Hak yoksunluğu ve yasaklanmış hakların geri verilmesi (TCK m. 53)

Türk Ceza Kanunu'nun 53. maddesinin birinci fıkrasına göre kişi, kasten işlediği suçtan dolayı hapis cezasına mahkûmiyetin kanuni sonucu olarak beş grup haktan yoksun bırakılır. Yoksunluk mahkemenin ayrıca takdir ettiği bir yaptırım değil, mahkûmiyete kanunla bağlanmış bir sonuçtur.

Bu sonucun iki koşulu vardır: suç kasten işlenmiş olmalı ve hüküm hapis cezası olmalıdır. Yargıtay 12. Ceza Dairesi, taksirle öldürme suçundan verilen mahkûmiyette sanık hakkında hak yoksunluğuna hükmedilmesini, birinci fıkradaki hak yoksunluklarının taksirli suçlarda uygulama olanağı bulunmadığı gerekçesiyle bozma nedeni saymıştır. (Yargıtay 12. CD, E. 2017/2762)¹

Yalnız adli para cezasına mahkûmiyette birinci fıkradaki yoksunluk doğmaz. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, birinci fıkradaki hak yoksunluklarının yalnızca hapis cezasının yasal sonucu olduğunu, beşinci fıkradaki yasaklamanın ise hem hapis hem de para cezası için söz konusu olduğunu belirtmiştir. (Yargıtay CGK, E. 2021/26)² 5275 sayılı Kanun'un 106. maddesinin dokuzuncu fıkrasına göre de ödenmediği için hapse çevrilen adli para cezasında hak yoksunlukları bakımından esas alınan adli para cezasıdır.

Yoksunluk mahkûmiyetin doğal sonucu olduğundan hükümde yazılmamış olması kişiye bir hak kazandırmaz. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, bu hak mahrumiyetlerinin kararda gösterilmemiş olsa bile hükümlü açısından kazanılmış hakka konu olamayacağını, başka bir anlatımla aleyhe bozma yasağı kapsamında değerlendirilemeyeceğini açıklamıştır. (Yargıtay CGK, E. 2014/72)³

Anayasa Mahkemesi 8 Ekim 2015 tarihli kararıyla 53. maddenin seçme ve seçilme ehliyetine ilişkin kısımlarını oybirliğiyle kısmen iptal etti; karar 24 Kasım 2015 tarihli Resmî Gazete'de yayımlandı. (Anayasa Mahkemesi, E. 2014/140)⁴ Madde metninde (b) bendinin sonundaki “(…)” işareti, bu kararla iptal edilen “ve diğer siyasi hakları kullanmaktan” ibaresinin yeridir. Mahkeme, kişinin Anayasa'da belirtilen tüm siyasi haklardan yoksun bırakılması sonucunu doğuran kuralın ulaşılmak istenen amaç bakımından gerekli olmadığını ve ölçülülük ilkesine aykırı olduğunu belirtti.⁴

Seçilme ehliyeti yönünden Anayasa Mahkemesi, Anayasa'nın 76. maddesinde sayılan suçlar dışında, taksirli suçlar hariç toplam bir yıldan az hapis cezasına mahkûm olmanın milletvekili seçilmeye engel olmadığını hatırlattı ve birinci fıkranın giriş cümlesini “seçilme ehliyeti” yönünden iptal etti.⁴

Seçme hakkı yönünden ise Anayasa'nın 67. maddesinin yalnızca kasten işlenen bir suçtan dolayı ceza infaz kurumlarında bulunan hükümlülerin oy kullanamayacağını düzenlediğini, ceza infaz kurumunda bulunmayan hükümlülerin oy kullanmalarına anayasal bir engel bulunmadığını belirterek birinci fıkradaki “hapis cezasına” ibaresini “seçme” yönünden iptal etti.⁴ Aynı gerekçeyle ikinci fıkra, yani yoksunluğun infaz tamamlanıncaya kadar sürmesi kuralı, seçme ve seçilme ehliyeti yönünden iptal edildi.

Dördüncü fıkradaki “Kısa süreli hapis cezası ertelenmiş veya” ibaresi seçilme ehliyeti yönünden iptal edildi; seçme hakkı yönünden ise itiraz reddedildi.⁴ Kararda velayet, kamu görevi ve meslek gibi diğer bentler incelenmemiştir.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, iptal kararından sonra 53. maddenin bu karar dikkate alınarak uygulanması gerektiğini belirtmiş ve yerel mahkeme hükmünü, iptal kararındaki hususlar gözetilerek 53. maddenin birinci, ikinci ve üçüncü fıkralarının uygulanacağı biçimde düzeltmiştir.³

53. maddenin ikinci fıkrasına göre kişi, mahkûm olduğu hapis cezasının infazı tamamlanıncaya kadar bu hakları kullanamaz. Bu fıkra, seçme ve seçilme ehliyeti yönünden Anayasa Mahkemesince iptal edilmiştir.⁴ Yargıtay Ceza Genel Kurulu, hak yoksunluklarının kural olarak hapis cezasının infazı ile sınırlandırıldığını ve infaz tamamlanmakla herhangi bir yargı kararına gerek olmaksızın kendiliğinden ortadan kalkacağını belirtmiştir.³ Bu nedenle birinci fıkradaki yoksunluk için ayrıca bir geri verme kararı gerekmez; Yargıtay 16. Ceza Dairesi de Türk Ceza Kanunu'nda mahkûmiyetin sonucu olarak ömür boyu devam edecek bir hak yoksunluğuna yer verilmediğini vurgulamıştır. (Yargıtay 16. CD, E. 2018/1879)⁵

Üçüncü fıkra velayet için bir istisna getirir: hapis cezası ertelenen, denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak cezası infaz edilen ya da koşullu salıverilen hükümlünün kendi altsoyu üzerindeki velayet, vesayet ve kayyımlık yetkileri açısından yoksunluk hükümleri uygulanmaz. Denetimli serbestlik hâli fıkraya 14 Nisan 2020 tarihli ve 7242 sayılı Kanun'un 10. maddesiyle eklenmiştir.²

Bu istisna yalnız kişinin kendi altsoyu içindir. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, (c) bendindeki yoksunluğun kendi altsoyu yönünden koşullu salıverme tarihine kadar süreceğini, altsoyu dışındakiler yönünden ise hapis cezasının infazı tamamlanıncaya kadar devam edeceğini kabul etmiş; yoksunluğu ayrım yapmadan herkes için koşullu salıverme tarihine kadar sınırlayan hükmü bu yönden bozarak düzeltmiştir.³

Üçüncü fıkranın ikinci cümlesine göre aynı durumdaki hükümlü hakkında mahkeme, (e) bendindeki meslek ve sanat yoksunluğunun uygulanmamasına da karar verebilir. Bu bir takdir yetkisidir; kanun mahkemeye bu konuda zorunluluk yüklemez.

Dördüncü fıkraya göre kısa süreli hapis cezası ertelenmiş olanlar ile fiili işlediği sırada on sekiz yaşını doldurmamış olanlar hakkında birinci fıkra uygulanmaz. Türk Ceza Kanunu'nun 49. maddesinin ikinci fıkrasına göre bir yıl veya daha az süreli hapis cezası kısa süreli hapis cezasıdır. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, on ay hapis cezası ertelendiği hâlde sanığın 53. maddedeki haklardan yoksun bırakılmasının hukuka aykırı olduğunda kuşku bulunmadığını belirtmiştir. (Yargıtay CGK, E. 2011/80)⁶ Bu karar Anayasa Mahkemesinin 2015 tarihli iptal kararından önce verilmiştir. Anayasa Mahkemesi bu iptal kararıyla birinci fıkranın giriş bölümünü seçilme ehliyeti yönünden iptal ettiğinden, seçilme ehliyetinden yoksunluk artık birinci fıkranın kanuni sonucu değildir; dördüncü fıkradaki istisna da seçilme ehliyeti yönünden iptal edilmiştir.⁴

Ertelenen ceza kısa süreli değilse dördüncü fıkra uygulanmaz ve birinci fıkradaki yoksunluklar, seçme ve seçilme ehliyeti yönünden Anayasa Mahkemesinin iptal kararıyla daraltılmış hâliyle uygulanır. Üçüncü fıkra uyarınca kişinin kendi altsoyu üzerindeki velayet, vesayet ve kayyımlık yetkileri bunun dışında kalır; mahkeme (e) bendindeki meslek ve sanat yoksunluğunun uygulanmamasına da karar verebilir. Yargıtay 3. Ceza Dairesi, uzun süreli hapis cezası ertelenen sanık hakkında birinci fıkradaki hak yoksunluklarının, kendi altsoyu üzerindeki velayet, vesayet ve kayyımlık yetkileri dışında kalan hususlarda infaz tamamlanıncaya değin uygulanması gerektiğini belirterek hükmü düzeltmiştir. (Yargıtay 3. CD, E. 2012/22891)⁷ Bu karar da Anayasa Mahkemesinin 2015 tarihli iptal kararından önce verilmiştir.

Hükmün açıklanmasının geri bırakılmasında durum farklıdır. Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 231. maddesinin beşinci fıkrasına göre hükmün açıklanmasının geri bırakılması, müsadereye ilişkin hükümler hariç, kurulan hükmün sanık hakkında bir hukuki sonuç doğurmamasını ifade eder. Yargıtay 7. Ceza Dairesi, hak yoksunluğuna hükmedilmesi gerektiği yönündeki tebliğname görüşüne katılmamış; 53. maddenin ancak sanığın denetim süresi içinde yeniden suç işlemesi üzerine açıklanması geri bırakılan hükmün açıklanması hâlinde gündeme geleceğini, henüz infaz edilecek bir mahkûmiyet kararı bulunmadığını belirtmiştir. (Yargıtay 7. CD, E. 2025/2280)⁸ Kanuna göre hüküm yalnız yeni suç hâlinde açıklanmaz: Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 231. maddesinin on birinci fıkrası, denetim süresi içinde kasten yeni bir suç işlenmesi veya denetimli serbestlik tedbirine ilişkin yükümlülüklere aykırı davranılması hâlinde mahkemenin hükmü açıklayacağını düzenler.

Beşinci fıkra, birinci fıkrada sayılan hak ve yetkilerden birinin kötüye kullanılmasıyla işlenen suçlar için ayrı bir yasak öngörür. Hapis cezasında mahkeme, cezanın infazından sonra işlemek üzere hükmolunan cezanın yarısından bir katına kadar süreyle o hak ve yetkinin kullanılmasını yasaklar. Yalnız adli para cezasına mahkûmiyette yasak, hükümde belirtilen gün sayısının yarısından bir katına kadar verilir ve süre adli para cezasının tamamen infazından itibaren işler.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, beşinci fıkradaki yasaklamanın birçok açıdan birinci fıkradaki hak yoksunluklarından farklı olduğunu ayrıntılı biçimde açıklamıştır.² Kurulun saydığı farklar şunlardır:

Bu farklar nedeniyle Ceza Genel Kurulu, beşinci fıkra uyarınca uygulanan güvenlik tedbirinin aleyhe bozma yasağına konu olacağını kabul etmiştir: ilk hükümde uygulanmamış olan ve yalnız sanığın temyizi üzerine bozmadan sonra eklenen beşinci fıkra yasağını hükümden çıkararak kararı düzeltmiştir.² Bu, birinci fıkradaki yoksunluklar için kabul edilen kuralın tersidir; onlar kararda gösterilmese bile kazanılmış hakka konu olmaz.³

Altıncı fıkra taksirli suçlar içindir: belli bir meslek veya sanatın ya da trafik düzeninin gerektirdiği dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılıkla işlenen taksirli suçtan mahkûmiyette mahkeme, üç aydan az ve üç yıldan fazla olmamak üzere o meslek veya sanatın icrasının yasaklanmasına ya da sürücü belgesinin geri alınmasına karar verebilir. Bu bir takdir yetkisidir; birinci fıkradaki kanuni sonuçtan farklı olarak kendiliğinden doğmaz. Yasaklama ve geri alma hükmün kesinleşmesiyle yürürlüğe girer, süre ise cezanın tümüyle infazından itibaren işlemeye başlar.

Mahkeme bu yetkiyi kullanırsa süreyi hükümde açıkça göstermek zorundadır. Yargıtay 12. Ceza Dairesi, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığının itirazını kabul ederek, sürücü belgesinin geri alınmasına karar verilirken hangi süreyle geri alındığının kararda belirtilmemesini bozma nedeni saymıştır. (Yargıtay 12. CD, E. 2015/14773)⁹

Sürenin belirlenmesi de gerekçeli olmalıdır. Yargıtay 12. Ceza Dairesi, temel cezada alt sınırdan bir miktar uzaklaşıldığı hâlde “sanığın kusur durumu dikkate alınarak” şeklindeki yetersiz gerekçeyle sürücü belgesinin üç yıl süreyle geri alınmasını, alt sınırdan çok fazla uzaklaşıldığı için bozmuştur; aynı kararda taksirli suçta birinci fıkradaki hak yoksunluğuna hükmedilmesi de ayrı bir bozma nedeni yapılmıştır.¹

Adli Sicil Kanunu'nun 13/A maddesi, Türk Ceza Kanunu dışındaki kanunların belli bir suçtan dolayı veya belli bir cezaya mahkûmiyete bağladığı hak yoksunluklarının giderilmesi içindir. Kanun, Türk Ceza Kanunu'nun 53. maddesinin beşinci ve altıncı fıkralarını saklı tutar. Yargıtay 16. Ceza Dairesi, iadesine karar verilecek yasaklanmış hakların Anayasa'nın 76. maddesi gibi belli bir suçtan dolayı veya belli bir cezaya mahkûmiyete bağlanan süresiz hak yoksunluklarına ilişkin olduğunu ve mahkûmiyetin mülga 765 sayılı Kanun'a, 5237 sayılı Kanun'a ya da özel yasalara dayanmasının önem taşımadığını belirtmiştir.⁵

Kanundaki koşullar şunlardır: 1) mahkûm olunan cezanın infazının tamamlandığı tarihten itibaren üç yıllık sürenin geçmiş olması; 2) kişinin bu sürede yeni bir suç işlememiş olması ve hayatını iyi hâlli olarak sürdürdüğü hususunda mahkemede kanaat oluşması. Cezanın infazına genel af veya etkin pişmanlık dışında başka bir hukuki nedenle son verilmişse, hükmün kesinleştiği tarihten itibaren beş yıl geçmesi gerekir ve bu süre hapis cezasına üç yıl eklenerek bulunacak süreden az olamaz.

Talep hükümlü veya vekili tarafından yapılır; kararı hükmü veren mahkeme ya da hükümlünün ikametgâhının bulunduğu yerdeki aynı derecedeki mahkeme verir. Mahkeme dosya üzerinden ya da Cumhuriyet savcısını ve hükümlüyü dinleyerek karar verebilir. Karara karşı hükümle ilgili olarak Ceza Muhakemesi Kanunu'nda öngörülen kanun yoluna başvurulabilir; kesinleşen karar adli sicil arşivine kaydedilir ve masrafları hükümlü karşılar.

Üç yıllık süre içinde yeni bir suç işlenmişse talep reddedilir. Yargıtay 2. Ceza Dairesi, infaz tarihinden itibaren üç yıllık süre geçmeden yeni bir suç işlediği adli sicil kaydıyla sabit olan hükümlünün talebinin reddini onamıştır. (Yargıtay 2. CD, E. 2018/2059)¹⁰

Yeni suç yoksa mahkeme iyi hâli değerlendirmek zorundadır. Yargıtay 16. Ceza Dairesi, cezası infaz edilen ve adli sicil kaydına göre başka suç işlediğine dair veri bulunmayan hükümlü hakkında, hayatını iyi hâlli sürdürüp sürdürmediği konusunda kanaat oluşturmak yerine yasal olmayan gerekçeyle verilen ret kararını bozmuştur.⁵ Yargıtay 8. Ceza Dairesi de infazdan sonraki üç yıl içinde işlenen fiil sonradan suç olmaktan çıkarılıp kabahate dönüştürülmüşse ve başka suç yoksa, iyi hâl kanaati oluşursa geri verme yoluna gidilmesi gerektiğini belirterek ret kararını bozmuştur; bu dosyadaki mahkûmiyet 6136 sayılı Kanun'a aykırılık suçundandı. (Yargıtay 8. CD, E. 2021/13333)¹¹

Geri verme kararı adli sicil kaydını silmez. Yargıtay 8. Ceza Dairesi, yasaklanmış hakların geri verilmesine karar verildiğinde adli sicil bilgilerinin silinmediğini, geri vermeye ilişkin kararın adli sicil arşivine kaydedildiğini açıklamıştır.¹¹

Başka kanunlardaki şartlar kendi lafzına göre okunur. Örneğin 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun 48. maddesinin (A) bendinin 5 numaralı alt bendi, Türk Ceza Kanunu'nun 53. maddesinde belirtilen süreler geçmiş olsa bile, kasten işlenen bir suçtan bir yıl veya daha fazla hapis cezasına ya da affa uğramış olsa bile sayılan suçlardan mahkûm olmamayı memurluğa girişte genel şart olarak arar.