Cezaevine giriş ve teslim olma: çağrı kâğıdı ve yakalama emri (5275 sayılı Kanun m. 19)

5275 sayılı Kanun m. 4 uyarınca mahkûmiyet hükümleri kesinleşmedikçe infaz olunamaz. Hapis cezası için cezaevine giriş bu nedenle hükmün kesinleşmesinden sonra gündeme gelir. 5275 sayılı Kanun m. 21/1'e göre hakkında kesinleşmiş hapis cezasını içeren mahkûmiyet ya da ödenmeyen adli para cezasının hapse çevrilmesine ilişkin karar bulunan kişi, Cumhuriyet Başsavcılığının yazılı emriyle ceza infaz kurumuna gönderilir.

Yargıtay 3. Ceza Dairesi, m. 4 uyarınca infazın ancak kararın kesinleşmesiyle başlayacağını vurguladı. Dosyada sanığın önceki mahkûmiyetindeki tutukluluk süresi "mevkufen infaz" kabul edilmiş, ceza kesinleşmeden önceki bir tarih itibarıyla infaz edilmiş sayılmış ve adli sicil belgesinde de bu tarih esas alınmıştı. Daire, TCK m. 58/2-b'deki üç yıllık sürenin kesinleşme tarihinden itibaren geçtiğini, bu nedenle tekerrür hükümlerinin uygulanamayacağını belirterek hükmü bozdu. (Yargıtay 3. CD, E. 2014/31388)¹ Tutuklulukta geçen sürenin hapis cezasından indirilmesi (mahsup) bundan ayrı bir konudur; aşağıda TCK m. 63'le birlikte anılır.

Kesinleşme şartı cezanın eklentilerine de uzanır. Yargıtay 12. Hukuk Dairesine göre mahkûmiyet kararının eklentisi olarak hükmolunan tazminat, yargılama giderleri ve avukatlık ücretinin infazı da hüküm kesinleşmedikçe istenemez. (Yargıtay 12. HD, E. 2011/19187)² Daire 2011 tarihli aynı kararda, ceza mahkûmiyeti içermeyen haksız tutuklama tazminatı kararının takibe konulması için kesinleşme aramamıştı; bu, 2017'deki değişiklikten önce verilmiş bir karardır. 15/8/2017 tarihli 694 sayılı KHK ile CMK m. 142'ye eklenen ve 7078 sayılı Kanunla aynen kabul edilen onuncu fıkraya göre tazminata ilişkin mahkeme kararları, kesinleşmeden ve idari başvuru süreci tamamlanmadan icra takibine konulamaz. Aynı Daire 2023'te, hakikate aykırı beyan suçundan verilen mahkûmiyetle birlikte İcra ve İflas Kanunu m. 89/4 uyarınca hükmedilen tazminat için de dayanak ilam kesinleşmeden infazın mümkün olmadığına karar verdi. (Yargıtay 12. HD, E. 2023/1388)³

5275 sayılı Kanun m. 5/1'e göre mahkeme, kesinleşen ve yerine getirilmesini onayladığı cezaya ilişkin hükmü Cumhuriyet Başsavcılığına gönderir; cezanın infazı Cumhuriyet savcısı tarafından izlenir ve denetlenir. Hapis cezasını içeren kesinleşmiş mahkûmiyet kararları, m. 20/1 uyarınca hangi hükümlü ve hangi cezanın infazına ilişkin olduğu açıkça belirtilerek verilir. Cumhuriyet Başsavcılığı ilamı infaz defterine kaydeder ve m. 20/2 uyarınca ilamdaki cezanın süresini gözeterek hükümlü hakkında çağrı kâğıdı veya yakalama emri çıkarır.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, m. 5'i aktardıktan sonra cezaların infazında yetkili merciin Cumhuriyet savcılığı olduğunu belirtti. (Yargıtay CGK, E. 2021/222)⁴ Ceza Genel Kurulunun 2026 tarihli bir kararına göre de m. 17'deki infazın ertelenmesi kararını verme, m. 19 uyarınca yakalama emri düzenleme ve m. 99 uyarınca kesinleşen hükümlere ait cezaların toplanmasını isteme görevi Cumhuriyet savcısına aittir. Kurul bu nedenle, bu işlemlerde kanundan ya da idari düzenlemelerden doğan bir görevi bulunmayan zabıt kâtibinin, görevde yetkiyi kötüye kullanma suçuna müşterek fail olarak katılamayacağını kabul etti ve eylemin suça yardım etme kapsamında kalıp kalmadığının tartışılması için kâtip hakkındaki hükmü bozdu. (Yargıtay CGK, E. 2023/82)⁵

5275 sayılı Kanun m. 20/3'e göre çağrı kâğıdı hükümde gösterilen adrese tebliğ edilir. Hükümlü, adres değişikliklerini mahkemeye veya Cumhuriyet Başsavcılığına bildirmekle yükümlüdür; bildirmezse hükümde gösterilen adreste yapılan tebligat geçerlidir. Adli para cezasında da Cumhuriyet savcısı ödeme emrini m. 106/2 uyarınca aynı fıkraya göre tebliğ eder.

Yargıtay 19. Ceza Dairesi, m. 20/3 uyarınca çağrı kâğıdının öncelikle hükümde gösterilen adrese tebliğ edilmesi, bu adrese çıkarılan tebligat iade edilirse Tebligat Kanunu m. 21'e göre tebligat yapılması gerektiğini belirtti. Olayda çağrı kâğıdı doğrudan MERNİS adresine çıkarılıp iade edilmiş, ardından hükümdeki adrese Tebligat Kanunu m. 35'e göre tebliğ edilmişti. Daire bu tebliği usulsüz saydı ve hükümlünün çağrıya uymadığı için açık ceza infaz kurumuna ayrılamayacağını ileri süren kanun yararına bozma istemini bu yönden reddetti. (Yargıtay 19. CD, E. 2015/94)⁶

Yargıtay Ceza Genel Kurulu da m. 20/3'ü infaza ilişkin özel bir düzenleme olarak gördü. Kurula göre hükümde gösterilen adreste yapılan tebligat geçerli sayıldığından Tebligat Kanunu'na göre ayrıca adres araştırması yapma ve yeni bir tebligat çıkarma mecburiyeti getirilmemiştir; TCK m. 71/1'deki "kanuna göre yapılan tebligat" ifadesinden de öncelikle özel norm olan 5275 sayılı Kanun'un ilgili hükümleri, tamamlayıcı norm olarak 7201 sayılı Tebligat Kanunu anlaşılmalıdır.⁴

Yargıtay 1. Ceza Dairesinin 2022 tarihli kararına konu dosyada çağrı kâğıdı ilamda gösterilen adrese çıkarılmış, bu adres aynı zamanda hükümlünün MERNİS adresi olduğu için Tebligat Kanunu m. 21/2'ye göre tebliğ edilmişti. Kanun yararına bozma isteminde m. 20/3'ün Tebligat Kanunu'na göre özel nitelikte olduğu ve bu tebligatın usulüne uygun bulunduğu ileri sürüldü; Daire istemi açıklanan sebeple yerinde gördü ve infaz savcılığının itirazını reddeden merci kararını kanun yararına bozdu. (Yargıtay 1. CD, E. 2022/8161)⁷

Tebligat Kanunu m. 21/2'nin şartlarını taşımayan bir çağrı tebligatına ise sonuç bağlanmadı. Yargıtay 7. Ceza Dairesi, Açık Ceza İnfaz Kurumlarına Ayrılma Yönetmeliği'nin karar tarihindeki 9/4. maddesini (çağrıya uymayan hükümlü yakalandığında kapalı kuruma alınır) anarak, infaz savcılığının çağrı kâğıdı tebligatı bu şartları taşımadığı için itiraz merciinin kararını yerinde buldu ve kanun yararına bozma istemini reddetti. (Yargıtay 7. CD, E. 2014/17355)⁸ Yönetmeliğin bu hükmü 22/8/2015'te değiştirildi; bugünkü m. 9/3-b'ye göre, cezası Yönetmeliğin 5. maddesi kapsamında doğrudan açık kurumda yerine getirilecek hükümlülerden çağrıya uymayan ya da belirlenen açık kuruma teslim olmayan hükümlü hakkında 5275 sayılı Kanun m. 19/1 uyarınca yakalama emri çıkarılır ve hükümlü yakalandığında kolluk marifetiyle açık kuruma teslim edilir.

5275 sayılı Kanun m. 19/1'e göre hükümlü, hapis cezası veya güvenlik tedbirinin infazı için gönderilen çağrı kâğıdının tebliği üzerine on gün içinde gelmez, kaçar ya da kaçacağına dair şüphe uyandırırsa Cumhuriyet savcısı yakalama emri çıkarır. Süre kanun metninde çağrı kâğıdının tebliğine bağlanmıştır; bu nedenle bu sayfadaki çağrı kâğıdı kararlarında tartışma tebliğin usulüne uygun olup olmadığı üzerindedir.

Yargıtay 1. Ceza Dairesinin 2021 tarihli kararına konu dosyada, kanun yararına bozma isteminde aktarıldığına göre çağrı kâğıdında hükümlüye teslim olması için 10 günlük süre verilmiş ve teslim olmazsa m. 19/1'e göre yakalama emri çıkarılacağı ihtar edilmişti. Çağrı kâğıdı MERNİS adresine Tebligat Kanunu m. 21/2 uyarınca tebliğ edilmiş, ardından düzenlenen yakalama emri infaz edilmişti. Hükümlü çağrı kâğıdının usulüne uygun tebliğ edilmediğini ileri sürerek eski hâle getirme istemiş, mahkeme bu talebin Cumhuriyet başsavcılığının ilamat masasınca değerlendirilmesi gerektiğine karar vermişti. İstemde, talep hakkında mahkemece değerlendirme yapılarak karar verilmesi gerektiği ileri sürüldü; Daire istemi yerinde gördü ve itirazı reddeden merci kararını kanun yararına bozdu. (Yargıtay 1. CD, E. 2019/2932)⁹

5275 sayılı Kanun m. 19/2'ye göre kasten işlenen suçlarda üç yıldan, taksirle işlenen suçlarda ise beş yıldan fazla hapis cezasının infazı için doğrudan yakalama emri çıkarılır. Fıkra bugünkü hâlini 6411 sayılı Kanunla 2013'te aldı; Yargıtay Ceza Genel Kurulunun aktardığı önceki metin, kasıt ve taksir ayrımı yapmadan üç yıldan fazla hapis cezalarında doğrudan yakalama emri öngörüyordu.⁴

Adli para cezasından çevrilen hapsin infazında ise m. 19/3 uyarınca hükümlüye öncelikle çağrı kâğıdı gönderilir. Ceza Genel Kurulu bu fıkranın gerekçesini, m. 20/3'ü ve m. 106'yı birlikte değerlendirerek adli para cezasının infazında hükümlüye önce ödeme emri gönderileceğini, ödemezse çağrı kâğıdı tebliğ edileceğini, gelmezse yakalama emri çıkarılacağını belirtti.⁴ Bugünkü m. 106/3'e göre ödeme emrine rağmen ödenmeyen kısım hapse çevrilir ve hükümlünün önce kamuya yararlı bir işte çalıştırılmasına karar verilir; programa uymazsa çalıştığı günler mahsup edilerek kalan kısım açık ceza infaz kurumunda yerine getirilir.

Ceza Genel Kurulu, m. 19/2'deki doğrudan yakalama emrini savcı için zorunlu bir işlem olarak değerlendirdi. Olayda infazı süren 2 yıllık hapis cezası bulunan hükümlü hakkında 1 yıl 3 aylık ikinci bir kesinleşmiş hapis cezası infaza verilmişti. Kurula göre kasıtlı iki suçtan verilen cezaların toplam süresi üç yıldan fazla olduğundan infaz savcısının m. 19 uyarınca doğrudan yakalama emri düzenlemesi zorunluydu. Savcı düzenlediği yakalama emrini kaldırıp çağrı kâğıdı çıkarılmasını sağlamış, ardından infazı teminat karşılığında iki kez ertelemişti; Kurul savcı hakkındaki görevde yetkiyi kötüye kullanma mahkûmiyetini onadı.⁵

Kurul bu sonuca somut olaydaki iki ilamın toplam süresine bakarak ulaştı; m. 19/2'deki sınırın birden çok ilam bulunan her durumda cezaların toplamına mı, her ilama ayrı ayrı mı uygulanacağını genel bir kural olarak tartışmadı.

7242 sayılı Kanunla 2020'de eklenen m. 19/4'e göre hakkında yakalama emri çıkarılan hükümlünün yakalanabilmesi için gerektiğinde konutta, işyerinde ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda arama yapılabilmesi bakımından Ceza Muhakemesi Kanunu m. 119 uygulanır; hâkim tarafından verilecek arama kararlarını sulh ceza hâkimi verir.

Yargıtay 1. Ceza Dairesinin 2017 tarihli kararına konu olayda, davetnamenin tebliğinden sonra süresinde başvurulmadığı gerekçesiyle hükümlü hakkında yakalama emri çıkarılmış, hükümlünün annesi çağrı kâğıdının usulsüz tebliğ edildiğini ileri sürerek yakalama kararının kaldırılmasını istemişti. İnfaz hâkimliği talebi reddetmiş, itiraz mercii annenin yakalama kararına itiraz hakkı bulunmadığı gerekçesiyle itirazı reddetmişti. Daire, annenin yakalama kararının usulsüz tebligat nedeniyle iptali istemi yanında infaz usulüne ilişkin de itirazda bulunduğunu, itirazın esastan incelenerek karar verilmesi gerektiğini belirterek usulden ret kararını kanun yararına bozdu. (Yargıtay 1. CD, E. 2016/6191)¹⁰

Dairenin kendi gerekçesi usulden ret üzerinedir: çağrı tebligatının geçerli olup olmadığını ve yakalama emrine itirazın hangi süreye bağlı olduğunu kendisi değerlendirmedi.

5275 sayılı Kanun m. 98/1, 7242 sayılı Kanunla 2020'de değişen hâliyle iki merci öngörür: 1) mahkûmiyet hükmünün yorumunda duraksama olursa ya da sonradan yürürlüğe giren kanunun TCK m. 7 kapsamında değerlendirilmesi gerekirse hükmü veren mahkemeden; 2) çektirilecek cezanın hesabında duraksama olursa ya da cezanın kısmen veya tamamen yerine getirilip getirilemeyeceği ileri sürülürse infaz hâkimliğinden karar istenir. m. 98/2'ye göre bu başvurular cezanın infazını ertelemez; mahkeme veya infaz hâkimliği olayın özelliğine göre infazın ertelenmesine veya durdurulmasına karar verebilir.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu 2020 tarihli kararında, onamayla kesinleşen hükümde tekerrüre esas alınan başka bir hükmün sonradan adli sicil kaydından çıkarılmasını, infaz aşamasında ortaya çıkan ve yalnız çektirilecek cezanın hesabında tereddüde yol açabilecek bir sorun saydı. Kurula göre bu konuda m. 98 uyarınca her zaman karar verilebildiğinden olağanüstü bir kanun yolu olan Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısının itiraz yetkisi bulunmuyordu; yargılamanın yenilenmesi şartları da gerçekleşmemişti. Karar oy çokluğuyla verildi. (Yargıtay CGK, E. 2017/38)¹¹ Karar m. 98'in 7242 sayılı Kanundan önceki metnine dayanır ve kararın "mahkemesince" demesi o metne göredir; bugünkü m. 98/1-b cezanın hesabındaki duraksamada infaz hâkimliğini gösterir.

Ceza Genel Kurulunun 2024 tarihli kararına göre de Cumhuriyet savcısı cezanın zamanaşımına uğrayıp uğramadığı konusunda tereddüde düşer ya da hükümlü cezanın zamanaşımına uğradığını ileri sürerse m. 98/1-b uyarınca infaz hâkimliğinden karar istenir.⁴ İnfaz hâkimliğine şikâyet ve itirazın usulü ayrı bir rehberin konusudur.

5275 sayılı Kanun m. 19/1, çağrı kâğıdının tebliği üzerine on gün içinde gelmeyen hükümlü için yakalama emrini öngörür. Hükümlü veya tutuklunun kaçması suçu ise TCK m. 292/1'de tutukevinden, ceza infaz kurumundan veya gözetimi altında bulunduğu görevlilerin elinden kaçan tutuklu veya hükümlü için düzenlenmiştir.

Yargıtay 8. Ceza Dairesi, cezasının infazı için süresinde Cumhuriyet Başsavcılığına başvuran ve savcının yazılı talimatıyla, görevli refakati olmaksızın açık cezaevine gönderilen ama oraya gitmeyen hükümlünün eylemini bu suç kapsamında görmedi. Daireye göre TCK m. 292'deki suçun oluşması için failin tutukevinden, ceza infaz kurumundan veya gözetimi altında bulunduğu görevlilerin elinden kaçması gerekir; bunun dışındaki hâllerde suçun oluşması için fiili suç sayan özel bir düzenleme şarttır. Daire kıyas ve genişletici yorum yasağını hatırlatarak beraat yerine verilen mahkûmiyet hükmünü bozdu. (Yargıtay 8. CD, E. 2018/4766)¹²

Daire kararında 5275 sayılı Kanun m. 105/A'nın karar tarihindeki sekizinci fıkrasını da aktardı: kapalı ceza infaz kurumuna iade kararına rağmen iki gün içinde en yakın Cumhuriyet başsavcılığına teslim olmayan hükümlüler hakkında firar suçuna ilişkin hükümler uygulanır. Daireye göre m. 105/A'da, savcının talimatıyla açık cezaevine gönderilen hükümlünün oraya gitmemesine ilişkin böyle bir düzenleme yoktu.¹² Karar, Cumhuriyet Başsavcılığına başvurmuş hükümlüye ilişkindir; çağrı kâğıdı tebliğ edildiği hâlde hiç başvurmayan hükümlünün durumu kararda ayrıca tartışılmadı.

TCK m. 71/1'e göre mahkûmiyet hükmünün infazı için yetkili merci tarafından hükümlüye kanuna göre yapılan tebligat veya bu maksatla hükümlünün yakalanması ceza zamanaşımını keser; m. 71/2'ye göre hükümlünün üst sınırı iki yıldan fazla hapis cezasını gerektiren kasıtlı bir suç işlemesi de zamanaşımını keser. Yargıtay Ceza Genel Kuruluna göre ceza zamanaşımının kesilmesiyle o güne kadar işlemiş süre sıfırlanır ve süre kesilme gününden itibaren yeniden işler; dava zamanaşımının aksine ceza zamanaşımının kesilmesinde bir üst sınır yoktur.⁴

Aynı kararda Kurul, kanun koyucunun yakalama emri çıkarılmasını yeterli görmeyip "yakalama"yı aradığını belirterek hükmün infazı için yakalama emri ya da davetiye çıkarılmasının ceza zamanaşımını kesmeyeceğini kabul etti. Adresi meçhul hükümlüye son çare olarak yapılan ilanen tebligatın da TCK m. 71/1 kapsamında zamanaşımını kesmeyeceğine karar verdi ve dosyadaki hapis ve adli para cezalarının infaz edilmemesine hükmetti; karar oy çokluğuyla verildi.⁴

Kurul, uyuşmazlık konusu olmadığını ve görüşmede tartışılmadığını belirttiği bir bölümde, TCK m. 71/1'in lafzının tebligatın bizzat hükümlüye tebliğ edilmesini gerekli kıldığı görüşüne de yer verdi.⁴ Hüküm fıkrası ise yalnız ilanen tebligata ilişkindir; hükümlünün MERNİS adresine Tebligat Kanunu m. 21/2 uyarınca yapılan çağrı tebliğinin zamanaşımını kesip kesmediği Kurulca karara bağlanmadı.

5275 sayılı Kanun m. 21/1'e göre hükümlü Cumhuriyet Başsavcılığının yazılı emriyle ceza infaz kurumuna gönderilir; üstü ve eşyası arandıktan sonra kabul odasına konulur ve hekim muayenesinden sonra kuruma yerleştirme işlemleri yapılır. m. 21/2 uyarınca hükümlünün adı ve soyadı, işlediği suç, cezasının türü ve süresi, mahkûmiyet ilamının tarih ve numarası ve infaza başlandığı gün "hükümlü defteri"ne kaydedilir; defterdeki sıra numarası hükümlünün numarasıdır. m. 21/3'e göre tanıya yönelik olarak parmak ve avuç içi izleri alınır, fotoğraf çekilir; bu bilgiler Kanunun zorunlu kıldığı hâller dışında hiçbir kurum ve kişiye verilemez.

5275 sayılı Kanun m. 20/4'e göre hükümlüye, Cumhuriyet Başsavcılığınca düzenlenen ve ceza infaz kurumuna alındığı ve salıverileceği tarih ile ceza süresini ve cezanın hangi hükme ilişkin bulunduğunu belirten bir belge verilir; bu belgenin içeriği ve hesabı ayrı bir rehberde anlatılır. TCK m. 63/1 uyarınca hüküm kesinleşmeden önce gerçekleşen ve şahsi hürriyeti sınırlama sonucunu doğuran bütün hâller nedeniyle geçirilmiş süreler hükmolunan hapis cezasından indirilir.

5275 sayılı Kanun m. 17/1'e göre kasten işlenen suçlarda üç yıl, taksirle işlenen suçlarda beş yıl veya daha az süreli hapis cezalarının infazı, çağrı üzerine gelen hükümlünün istemi üzerine Cumhuriyet Başsavcılığınca ertelenebilir; m. 17/6'ya göre bu imkân terör suçları, örgüt faaliyetleri çerçevesinde işlenen suçlar ve cinsel dokunulmazlığa karşı suçlardan mahkûm olanlara, mükerrirlere özgü infaz rejimi uygulananlara ve disiplin veya tazyik hapsine mahkûm olanlara uygulanmaz. Hastalık nedeniyle erteleme m. 16'da düzenlenmiştir. İnfazın ertelenmesinin şartları ve usulü ayrı bir rehberin konusudur.