Hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB, CMK m. 231)

CMK m. 231/5 uyarınca sanığa yüklenen suçtan dolayı yapılan yargılama sonunda hükmolunan ceza iki yıl veya daha az süreli hapis veya adli para cezası ise mahkeme hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verebilir. Ölçü, suçun kanundaki cezasının üst sınırı değil, mahkemenin indirimlerden sonra vardığı sonuç cezadır. Aynı fıkraya göre uzlaşmaya ilişkin hükümler saklıdır; HAGB, müsadereye ilişkin hükümler hariç, kurulan hükmün sanık hakkında bir hukuki sonuç doğurmamasını ifade eder.

Anayasa Mahkemesine göre HAGB'ye karar verilebilmesi için önce yargılamanın bitirilmesi ve isnat edilen eylemin sanık tarafından gerçekleştirildiğinin, suç oluşturduğunun ve hükmedilecek cezanın bu sınır içinde kaldığının saptanması gerekir; kurum yalnız sanığın suçu işlediği sabit görüldüğünde uygulanabilir. (Anayasa Mahkemesi, E. 2022/120)¹

Yargıtay Ceza Genel Kuruluna göre HAGB, denetim süresi yükümlülüklere uygun geçirildiğinde açıklanması geri bırakılan hükmün ortadan kaldırılıp kamu davasının düşmesi sonucunu doğurduğundan, sanık ile devlet arasındaki cezai ilişkiyi sona erdiren düşme nedenlerinden biridir. (Yargıtay CGK, E. 2015/197)² Aynı karara göre HAGB değerlendirmesi için yargılamanın herhangi bir süjesinin talepte bulunması şart değildir; şartlar varsa mahkeme HAGB'yi seçenek yaptırımlara çevirme ve ertelemeden önce değerlendirmek zorundadır.² Kurul bunu, kabul şartının yürürlükte olduğu dönemde, sanığın HAGB'yi kabul etmediğine dair beyanı bulunmaması kaydıyla söylemiştir.²

CMK m. 231/6, HAGB kararı için üç şart sayar: 1) sanığın daha önce kasıtlı bir suçtan mahkûm olmamış bulunması, 2) mahkemenin, sanığın kişilik özellikleri ile duruşmadaki tutum ve davranışlarına bakarak yeniden suç işlemeyeceği kanaatine varması, 3) suçun işlenmesiyle mağdurun veya kamunun uğradığı zararın aynen iade, suçtan önceki hâle getirme veya tazmin suretiyle tamamen giderilmesi. Zarar derhal giderilemiyorsa CMK m. 231/9 uyarınca denetim süresince aylık taksitler hâlinde ödenerek tamamen giderilmesi koşuluyla da HAGB verilebilir.

Zarar şartında Ceza Genel Kurulu şu ölçütleri koymuştur: kastedilen maddi zarardır, manevi zarar bu kapsamda değildir; zararın sanık adına, onun bilgisi ve rızasıyla üçüncü kişilerce giderilmesi mümkündür; herhangi bir zararın doğmadığı veya zarar doğurmaya elverişli olmayan suçlarda bu şart aranmaz. (Yargıtay CGK, E. 2014/297)³ Hâkim zararı belirlerken kanaat verici basit bir araştırma yapar, hukuk hâkimi gibi gerçek zararı tam olarak tespite çalışmaz; zararın hesabı teknik bilgi gerektiriyorsa bilirkişi incelemesi yaptırılır ve ödeme iradesi gösteren sanığa belirlenen miktarı karşılayıp karşılamayacağı açıkça sorulduktan sonra HAGB tartışılır.³ Ceza Genel Kurulu taksitle ödeme imkânını, sanığın zararın tamamını gidermeye yönelik samimi iradesine karşın zararın büyüklüğü ve ekonomik durum gibi nedenlerle bir defada ödenememesi hâlleri için kabul eder.³

Kanaat şartı hâkime takdir yetkisi verir: kanun koyucu, objektif şartları taşıyan herkes hakkında mutlaka HAGB verilmesi gerektiğini kabul etmemiştir.² Yargıtay 4. Ceza Dairesine göre bu takdir dosya içeriğine uygun, kanuni ve yeterli gerekçe içermeli ve hükümde hapis cezasının seçenek yaptırımlara çevrilmesi, ertelenmesi veya takdiri indirim uygulanırken dayanılan gerekçeyle çelişmemelidir. (Yargıtay 4. CD, E. 2026/1478)⁴

Bugünkü CMK m. 231/6'da sanığın HAGB'yi kabul etmesine ilişkin bir cümle yoktur. Anayasa Mahkemesi kararında aktarılan eski metinde ise fıkranın sonunda "Sanığın kabul etmemesi hâlinde, hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilmez." cümlesi bulunuyordu.¹ 7499 sayılı Kanunla CMK'ya eklenen geçici m. 6/2-d, Ceza Genel Kurulu kararında aktarıldığı şekliyle, 1/6/2024 tarihinden önce verilen HAGB kararları bakımından sanığın kabul etmesi şartının aranmaya devam olunacağını öngörür. (Yargıtay CGK, E. 2025/404)⁵

CMK m. 231/8'in ikinci cümlesine göre denetim süresi içinde kişi hakkında kasıtlı bir suç nedeniyle bir daha HAGB kararı verilemez. Ceza Genel Kuruluna göre ikinci suç, ilk HAGB kararı kesinleşmeden önce işlenmiş olsa da, ikinci hükmün kurulduğu sırada ilk kararın kesinleşmesiyle başlayan beş yıllık denetim süresi işliyorsa sanık hakkında ikinci kez HAGB verilemez. (Yargıtay CGK, E. 2020/353)⁶ Yargıtay 4. Ceza Dairesi de aynı ölçütü uygulamış; suçun, adli sicil kaydındaki HAGB kararının kesinleşme tarihinden önce işlenmiş olmasının önemi bulunmadığını belirtmiştir.⁴

HAGB belirli suçların listesine bağlı değildir. Genel ölçü üç katmanlıdır: 1) hükmolunan cezanın CMK m. 231/5'teki iki yıl sınırı içinde kalması, 2) suçun CMK m. 231/14'te sayılanlardan olmaması, 3) CMK m. 231/6'daki şartların gerçekleşmesi. Uzlaşmaya tabi suçlarda CMK m. 231/5 uyarınca uzlaşmaya ilişkin hükümler saklıdır. Bir suç için kanunda öngörülen cezanın üst sınırı iki yılı aşsa bile, indirimlerden sonra hükmolunan ceza iki yıl veya daha az ise HAGB değerlendirilebilir.

CMK m. 231/14'ün bugünkü metnine göre maddenin HAGB'ye ilişkin hükümleri işkence ve eziyet suçları ile kamu görevlisinin görevi sebebiyle işlediği ve Anayasa'nın 17. maddesi kapsamında kötü muamele kabul edilebilecek suçlar hakkında uygulanmaz. Anayasa Mahkemesi kararında aktarılan eski metinde ise bu fıkra yalnız Anayasa'nın 174. maddesinde koruma altına alınan inkılap kanunlarındaki suçları dışarıda bırakıyordu.¹ Fıkranın bugünkü metni 7499 sayılı Kanunla ve ardından 7589 sayılı Kanunla değişik hâlidir.

Anayasa Mahkemesi iptal gerekçesinde, HAGB kurumunun kamu görevlisinin görevi sebebiyle işlediği ve Anayasa'nın 17. maddesi anlamında işkence, eziyet ve kötü muamele kabul edilen suçlarda uygulanmayacağına dair yasal düzenlemenin bulunmamasını devletin faillere fiilleriyle orantılı ceza verme ve mağdura uygun giderim sağlama yükümlülüğüyle bağdaşmaz bulmuştu.¹ Bugünkü CMK m. 231/14 bu suç grubunu açıkça sayar.

Anayasa Mahkemesi 1/6/2023 tarihli, E. 2022/120, K. 2023/107 sayılı kararıyla CMK m. 231/5'in birinci cümlesini Anayasa'ya aykırı bularak iptal etti; bu cümlenin iptali nedeniyle uygulanma imkânı kalmayan 5. fıkranın ikinci ve üçüncü cümleleri ile 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13 ve 14. fıkraları da 6216 sayılı Kanun m. 43/4 uyarınca iptal etti. İptal hükümlerinin, kararın Resmî Gazete'de yayımlanmasından başlayarak bir yıl sonra yürürlüğe girmesine karar verildi. Karar 1/8/2023 tarihli Resmî Gazete'de yayımlandı.¹

İptal gerekçesinde öne çıkan noktalar şunlardır: 1) sanığa HAGB'yi kabul edip etmediğinin hükümden önce sorulması, onu henüz doğmamış istinaf hakkından peşinen feragat etmeye zorluyordu ve sorunun mahkûmiyet hükmünün ardından sorulmasını sağlayan bir usul güvencesi yoktu; 2) HAGB kararıyla birlikte müsaderenin hangi aşamada infaz edileceğine dair açık bir kanun hükmü yoktu ve istinaf yolu askıya alınıyordu; 3) kamu görevlilerinin işkence ve kötü muamele suçlarında HAGB'nin uygulanmayacağına dair bir düzenleme bulunmuyordu. Mahkeme ayrıca, daha önceki bir bireysel başvuru kararında belirtilen eksikliklerin kanun koyucu tarafından bütünüyle giderilmediğini, kurumun mevcut hâliyle kamu otoritelerinin keyfî uygulamalarını önlemekte yetersiz kaldığını ve başta ifade özgürlüğü ile toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı olmak üzere temel hak ve özgürlükler üzerinde caydırıcı etki doğurduğunu belirterek kuralı Anayasa'nın 13., 17., 35. ve 36. maddelerine aykırı buldu.¹ Mahkeme, kanun koyucunun bu kuruma yer vermesi hâlinde kurumu iptal ve hak ihlali kararlarındaki tespitler ışığında yeniden düzenleyebileceğini belirtti.¹

Yargıtay Ceza Genel Kurulu Aralık 2023'te verdiği kararda, iptal kararının bir yıl sonra yürürlüğe gireceğine ve 01.08.2024 tarihine kadar yeniden düzenleme yapılana kadar fıkraların yürürlükte olduğuna işaret etti; iptal kararının yürürlüğe girdiği tarihe kadar kanunda değişiklik yapılmaması hâlinde artık HAGB kararı verilemeyeceğini belirtti.⁶

Bu arada 2/3/2024 tarihli 7499 sayılı Kanun CMK m. 231'de değişiklik yaptı; bugünkü metinde 12. ve 14. fıkraların yanında bu Kanunun notu bulunur. CMK geçici m. 6/2-a, 7499 sayılı Kanunla 231. maddenin 11. ve 12. fıkralarında kanun yoluna ilişkin değişiklik yapıldığını belirtir. Ceza Genel Kuruluna göre 7499 sayılı Kanun 12.03.2024 tarihinde yürürlüğe girdi ve 12. fıkradaki kanun yolu değişikliği geçici m. 6 uyarınca 01.06.2024 tarihi ve sonrasında verilen kararlara uygulanır.⁵ Ardından 16/7/2026 tarihli 7589 sayılı Kanunun 15. maddesi CMK m. 231'in 5 ila 14. fıkralarını yeniden yazdı; madde metnindeki her fıkranın yanında "Değişik:16/7/2026-7589/15 md." notu bulunur. 7589 sayılı Kanunun 26. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (c) bendine göre bu madde yayımı tarihinde yürürlüğe girer; CMK'nın yürürlük tablosu 7589 sayılı Kanunun 231. maddedeki değişikliği için yürürlük tarihini 31/7/2026 olarak gösterir.

Aşağıdaki farkları hangi kanunun getirdiği, madde notlarından her fıkra için ayrı ayrı okunamaz; yalnız 12. ve 14. fıkralarda 7589 sayılı Kanunun notunun yanında 7499 sayılı Kanunun notu da vardır. Anayasa Mahkemesi kararında aktarılan eski metin ile bugünkü metin karşılaştırıldığında görülen farklar şunlardır: 1) 5. fıkrada HAGB'nin hukuki sonuç doğurmaması kuralına "müsadereye ilişkin hükümler hariç" kaydı eklenmiştir; 2) 6. fıkrada sanığın kabulüne ilişkin cümle yer almaz; 3) 11. fıkranın sonuna açıklanan veya yeniden kurulan hükme itiraz edilebileceği ve itiraz merciinin bu fıkradaki koşullarla sınırlı değerlendirme yapacağı eklenmiştir; 4) 12. fıkrada itiraz yolunun yerini istinaf almıştır; 5) 14. fıkrada inkılap kanunları yerine işkence, eziyet ve kamu görevlilerinin kötü muamele suçları sayılır. Beş yıllık denetim süresi, üç şart, iki yıllık sınır ve taksitle ödeme imkânı iki metinde aynıdır.¹

Ceza Genel Kurulunun Aralık 2023 kararı, iptal kararı yürürlüğe girinceye kadar verilip kesinleşmiş HAGB kararlarının yürürlükteki kanuna göre değerlendirilerek sanık lehine sonuçlarını doğurmaya devam edeceğini belirtir; Kurul bu sonucu Anayasa Mahkemesi iptal kararlarının geriye yürümezliği ve usul kurallarının derhal uygulanabilirliği ilkelerine dayandırır.⁶ Ceza Genel Kurulu, 17.12.2024 tarihinde verilen bir HAGB kararının kanun yolunu 7499 sayılı Kanunla değişik CMK m. 231/12 ve geçici m. 6'ya göre belirlemiş ve kararın istinaf yoluna tabi olduğunu kabul etmiştir; kararda, bu tarihte verilen HAGB kararının yasal dayanağına ayrıca değinilmemiştir.⁵

CMK m. 231/8 uyarınca HAGB kararı verilen sanık beş yıl süreyle denetim süresine tabi tutulur. Bu süre içinde mahkeme bir yıldan fazla olmamak üzere belirleyeceği süreyle, denetimli serbestlik tedbiri olarak 1) meslek veya sanat sahibi olmayan sanığın bir eğitim programına devam etmesine, 2) meslek veya sanat sahibi sanığın bir kamu kurumunda ya da aynı meslek veya sanatı icra eden bir başkasının gözetiminde ücret karşılığında çalıştırılmasına, 3) belli yerlere gitmekten yasaklanmasına, belli yerlere devam etmekle yükümlü kılınmasına ya da takdir edilecek başka bir yükümlülüğü yerine getirmesine karar verebilir.

Suç tarihinde çocuk olan sanıkta 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu m. 23/1 uyarınca denetim süresi üç yıldır; HAGB'nin diğer koşulları Ceza Muhakemesi Kanunundaki gibidir. Aynı maddeye 7593 sayılı Kanunla eklenen 2. fıkraya göre adli süreçteki çocuklar hakkında HAGB kararı verildiğinde 5/A maddesindeki yönlendirme tedbirlerinden uygun görülen biri veya birkaçı denetimli serbestlik tedbiri olarak uygulanır; 3. fıkraya göre mağdurun veya kamunun uğradığı zararın az olması hâlinde zararın giderilmesi şartı aranmayabilir.

Yargıtay 8. Ceza Dairesine göre beş yıllık denetim süresi HAGB kararının usulüne uygun olarak kesinleşmesi üzerine başlar; karar sanığa tebliğ edilmediği için kesinleşmemişse denetim süresi de başlamaz ve bu dönemde işlenen suç nedeniyle hüküm açıklanamaz. (Yargıtay 8. CD, E. 2023/1717)⁷ Ceza Genel Kurulu da ikinci HAGB yasağını uygularken denetim süresini ilk HAGB kararının kesinleşmesiyle başlatmıştır.⁶

CMK m. 231/8'in son cümlesine göre denetim süresi içinde dava zamanaşımı durur. Yargıtay 8. Ceza Dairesi, HAGB kararının kesinleştiği tarihte duran zamanaşımının, denetim süresi içinde işlenen suçtan verilen mahkûmiyetin kesinleşmesi koşuluyla o yeni suçun işlendiği tarihte yeniden işlemeye başladığını kabul etmiş ve bu hesapla zamanaşımı dolmuş bir dosyada hükmolunan cezayı kaldırmıştır. (Yargıtay 8. CD, E. 2024/313)⁸

CMK m. 231/10 uyarınca denetim süresi içinde kasten yeni bir suç işlenmez ve denetimli serbestlik yükümlülüklerine uygun davranılırsa açıklanması geri bırakılan hüküm ortadan kaldırılır ve davanın düşmesine karar verilir.

CMK m. 231/11'e göre denetim süresi içinde kasten yeni bir suç işlenmesi veya yükümlülüklere aykırı davranılması hâlinde mahkeme hükmü açıklar. Ancak mahkeme, kendisine yüklenen yükümlülükleri yerine getiremeyen sanığın durumunu değerlendirerek cezanın yarısına kadar belirleyeceği bir kısmının infaz edilmemesine ya da koşulları varsa hapis cezasının ertelenmesine veya seçenek yaptırımlara çevrilmesine karar vererek yeni bir mahkûmiyet hükmü kurabilir. Açıklanan veya yeni kurulan hükme itiraz edilebilir; itiraz mercii yalnız bu fıkradaki koşullarla sınırlı bir değerlendirme yapabilir.

Ceza Genel Kuruluna göre hükmün açıklanması için ikinci suçun denetim süresi içinde işlenmesi ve kasıtlı bir suç olması yeterlidir; ikinci suçun denetim süresi içinde kesinleşmesi gerekmez, ancak mahkeme hükmü ikinci suçtan verilen mahkûmiyetin kesinleşmesinden sonra açıklayabilir. (Yargıtay CGK, E. 2018/592)⁹ Aynı karara göre ikinci suçun şikâyete bağlı olması, adli para cezası ya da seçenek yaptırımla sonuçlanması önem taşımaz; ikinci suç taksirle, bilinçli taksirle de olsa işlenmişse hüküm açıklanamaz.⁹

Ceza Genel Kurulu, denetim süresinde kasten suç işleyen sanık hakkında hükmü açıklayacak mahkemenin önceki hükmü yeniden değerlendirerek beraat kararı veremeyeceğini, açıklanması geri bırakılan hükmün aynen açıklanması gerektiğini kabul etmiştir; açıklanan hüküm, kesinleştiğinde başka bir karara gerek kalmadan infaza esas alınabilecek nitelikte kurulmalı, geri bırakılan hükme atıf yapmakla yetinilmemelidir.⁹

CMK m. 231/12 uyarınca, CMK m. 272/3 hükümleri saklı kalmak üzere HAGB kararına karşı istinaf yoluna başvurulabilir. Bölge adliye mahkemesinin bu konuda verdiği kararlar hakkında CMK m. 286 uygulanır. HAGB kararı ilk derece mahkemesi sıfatıyla bölge adliye mahkemesi veya Yargıtay tarafından verilmişse temyiz yoluna gidilebilir. İstinaf ve temyiz yolunda karar ve hüküm, usul ve esasa ilişkin hukuka aykırılıklar yönünden incelenir.

Bu düzen 7499 sayılı Kanunla kurulmuştur. Ceza Genel Kurulunun aktardığı geçici m. 6/2'ye göre 12. fıkradaki kanun yolu değişikliği 1/6/2024 tarihi ve sonrasında verilen HAGB kararlarına uygulanır; bu tarihten önce verilen HAGB kararları hakkında itiraz yoluna devam olunur ve bu itirazlar değişiklikten önceki hükümlere göre sonuçlandırılır.⁵ 1/6/2024'ten önce verilmiş bir HAGB kararıyla ilgili olarak sonradan hüküm açıklanır veya yeniden kurulursa da değişiklikten önceki kanun yolu hükümleri uygulanır.⁵

Ceza Genel Kurulu, daha önce Yargıtay'ın temyiz incelemesinde bozduğu bir dosyada bozmadan sonra 1/6/2024'ten sonra verilen HAGB kararının da temyize değil istinafa tabi olduğuna karar vermiş; usul kanunlarının derhal uygulanması ilkesine, geçici m. 6'nın özel düzenleme niteliğine ve HAGB kararının CMK m. 223/1'de sayılan hükümlerden biri olmamasına dayanarak aynı konuda verdiği 2025/381 karar sayılı aksi yöndeki karardan dönmüştür.⁵ Kurul, aksi yöndeki kararın dayandığı 5320 sayılı Kanun m. 8/1 ile CMK m. 307/3'ün konusunun CMK m. 223/1 kapsamındaki hüküm niteliğindeki kararlar olduğunu ve Yargıtay'ın bozma kararıyla bozmaya konu her türlü hüküm ve kararın ortadan kalktığını da belirtmiştir.⁵

CMK m. 231/13 uyarınca HAGB kararı bunlara mahsus bir sisteme kaydedilir. Bu kayıtlar ancak bir soruşturma veya kovuşturmayla bağlantılı olarak Cumhuriyet savcısı, hâkim veya mahkeme tarafından istenmesi hâlinde, maddede belirtilen amaç için kullanılabilir.

Memuriyet bakımından iki hüküm birlikte okunur: CMK m. 231/5'e göre HAGB, müsadereye ilişkin hükümler hariç, kurulan hükmün sanık hakkında bir hukuki sonuç doğurmamasını ifade eder; 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m. 48/A-5 ise memurluğa alınacaklarda kasten işlenen bir suçtan dolayı bir yıl veya daha fazla süreyle hapis cezasına ya da maddede sayılan suçlardan "mahkûm olmamak" şartını arar.

CMK m. 231/7 uyarınca açıklanması geri bırakılan hükümde hapis cezası ertelenemez ve kısa süreli ise seçenek yaptırımlara çevrilemez; iki kurum aynı hükümde birlikte uygulanmaz. Ceza Genel Kuruluna göre şartları varsa ve sanık HAGB'yi kabul etmediğini bildirmemişse mahkeme HAGB'yi seçenek yaptırımlara çevirme ve ertelemeden önce değerlendirmek zorundadır; Kurul bunu kabul şartının yürürlükte olduğu dönemde söylemiştir.²

Erteleme TCK m. 51'de düzenlenir ve bir mahkûmiyettir: işlediği suçtan dolayı iki yıl veya daha az hapis cezasına mahkûm edilen kişinin cezası ertelenebilir; fiili işlediği sırada on sekiz yaşını doldurmamış veya altmış beş yaşını bitirmiş kişilerde bu sınır üç yıldır. Erteleme için kişinin daha önce kasıtlı bir suçtan üç aydan fazla hapis cezasına mahkûm edilmemiş olması ve tekrar suç işlemeyeceği kanaatinin oluşması gerekir. Cezası ertelenen hükümlü için bir yıldan az, üç yıldan fazla olmamak üzere bir denetim süresi belirlenir ve bu süre iyi hâlle geçirilirse ceza infaz edilmiş sayılır.

Farkın özü sonuçtadır: HAGB'de denetim süresi yükümlülüklere uygun geçerse hüküm ortadan kalkar ve dava düşer (CMK m. 231/10); ertelemede ise mahkûmiyet hükmü vardır ve denetim süresi iyi hâlle geçirildiğinde ceza infaz edilmiş sayılır (TCK m. 51/8). Erteleme yalnız hapis cezası için öngörülmüşken HAGB adli para cezasında da verilebilir (CMK m. 231/5). HAGB'de denetim süresi kanunla beş yıl olarak sabittir; ertelemede mahkeme süreyi kanundaki aralık içinde belirler.