Cezaevinden cenaze ve mazeret izni (5275 sayılı Kanun m. 94)

5275 sayılı Kanun m. 94, bir yakının ölümü ya da ağır hastalığı nedeniyle hükümlüye verilebilecek iki ayrı izni düzenler. 1) m. 94/1'deki izin, hükümlülük süresinin onda birini iyi hâlle geçirmiş hükümlüye, kendi isteğiyle, yol dışında on güne kadar verilebilir. Ana, baba, eş, kardeş veya çocuğun ölümünde ceza infaz kurumu en üst amirinin önerisi ve Cumhuriyet Başsavcılığının onayı aranır (m. 94/1-a). Aynı yakınların yaşamsal tehlike oluşturan ağır hastalığında ya da deprem, su baskını, yangın gibi felaketlerden zarar gördüklerinin belgelenmesinde kurum en üst amirinin görüşü, Cumhuriyet Başsavcılığının önerisi ve Adalet Bakanlığının onayı gerekir (m. 94/1-b). 2) m. 94/2'deki izin, tehlikeli olmayan hükümlüye dış güvenlik görevlisinin refakatinde, hükümlünün talebi ve Cumhuriyet Başsavcısının onayıyla verilir: cenazeye katılmak için yol süresi dışında iki güne kadar, hasta ziyareti için yol süresi dışında bir güne kadar.

5275 sayılı Kanun m. 93/1 mazeret iznini, özel izin ve iş arama izniyle birlikte, yüksek güvenlikli ceza infaz kurumlarında bulunanlar dışındaki hükümlülere tanır ve izinde geçen sürelerin hükümlülükte geçmiş sayılacağını belirtir. m. 94/2 ise refakatli izni yüksek güvenlikli ceza infaz kurumunda bulunanları da dâhil ederek düzenler. Mazeret izni, m. 95'teki özel izinden ayrıdır: özel izin açık ceza infaz kurumundakilere ve açık kuruma ayrılmaya hak kazananlara, aileleriyle bağlarını sürdürmeleri ve dış dünyaya uyumları için üç ayda bir, yol hariç yedi güne kadar verilir; bir yakının ölümüne ya da hastalığına bağlanmamıştır.

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu, m. 94'ün hükümlülere yakınlarının ölümü hâlinde cenazeye katılma, taziyeleri kabul etme ve ailelerine destek olma imkânı tanıdığını; bu imkândan yararlanmanın mutlak olmadığını, şartların bulunmasına ve kamu makamlarının değerlendirmesine bağlı olduğunu belirtmiştir. (Anayasa Mahkemesi, B. No. 2016/8080)¹ Mahkeme aynı tespiti 2023 tarihli bir başka kararında tekrarlamıştır. (Anayasa Mahkemesi, B. No. 2020/7697)²

Kanun üç ayrı yakın listesi kullanır: 1) on günlük izinde ana, baba, eş, kardeş veya çocuğun ölümü (m. 94/1-a) ve aynı kişilerin ağır hastalığı ya da felaketten zarar görmesi (m. 94/1-b); 2) refakatli cenaze izninde ikinci derece dahil kan veya kayın hısımlarından birinin ya da eşin ölümü (m. 94/2-a); 3) refakatli hasta ziyaretinde ana, baba, eş, kardeş, çocuk ile eşin anne veya babasından birinin yaşamsal tehlike oluşturan önemli ve ağır hastalığı (m. 94/2-b). Refakatli cenaze izninin listesi on günlük izninkinden geniştir. 5275 sayılı Kanun, İnfaz Yönetmeliği ve Mazeret İzinleri Yönetmeliğinin bu maddeleri "ikinci derece" hısımlığın kimleri kapsadığını saymaz; sayfadaki kararlarda da bu konuya değinilmemiştir.

m. 94/2-b'deki hasta ziyareti, hastalığın Sağlık Kurulu raporu ile belgelenmesine bağlıdır ve her yakın için toplam iki defaya mahsus olmak üzere yol süresi dışında bir güne kadar verilir. Bu ziyaret, cezaevinde ziyaretçi kabul etmek değildir; hükümlünün refakatle kurum dışına çıkarak hasta yakınını ziyaret etmesidir. Cezaevindeki görüş ve ziyaret günleri ayrı bir rehberin konusudur.

İnfaz Yönetmeliği m. 114/4 izin verilirken göz önünde bulundurulacak hususları sayar; bunlar arasında hükümlü ile hasta arasındaki yakınlık derecesinin nüfus idaresinden alınacak kayıtla belgelenmesi (m. 114/4-c), hastalığı belgeleyen resmî raporun biri hastalığın uzmanı olmak üzere en az iki uzman hekim tarafından imzalanmış olması (m. 114/4-ç) ve ölüm ile ölen kişiyle yakınlığın resmî belgeyle tespit edilmiş olması (m. 114/4-d) vardır. Yargıtay 1. Ceza Dairesi 2016'da, Adalet Bakanlığının kanun yararına bozma istemini yerinde görerek, hasta ziyareti izninin reddini kaldıran infaz hâkimliği kararına yapılan itirazı reddeden ağır ceza mahkemesi kararını bozmuştur; istem, kardeşin hastalığına ilişkin raporun özel hastane tarafından düzenlendiği ve resmî rapor niteliğinde olmadığı gerekçesine dayanıyordu. (Yargıtay 1. CD, E. 2016/1807)³ Karar o tarihte uygulanan Tüzük hükmüne dayanır ve hasta ziyaretini "bir defaya mahsus" diyen eski metinle aktarır; bugün izinlerin ayrıntısı m. 93/2 uyarınca Cumhurbaşkanınca çıkarılan yönetmelikte, aynı rapor koşulu İnfaz Yönetmeliği m. 114/4-ç'de, ziyaret hakkı ise m. 94/2-b'de toplam iki defa olarak yer alır.

m. 94/2'ye göre refakatli izin şu şartlara bağlıdır: 1) hükümlünün m. 25 kapsamına girmemesi (Mazeret İzinleri Yönetmeliği m. 5/1'in ifadesiyle ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına mahkûm olmaması); 2) tehlikeli olmaması; 3) iznin güvenlik bakımından sakınca oluşturmaması; 4) iznin dış güvenlik görevlisinin refakatinde kullanılması; 5) hükümlünün talebi ve Cumhuriyet Başsavcısının onayı. Yüksek güvenlikli ceza infaz kurumunda bulunmak tek başına engel değildir; madde bu kurumdakileri açıkça kapsar.

Anayasa Mahkemesi, m. 94/1'deki on günlük izin için hükümlülük süresinin bir bölümünün iyi hâlle geçirilmesinin arandığını, m. 94/2'de ise iyi hâlli olma şartının aranmadığını, Mazeret İzinleri Yönetmeliğinin 5. ve 6. maddelerinin de bu yönde olduğunu belirtmiştir; Mahkeme bu sonucu ağırlaştırılmış müebbet cezasına mahkûm olanları ayrık tutarak kurmuştur.² Bu nedenle başsavcılığın, babasını hastanede ziyaret etmek ve ardından cenazesine katılmak isteyen hükümlünün iki talebini iyi hâlli olmadığı ve yerin güvenliğine ilişkin kesin bilgi edinilemediği gerekçesiyle reddetmesini, dosyada somut bir güvenlik riski tespiti bulunmadığından özel hayata ve aile hayatına saygı hakkının ihlali saymıştır.²

Aynı kararda Mahkeme, cenazeye katılmanın veya hasta ziyaretinin güvenlik bakımından sakıncalı olup olmadığını değerlendirme yetkisinin kamu makamlarına ait olduğunu, ancak güvenlik risklerine ve izne engel olabilecek diğer nedenlere ilişkin değerlendirmenin somut olaya özgü olgu ve bilgilerle gerekçelendirilmesi gerektiğini vurgulamıştır.²

İnfaz Yönetmeliği m. 114/4'e göre izin verilirken 1) gidilecek yerin yol ve hava şartlarının uygun olması, 2) hükümlünün gideceği yerde sakınca olup olmadığının oradaki kolluk görevlilerine araştırılması, 3) hasta ile yakınlık derecesinin nüfus kaydıyla belgelenmesi, 4) hastalığın en az iki uzman hekimin imzaladığı resmî raporla belgelenmesi, 5) ölümün ve ölen kişiyle yakınlığın resmî belgeyle tespiti, 6) felaket nedeniyle verilecek izinlerde mazeretin Cumhuriyet başsavcılığınca araştırılarak tespiti göz önünde bulundurulur.

m. 114/2'ye göre gidilecek mesafe göz önünde bulundurularak gidiş geliş için toplam dört günü geçmemek üzere yol izni verilir. m. 114/6'ya göre mazeret izni verilen hükümlü kapalı kurumdaysa mutlaka dış güvenlik görevlilerinin refakatinde ve harcırah ile yol giderleri kendisi tarafından karşılanmak kaydıyla, açık kurum ya da çocuk eğitimevindeyse refakatsiz gönderilir; Mazeret İzinleri Yönetmeliği m. 5/4 cenaze izni için aynı ayrımı yapar. Başsavcılık talebi uygun görmezse durum gerekçesiyle birlikte hükümlüye bildirilir (m. 114/7).

İzin süresi içinde gece konaklaması gerekirse hükümlünün kendi evinde, m. 94/2-a'da sayılan bir yakınının evinde, güvenli görülen başka bir yerde ya da gidilen yerdeki kapalı ceza infaz kurumunda kalmasına, güvenlik değerlendirilerek gidilen yerin valisi karar verir (m. 94/2). Mazeret İzinleri Yönetmeliği m. 5/3'e göre gece konaklanan ev, kurum veya diğer yerlerde geçen bütün süreler izin süresine dâhildir. İzin yurt dışına çıkmayı gerektiriyorsa bu madde uyarınca izin verilemez (m. 94/2 son cümle).

Yargıtay (kapatılan) 14. Ceza Dairesi 2013'te, cenaze izni verilen tutukluyu geceyi taziye evi yerine 30 km uzaklıktaki bir ceza infaz kurumunda geçirten jandarma görevlilerinin kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçundan mahkûmiyetlerini bozmuştur. Daire, olay tarihinde izinlerde gece konaklamasının nasıl yapılacağına ilişkin bir düzenleme bulunmadığını tespit etmiştir. (Yargıtay 14. CD, E. 2013/6119)⁴ Tutukluya cenaze namazı ve defin işlemlerine katılma, taziyeleri kabul etme imkânı verilerek iznin amacına uygun geçirildiğini, gece cezaevinde konaklatmanın kaçmanın engellenmesi amacına uygun olduğunu belirterek TCK m. 24 nedeniyle suçun yasal unsurlarının oluşmadığını kabul etmiştir.⁴ Olay 2011 tarihlidir: tutukluda gece konaklamasını düzenleyen m. 116/4 maddeye 27/4/2012'de eklenmiş, vali kararını öngören birinci cümlesi 24/1/2013'te değiştirilmiştir. Bugün gece nerede kalınacağı m. 94/2 ve m. 116/4'e göre belirlenir.

m. 116/2'ye göre ikinci derece dâhil kan veya kayın hısımlarından birinin ya da eşinin ölümü hâlinde tutukluya, ceza infaz kurumu en üst amirinin önerisi ve Cumhuriyet başsavcılığının onayı ile, soruşturmanın veya kovuşturmanın selameti ve güvenlik bakımından sakınca oluşturmaması koşuluyla, dış güvenlik görevlisinin refakatinde yol süresi dışında iki güne kadar cenazeye katılma izni verilebilir. Ana, baba, eş, kardeş, çocuk ile eşin anne veya babasından birinin ağır hastalığı sağlık kurulu raporuyla belgelenirse aynı koşullarla her biri için toplam iki defaya mahsus, yol süresi dışında bir güne kadar hasta ziyareti izni verilebilir (m. 116/3). Gece konaklamasında gidilen yerin valisi karar verir; yurt dışına çıkmayı gerektiren izin verilemez (m. 116/4). Mazeret İzinleri Yönetmeliği m. 5/2 tutuklunun cenaze iznini aynı mercilerle düzenler; İnfaz Yönetmeliği m. 114/8 de tutukluların mazeret izinlerinde m. 116'nın uygulanacağını söyler.

Tutuklu izninde merci zaman içinde değişmiştir. Anayasa Mahkemesinin 2015 tarihli kararı m. 116/2'yi, izni "kovuşturmayı yürüten hâkim veya mahkeme" verecek biçimde aktarır; o olayda talebi yargılamayı yürüten ağır ceza mahkemesi reddetmişti. (Anayasa Mahkemesi, B. No. 2013/2335)⁵ Yargıtay'ın 2013 tarihli kararındaki 2011 olayında da cenaze iznini ağır ceza mahkemesi vermişti.⁴ Bugünkü m. 116/2'de izin ceza infaz kurumu en üst amirinin önerisi ve Cumhuriyet başsavcılığının onayı ile verilir; bu kararlardaki merci bugünkü kural değildir.

Anayasa Mahkemesi m. 116/2'deki koşulların tutuklunun kaçmasını, delilleri yok etmesini veya değiştirmesini, suç işlemesini önlemek, kamu düzenini ve güvenliğini sağlamak ve tutuklu ile refakatindeki görevlilerin yaşamını korumak amaçlarını taşıdığını ve bunun meşru bir amaç olduğunu kabul etmiştir.⁵ Ancak kardeşinin cenazesine katılmak isteyen tutuklunun talebi, cenazenin defnedileceği yerdeki kolluk biriminin güvenlik sorunu olmayacağını bildirmesine ve tutuklunun tehlikeli statüde olmamasına rağmen cezaevi jandarmasındaki personel yetersizliği gerekçesiyle reddedildiğinde Mahkeme ihlal bulmuştur. Kararda, yerin güvenlik risklerini o yerdeki kolluğun daha iyi takdir edebileceği ve soruşturmanın tamamlanmamış olmasının tek başına ret sebebi olamayacağı belirtilmiştir. (Anayasa Mahkemesi, B. No. 2016/61250)⁶

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulunun 2019 tarihli kararında hükümlü, 470 kilometre uzaklıkta öğle vakti yapılacak cenaze için talebini aynı günün sabahında bildirmişti. Mahkeme, cenazeye yetişilememesinin olayın koşullarından ve kamu makamlarına yüklenemeyecek zaman darlığından kaynaklandığını kabul etmiştir. İhlal kararı, başsavcılığın talebi üç gün sonra, defin yapıldığı ve randevulu hasta sevkleri yoğun olduğu gerekçesiyle reddetmesine dayanır: Mahkemeye göre defnin yapılmış olması talebin geç karşılanmasını haklı kılmaz, hasta sevk yoğunluğu da somut olgu ve olaylara dayandırılmamıştır.¹

Aynı kararda Mahkeme, kanundaki izin süreleri gözetildiğinde iznin kapsamının yalnız defin işlemiyle sınırlı olmadığını, definden sonraki taziye ziyaretlerini kabul etmeyi ve aile bireylerinin bir arada kalarak birbirine destek olmasını da kapsadığını belirtmiştir. Bu nedenle yakını ölen hükümlünün talebinin mümkün olan en kısa sürede sonuçlandırılması gerekir; talep karşılanamıyorsa zorunluluk hâllerinin ve güvenlik risklerinin somut olgu ve olaylara dayanarak açıklanması gerekir.¹ Mahkeme 2026 tarihli bir kararında bu ölçütleri tekrarlamış ve babasının cenaze veya taziyesine katılmak isteyen hükümlünün talebinin yalnız COVID-19 bulaşma riskine ilişkin genel gerekçeyle, sosyal mesafe ve maske gibi tedbirler değerlendirilmeden reddedilmesini ihlal saymıştır. (Anayasa Mahkemesi, B. No. 2022/20929)⁷

Somut güvenlik riski gösterildiğinde sonuç farklı olabilir. Anayasa Mahkemesi 2015'te, ağabeyinin cenazesine katılmak isteyen tutuklunun talebini aynı gün inceleyip, törenin yapılacağı adreste güvenliğin alınmasının emniyet ve asayiş yönünden riskli olduğu gerekçesiyle reddeden mahkeme kararında ihlal bulmamıştır. Mahkeme, cenazenin yapıldığı tarihlerde o ilde yoğun terör olayları yaşandığının kamuoyunun bilgisi dâhilinde olduğunu belirtmiştir; Mahkemeye göre derece mahkemeleri bulundukları yerin güvenlik risklerini daha iyi takdir edebilir ve gerekçe keyfîlik içermiyordu.⁵ Bu karar oyçokluğuyla verilmiştir. Anayasa Mahkemesinin bu kararlardaki sonuçları olayın koşullarına bağlıdır; her ret kararının ihlal sayılacağı ya da sayılmayacağı anlamına gelmez.

4675 sayılı Kanun m. 4/2 hükümlülerin izin işlemlerine ilişkin şikâyetleri infaz hâkimliğinin görevleri arasında sayar; 14/4/2020'de 7242 sayılı Kanunla eklenen m. 4/5 de Cumhuriyet savcısının ceza ve güvenlik tedbirlerinin infazına ilişkin verdiği kararlara karşı şikâyetleri bu göreve katar. m. 5/1'e göre şikâyet, karar veya işlemin öğrenildiği tarihten itibaren on beş gün, her hâlde yapıldığı tarihten itibaren otuz gün içinde yapılır. Şikâyet dilekçeyle doğrudan infaz hâkimliğine ya da Cumhuriyet başsavcılığı veya kurum müdürlüğü aracılığıyla yapılabilir; sözlü şikâyet tutanağa bağlanır (m. 5/2). Hükümlü veya tutuklunun yanında eşi, anası, babası, ayırt etme gücüne sahip çocuğu, kardeşi ve müdafii de başvurabilir (m. 5/3).

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu 2019'da, hükümlülerin izin talebinin reddine ilişkin başsavcılık kararına karşı 4675 sayılı Kanun m. 4 ve 5 uyarınca infaz hâkimliğine şikâyet yoluyla başvurabileceklerini belirtmiştir.¹ Yargıtay 1. Ceza Dairesi ise 2016'da, Adalet Bakanlığının m. 94/2'deki izinde takdirin Cumhuriyet Başsavcısına ait olduğu ve izin verilmesine veya verilmemesine karşı yasa yolu öngörülmediği görüşüne dayanan kanun yararına bozma istemini yerinde görerek, ret kararını kaldıran infaz hâkimliği kararına itirazı reddeden ağır ceza mahkemesi kararını bozmuştu. (Yargıtay 1. CD, E. 2016/2186)⁸ Bu görüş, m. 4/5'in eklenmesinden ve Anayasa Mahkemesinin 2019 kararından önceki döneme aittir; bugünkü yol 4675 sayılı Kanunun yürürlükteki metninden okunur. Aynı Daire aynı yıl, infaz hâkimliği ve ağır ceza mahkemesinin incelediği bir hasta ziyareti dosyasında Bakanlığın istemini raporun niteliğine dayanarak benimsemişti.³

İnfaz hâkimi şikâyeti yerinde görmezse reddeder; yerinde görürse kararın veya işlemin iptaline ya da faaliyetin durdurulmasına veya ertelenmesine karar verir (m. 6/3). Anayasa Mahkemesine göre de şikâyet başvurularında infaz hâkimliğinin yetkisi işlemin iptaline, faaliyetin durdurulmasına veya ertelenmesine karar vermekten ibarettir.¹ Yargıtay 1. Ceza Dairesi, disiplin cezasına ilişkin bir dosyada, şikâyeti kabul eden infaz hâkimliğinin idarenin kararını iptal edebileceğini ama idarenin yerine geçerek karar veremeyeceğini kabul etmiştir. (Yargıtay 1. CD, E. 2024/523)⁹ İnfaz hâkiminin kararına karşı tebliğden itibaren iki hafta içinde, infaz hâkimliğinin yargı çevresindeki ağır ceza mahkemesine itiraz edilebilir (m. 6/5-6).

Cenaze geçtikten sonra şikâyetin işlevi sınırlıdır. Anayasa Mahkemesi, kararın tebliğinden üç gün önce cenazenin defnedildiği olayda infaz hâkimliğine başvurmanın cenazeye katılımı sağlamayacağını ve infaz hâkimliğinin tazminata hükmetme yetkisi bulunmadığını belirterek bu yolun o başvurucu yönünden etkili sonuç doğurmayacağına karar vermiştir. Aynı kararda Mahkeme, taziye kabulüne katılma bakımından infaz hâkimliğine şikâyetin etkili bir yol olmadığının söylenemeyeceğini belirtmiş; o olayda bu yolun tüketilmesini, birbirinden bağımsız olmayan iki talebin ayrı yollara bölünmesinin başvurucuya aşırı külfet yükleyeceği gerekçesiyle aramamıştır. Kabul edilebilirlik kararı oyçokluğuyla verilmiştir.¹ 2023 tarihli kararında da cenaze törenine katılma yönünden şikâyet yolunun tüketilmesini zorunlu görmemiştir.²

m. 97/1'e göre izinden dönmeyen veya iki günden fazla bir süre geçtikten sonra dönen hükümlüler hakkında Türk Ceza Kanunu m. 292 ve izleyen maddeleri uygulanır. 14/4/2020'de eklenen cümleye göre salgın hastalık, doğal afet, savaş veya seferberlik nedeniyle izinden dönemeyen ya da geç dönen hükümlüye ceza verilmez. İzin süresini iki gün veya daha az geçiren hükümlü hakkında disiplin işlemi yapılır (m. 97/2).

m. 97/3'e göre izinden dönmeyen veya iki günden fazla geç dönen hükümlüler ile firar eden hükümlülere bir daha özel izin verilmez. Fıkra yasağı "özel izin" için koyar; izinden dönmeyen hükümlüye sonradan mazeret izni verilip verilmeyeceğine sayfadaki kararlarda değinilmemiştir. Disiplin cezasına karşı infaz hâkimliği yolu ayrı bir rehberde anlatılır.

m. 92/1'e göre hükümlü; izin, hastaneye, Cumhuriyet Başsavcılığına veya duruşmaya sevk, eğitim, öğretim, işyurdu, cezanın ertelenmesi, salıverilme, nakil, doğal afet ve yangın hâlleri dışında ve yetkili makamca verilmiş yazılı bir emir olmadıkça kapalı kurumun dışına çıkarılamaz. Hükümlünün kendi sağlığı için hastaneye götürülmesi izin değil sevktir: m. 80'e göre sevke gerek duyulduğunda durum kurum hekimi tarafından derhâl bir raporla ceza infaz kurumu yönetimine bildirilir. Hastalık nedeniyle cezanın infazının ertelenmesi ayrı bir rehberin konusudur.

Evlendirme Yönetmeliği m. 26'ya göre evlenme törenlerinin resmî salon veya yerlerde yapılması esastır; ancak tarafların isteği üzerine tutuklu veya hükümlüler için Cumhuriyet savcılığınca izin verilmesi üzerine tören ceza veya tutukevinde yapılabilir (m. 26/b). Bu hüküm törenin cezaevinde yapılmasına ilişkindir. 5275 sayılı Kanun m. 94'te sayılan izin sebepleri arasında evlenme yoktur; cezaevinde nikâh konusuna sayfadaki kararlarda değinilmemiştir. Evliliğin hukuki sonuçları bu rehberin konusu değildir.