtay 4. CD, E. 2021/6116)⁶ O dosyada savcı, ifade için sulh ceza hâkimliğinden yakalama kararı almış ve kararın infazını makul bir süre beklemişti.⁶ 4. Ceza Dairesinin 2018 tarihli dosyasında ise yakalama emri 28/12/2017'de düzenlenmiş, kamu davası 08/01/2018'de açılmıştı; itiraz mercii "makul süre beklenmeksizin" iddianame tanzim edildiği gerekçesiyle itirazı reddetmiş, Daire bu kararı kanun yararına bozmuştur.⁵

CMK m. 174/1-b 17/10/2019 tarihli 7188 sayılı Kanunla değiştirilmiştir; bugünkü metin "suçun sübûtuna doğrudan etki edecek mevcut bir delil" ifadesini kullanır. Bu sayfadaki 2015, 2018 ve 2021 tarihli 4. Ceza Dairesi kararları bendin eski ifadesini ("etki edeceği mutlak sayılan") aktarır.²⁵⁶

Yargıtay 3. Ceza Dairesi 2022 tarihli kararında aynı ilkeden yola çıkmış, sonucu ise farklı olmuştur. Daireye göre şüphelinin savunmasının alınmasını zorunlu kılan açık bir hükme CMK m. 170 ve 174'te yer verilmemiş olsa da bu durum her koşulda savunma alınmadan dava açılabileceği şeklinde yorumlanmamalıdır. (Yargıtay 3. CD, E. 2022/22857)⁷ Daire, iddianamenin sonuç kısmında şüphelinin yalnız aleyhine değil lehine olan hususların da ileri sürülmesini emreden CMK m. 170/5 kuralının yerine getirilmesinin çoğu zaman şüphelinin savunmasının alınmasıyla işlerlik kazanacağını belirtmiştir; aynı tespit 4. Ceza Dairesinin 2018 tarihli kararında da yer alır.⁷⁵

Kararın ikinci yönü araştırmanın yeterliliğidir. Daire, açık kaynak araştırma raporunda şüphelinin sosyal medya hesabının kullanıcısı olabileceği değerlendirmesinin teyide muhtaç bilgilere dayandığını gözetmiştir.⁷ Kolluğa yazılan talimatın sonucu beklenmeden, hesabın kullanıcısı olduğuna dair karşılaştırma imkânı verecek başkaca bir delil araştırmasına girilmeden, yakalama kararı öncesinde şüphelinin teminine yönelik başkaca bir işleme veya adres araştırmasına girişilmeden ve yurt dışında ikamet ettiği bilgisine ulaşıldığı hâlde istinabe yoluyla (yurt dışındaki adli makamdan işlemin yapılmasının istenmesi) araştırma yapılıp ifadesi alınmadan düzenlenen iddianamenin iadesine ilişkin kararda isabetsizlik görmemiş ve kanun yararına bozma talebini reddetmiştir.⁷ Daireye göre eksik soruşturma sonucu yeterli suç şüphesi oluşturmayan delillerle kişilere sanık sıfatı yüklenmesinin, yargılama sonucunda beraat etseler dahi hak ihlaline sebebiyet vereceği göz önünde bulundurulmalıdır.⁷

Bu karar ile 4. Ceza Dairesinin kararları aynı cümleden hareket eder: savunma alınmasını zorunlu kılan açık bir hüküm bulunmaması, her koşulda savunma alınmadan dava açılabileceği şeklinde yorumlanmamalıdır.²⁷ 4. Ceza Dairesi "hiçbir girişimde bulunulmadığında bu ilke işletilemeyecektir" demiştir.² 3. Ceza Dairesinin dosyasında ise şüpheli hakkında ifadesinin alınması için yakalama emri çıkarılmıştı.⁷ Daire buna rağmen iade kararına yapılan itirazın reddinde isabetsizlik görmemiş; şüphelinin hesabın kullanıcısı olduğuna dair bilgilerin teyide muhtaç olmasını, kolluk talimatının sonucunun beklenmemesini, adres araştırması ve istinabe yapılmamasını birlikte değerlendirmiştir.⁷

Soruşturma konusu suçun uzlaşmaya tabi olması ve kamu davası açılması için yeterli şüphenin bulunması hâlinde dosya uzlaştırma bürosuna gönderilir (CMK m. 253/4). CMK m. 253/6'ya göre resmî mercilere beyan edilmiş olup da soruşturma dosyasında yer alan adreste bulunmama, yurt dışında olma ya da başka bir nedenle şüpheliye ulaşılamaması hâlinde uzlaştırma yoluna gidilmeksizin soruşturma sonuçlandırılır. Uzlaştırmaya tabi olduğu soruşturma dosyasından açıkça anlaşılan işte uzlaştırma uygulanmaksızın düzenlenen iddianame ise iade sebebidir (CMK m. 174/1-c).

Yargıtay 4. Ceza Dairesi, soruşturma dosyasındaki adresinden ulaşılamayan ve hakkında yakalama emri düzenlenen şüpheli hakkında uzlaştırma işlemlerinin yapılabilmesinin mümkün olmadığını belirterek, uzlaştırma ve ifade alma yapılmadan düzenlenen iddianamenin iadesine itirazın reddini kanun yararına bozmuştur.⁵ Daire 2015 tarihli kararında ise CMK m. 253/6'daki yolun işletilebilmesi için taraflara ulaşılabilecek yolların tüketilmesi gerektiğini belirtmiştir.²

İddianamenin kabulüyle kovuşturma başlar ve şüpheli sanık olur (CMK m. 2/b ve 2/f). CMK m. 193/1'e göre kanunun ayrık tuttuğu hâller saklı kalmak üzere hazır bulunmayan sanık hakkında duruşma yapılmaz; gelmemesinin geçerli nedeni olmayan sanığın zorla getirilmesine karar verilir. 28/3/2023 tarihli 7445 sayılı Kanunla değişik CMK m. 193/2'ye göre sanık hakkında toplanan delillere göre mahkûmiyet, ceza verilmesine yer olmadığı ve güvenlik tedbiri dışında bir karar verilmesi gerektiği kanısına varılırsa, sorgusu yapılmamış olsa da dava yokluğunda bitirilebilir. CMK m. 195/1'e göre suç yalnız veya birlikte adli para cezasını veya müsadereyi gerektiriyorsa sanık gelmese bile duruşma yapılabilir; bu gibi hâllerde sanığa gönderilecek davetiyede gelmese de duruşmanın yapılacağı yazılır.

Yargıtay 1. Ceza Dairesi, savunması alınamadığı için hakkında yakalama kararı çıkarılan ve dosyası ayrılan sanık hakkında savunması alınmadan mahkûmiyet kararı verilmesini Kanun'a aykırı bulmuş ve hükmü kanun yararına bozmuştur. (Yargıtay 1. CD, E. 2023/5388)⁸ Yargıtay Ceza Genel Kurulu da duruşmadan bağışık tutulmanın ancak sanığın sorgusu yapılmışsa söz konusu olabileceğini ve hakkında mahkûmiyet hükmü kurulan sanığın sorgusunun yapılmasının zorunlu olduğunu ve somut olayda bu kuralın istisnai hâllerinin bulunmadığını belirtmiştir.¹ Kurula göre sanığın duruşmada hazır bulunabilmesi, yükümlülük yönü olmakla birlikte öncelikle kendisi açısından bir haktır.¹ Ceza Genel Kurulu kararı CMK m. 193/2'nin 7445 sayılı Kanundan önceki metnini aktarır; bugün uygulanan metin yukarıdakidir.

Hakkındaki soruşturmanın veya kovuşturmanın sonuçsuz kalmasını sağlamak amacıyla yurt içinde saklanan veya yabancı ülkede bulunan ve bu nedenle Cumhuriyet savcısı veya mahkeme tarafından kendisine ulaşılamayan kişiye kaçak denir (CMK m. 247/1). İlan ve kaçaklık kararı usulü (CMK m. 247/2), CMK m. 248/2'de belirtilen suçlardan soruşturma veya kovuşturma başlatılmış şüpheli veya sanık için düzenlenmiştir; ilanda on beş gün içinde gelinmezse tedbirlere hükmedilebileceği açıklanır. 16/7/2026 tarihli 7589 sayılı Kanunla değişik CMK m. 247/3'e göre kaçak sanık hakkında kovuşturma yapılabilir; ancak daha önce sorgusu yapılmamışsa mahkûmiyet ve ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilemez. Güvenlik tedbirine karar verilmesi hâlinde kaçak sanık veya müdafii, savunma hakkının kullanılmak istendiğini belirterek yargılamanın yenilenmesini talep edebilir.