Hakkı olmayan yere tecavüz suçu (TCK m. 154)

TCK m. 154 malvarlığına karşı suçlar arasında yer alır. Yargıtay 8. Ceza Dairesine göre bu düzenleme ile taşınmazlar üzerindeki mülkiyet ve zilyetliğin haksız saldırılara karşı korunması amaçlanmaktadır. (Yargıtay 8. CD, E. 2024/98)¹ Korunan şey yalnız tapu değildir: Daire, hak sahipliğinin mülkiyet hakkından kaynaklanabileceği gibi zilyetlikten de kaynaklanabileceğini, taşınmaz üzerinde zilyetliği bulunan kişilerin zilyetliğinin de korunduğunu belirtir.¹

Madde üç fıkradan oluşur ve her fıkra ayrı bir durumu düzenler. Daire bu yapıyı şöyle özetler: 1) birinci fıkrada gerçek kişilere ait taşınmazlar veya eklentilerine yapılmış olan tecavüzler cezalandırılır, 2) ikinci fıkrada köy tüzel kişiliğine ait veya köylünün ortak yararlanmasına terk edilmiş taşınmazlara yönelik tecavüzler cezalandırılır, 3) üçüncü fıkrada sular üzerindeki mülkiyet hakkını ihlal eden hareketler yaptırım altına alınır.¹

TCK m. 154/1 üç ayrı seçimlik hareket sayar. Yargıtay 8. Ceza Dairesinin sıralaması şöyledir: birincisi malikmiş gibi tamamen veya kısmen işgal etme, ikincisi sınırlarını değiştirme veya bozma, üçüncüsü ise hak sahibinin bunlardan kısmen de olsa yararlanmasına engel olma. (Yargıtay 8. CD, E. 2024/21676)² Bu hareketlerden herhangi birinin gerçekleşmesi yeterlidir; üçünün birlikte bulunması gerekmez.

İşgalin ne olduğunu Daire, gerekçesinde benimsediği öğreti tanımı üzerinden somut örneklerle anlatır: işgal bir taşınmaza fiili olarak müdahale etmektir, aktif bir harekette bulunmayı gerektirir ve bir kimsenin taşınmazına duvar örmek, ekip sürmek, yol geçirmek, o taşınmaza ev veya bina yapmak, ağaç dikmek bu anlamda işgal sayılır.² Buradaki ayırt edici sözcük "malikmiş gibi"dir; Daireye göre eylemin işgal olarak nitelendirilebilmesi için malikmiş gibi işgalde bulunulmuş olması gerekir ve bu, içeriğinde bir sürekliliği ifade eder.²

Süreklilik vurgusunun pratik sonucu büyüktür. Yargıtay bu suçu kesintisiz (mütemadi) suç sayar; suç eylemin yapılması ile oluşur, ancak işgal hâlinin ortadan kalkması ile sona erer.² Ceza Genel Kurulu da TCK m. 154/2'deki suç bakımından aynı niteliği kabul eder ve suçun kesintisiz olduğunu belirtir. (Yargıtay CGK, E. 2022/218)³ Rehberin ilerleyen bölümlerinde görüleceği gibi bu tespit hem şikâyet süresini hem suç tarihini belirler.

Maddenin başlığındaki "hakkı olmayan" ifadesi de bir unsurdur, süs değildir. Kanun "bir hakka dayanmaksızın" der; kira, ortaklık, intifa ya da fiili taksim gibi bir hukuki dayanağı bulunan kullanım bu maddeye girmez. Daire bunu tersinden kurar: kişi herhangi bir hakka dayanmaksızın başkasının mülkiyetinde veya zilyetliğinde bulunan taşınmaz mal veya eklentilerini ele geçirir ve o kişinin bu taşınmaz üzerindeki tasarruf hakkını engellerse taşınmazı işgal etmiş sayılır.¹

İkinci fıkra kendi konusunu kendi sayar: köy tüzel kişiliğine ait olduğu veya öteden beri köylünün ortak yararlanmasına terk edilmiş bulunduğu bilinerek mera, harman yeri, yol ve sulak gibi taşınmaz malların kısmen veya tamamen zapt edilmesi, bunlar üzerinde tasarrufta bulunulması ya da sürülüp ekilmesi. Ceza Genel Kurulu bu üç hareketi tanımlar: zapt etme, taşınmazdan başkalarının kısmen veya tamamen yararlanmasını engellemek, taşınmazı fiilen el altında tutmaktır; tasarruf etmek ise taşınmazın devamlı bir biçimde kullanılmasıdır ve kısa süreli tasarruflar kanunun aradığı anlamda tasarruf değildir; sürüp ekmek de Kurula göre taşınmaz üzerinde tasarruf etme şekillerinden biridir.³

Sayım kapalı değildir. Kurul, maddede söz konusu yerlerin tahdidi olarak sayılmadığını, "gibi" ibaresi kullanılarak benzer özelliklere sahip yerlerin de suçun konusu olabileceğini belirtir; buna karşılık köylünün ortak kullanımında olmayan tarla veya arsa vasfındaki taşınmazlar bu suçun konusunu oluşturmaz.³

Uygulamada en çok tartışılan nokta "köy" kelimesidir. Yargıtay 8. Ceza Dairesi, TCK m. 154/2'de tanımlanan suçun köy mülki sınırları içerisinde bulunan mera, harman yeri, yol ve sulak gibi taşınmaz mallara ilişkin bulunduğunu, eylemin belediye sınırlarında veya mücavir alanlardaki taşınmazlar üzerinde gerçekleştirilmesi hâlinde ise suçun oluşmayacağını belirterek bir mahkûmiyet hükmünü bozmuştur. (Yargıtay 8. CD, E. 2024/21516)⁴

Ceza Genel Kurulu aynı çizgiyi 2025 yılında verdiği kararla pekiştirdi. Bir beldede Hazine adına "Otlakiye" olarak kayıtlı parsele ev yapan sanıklar bakımından Kurul, suç tarihi itibarıyla taşınmazın kullanım hakkının idari işlemle herhangi bir köye tahsis edildiğine ilişkin bir kayda rastlanmadığını, mahalli bilirkişi beyanlarına göre yerin köy halkı tarafından değil belde halkı tarafından ortaklaşa kullanıldığını saptamış ve suçun unsurları itibarıyla oluşmadığına karar vermiştir.³ Kurul ayrıca taşınmazın suç tarihinden sonra, 2017 yılında mera komisyonunca beldeye tahsis edilmiş olmasının sonucu değiştirmediğini vurgulamıştır.³

Bu boşluğun bir tarihi vardır. Kurul, TCK m. 154/1'in 14.03.2009'da yürürlüğe giren 5841 sayılı Kanun'un birinci maddesiyle yeniden düzenlendiğini, bu düzenlemeyle kamuya ait taşınmaz mal veya eklentilerinin birinci fıkra kapsamından çıkarıldığını ve fıkradaki suçun takibinin şikâyete bağlı hâle getirildiğini belirtmektedir.³ Değişikliğin gerekçesine göre kamuya ait taşınmazların korunması ilgili özel kanunlara bırakılmıştır; ormanlar bakımından 6831 sayılı Orman Kanunu, kıyılar bakımından 3621 sayılı Kıyı Kanunu, köylünün ortak yararlanmasına ayrılmış yerler bakımından ise TCK m. 154'ün ikinci ve üçüncü fıkraları.³ Sonuç şudur: kamuya ait ama köyün ortak kullanımında olmayan bir taşınmaza tecavüz, TCK m. 154 ile değil o taşınmaza ilişkin özel kanunla karşılanır.

Kurul, mera kavramını 4342 sayılı Mera Kanunu üzerinden ikiye ayırır: tahsisli mera, Devlete ait olup kullanım hakkı idari bir işlemle bir veya birkaç köy veya belediyeye bırakılan yerdir; kadim mera ise böyle bir tahsis işlemi bulunmamasına karşın köy veya kasaba halkı tarafından başlangıcı bilinmeyen bir zamandan beri hayvanların otlatılması ve otundan yararlanılması için kullanılan taşınmazdır.³ Her iki hâlde de bu yerlerin alınıp satılamayacağını, üzerine bina yapılamayacağını, ağaç dikilerek koru, bağ ve bahçe tesis edilemeyeceğini Kurul açıkça belirtmiştir.³

Somut olayda tecavüzün ne kadar sürdüğü ve neye dönüştüğü de önemlidir. Bir dosyada mera vasıflı taşınmazda yalnızca taşların toplandığı, ekim ve biçim işlemi yapılmadığı için taşınmazda bozulma olmadığı bilirkişi raporlarıyla saptanmış; Daire bu nedenle verilen beraat kararında isabetsizlik görmemiştir. (Yargıtay 8. CD, E. 2024/19653)⁵ Başka bir dosyada ise mera parselinin bir kısmına ağaçtan hayvan barınağı ve çadır yapılıp 110,15 m²'lik kısmın tel örgü ile çevrilmesi söz konusuydu; Daire burada kendi önceki bozma kararını kaldırıp bölge adliye mahkemesinin beraat yönündeki direnme kararını yerinde görmüştür. (Yargıtay 8. CD, E. 2024/22032)⁶

Üçüncü fıkra kısa bir cümledir: kamuya veya özel kişilere ait suların mecrasını değiştiren kimse hakkında birinci fıkrada yazılı cezalar uygulanır. Burada korunan, Yargıtay 8. Ceza Dairesinin deyişiyle sular üzerindeki mülkiyet hakkıdır.¹

Fıkranın uygulama alanı sanıldığından dardır çünkü cezalandırılan fiil suyu kullanmak değil, mecrasını değiştirmektir. Köylünün ortak kullanımındaki bir çeşmenin kaynağından evlerine su hattı çeken sanıklar hakkında ilk derece mahkemesi TCK m. 154/3'ten mahkûmiyet kurmuş, bölge adliye mahkemesi beraat vermişti. Daire, boru hattının çeşitli yerlerinden kesilip ekleme yapılarak borudan su alma şeklindeki eylemlerin suyun mecrasını değiştirme olmadığını, sanıkların suyun doğal akarlarını değiştirmediğini belirterek beraat kararlarını onamıştır. (Yargıtay 8. CD, E. 2023/3262)⁷

Ayrım pratikte şuraya oturur: suyun doğal yatağı ya da yerleşik akış güzergâhı fiilen başka bir yöne çevrilmişse fıkra uygulanır; mevcut bir isale hattından su alınması, hattın delinmesi veya ek yapılması ise tek başına mecra değiştirme sayılmaz. Bu tür fiiller koşulları varsa başka suçlara veya hukuki taleplere konu olabilir, ancak TCK m. 154/3'ün maddi unsuru gerçekleşmez.

Üçüncü fıkra bakımından şikâyet aranmaz. Kanun bu fıkrada yalnızca birinci fıkradaki cezalara atıf yapar; birinci fıkradaki şikâyet koşulunu tekrarlamaz. Bu nedenle suların mecrasının değiştirilmesi iddiası, mağdurun şikâyeti olmasa da Cumhuriyet başsavcılığınca resen soruşturulur.

TCK m. 154/1'e göre ceza altı aydan üç yıla kadar hapis ve bin güne kadar adli para cezasıdır. İki yaptırım seçenek değildir; madde "veya" değil "ve" der, dolayısıyla mahkûmiyet hâlinde ikisine birden hükmedilir. İkinci ve üçüncü fıkralar için ayrı bir ceza aralığı öngörülmemiştir: her iki fıkrada da "birinci fıkrada yazılı cezalar uygulanır" denir. Uygulamada mahkemeler bunu TCK m. 154/2 delaletiyle m. 154/1 biçiminde kurar. (Yargıtay 8. CD, E. 2024/15874)⁸

Kanunda bu suça özgü bir nitelikli hâl ya da artırım sebebi yoktur. Cezanın miktarını belirleyen şey, TCK'nın genel hükümleridir: tecavüzün büyüklüğü ve süresi temel cezanın alt sınırdan ne kadar uzaklaşacağını, TCK m. 62'deki takdiri indirim nedenleri ise cezanın altıda birine kadar indirilip indirilmeyeceğini etkiler.

Bunun yanında ikinci ve üçüncü fıkralar için usul hukukundan gelen ayrı bir indirim yolu vardır. CMK m. 250/1-a uyarınca hakkı olmayan yere tecavüz suçu, maddenin ikinci ve üçüncü fıkraları bakımından seri muhakeme usulü kapsamındadır; birinci fıkra bu kapsamda değildir. Usul, Cumhuriyet savcısı tarafından şüpheliye teklif edilir ve şüpheli müdafii huzurunda kabul ederse uygulanır (CMK m. 250/3).

Bu usulün cezaya etkisi büyüktür. CMK m. 250/4 uyarınca Cumhuriyet savcısı, kanuni tanımdaki alt ve üst sınır arasında belirlediği temel cezadan yarı oranında indirim yaparak yaptırımı saptar. Belirlenen hapis cezası koşulları varsa TCK m. 50'ye göre seçenek yaptırımlara çevrilebilir veya TCK m. 51'e göre ertelenebilir (CMK m. 250/5); hükmün açıklanmasının geri bırakılması da kıyasen uygulanabilir (CMK m. 250/6). Mahkeme, talep yazısındaki yaptırımdan daha ağırına hükmedemez.

Somut cezaların düzeyi bu yüzden düşüktür. Bir dosyada mera arazisine taşan kulübe yapan sanık m. 154/2 delaletiyle m. 154/1 ve m. 62/1 uygulanarak 5 ay hapis ve 80 TL adli para cezasına mahkûm edilmiş, hüküm onanmıştır.⁸ Başka bir dosyada aynı köyün mera parsellerine tecavüz eden sanıklardan ikisi hakkında hapis cezası TCK m. 50/1-a uyarınca adli para cezasına çevrilerek 3.000 TL ve 4.500 TL adli para cezasına, bir sanık hakkında ise 1 yıl 3 ay hapis ve 1.660 TL adli para cezasına hükmedilip ceza ertelenmiş; Daire bu hükümleri onamıştır. (Yargıtay 8. CD, E. 2024/17178)⁹

Adli para cezasının iki ayrı görünümü bu noktada karışabilir. Birincisi maddenin kendi öngördüğü, hapisle birlikte hükmedilen bin güne kadar adli para cezasıdır. İkincisi, hükmedilen hapis cezası bir yıl veya daha az olduğunda, yani kısa süreli hapis cezası niteliği taşıdığında, TCK m. 50/1-a uyarınca ayrıca adli para cezasına çevrilmesidir. Yukarıdaki dosyada mahkemenin yaptığı ikincisidir.⁹

Cezanın üst sınırının üç yıl olması iki sonucu birden doğurur: dava asliye ceza mahkemesinde görülür ve dava zamanaşımı TCK m. 66/1-e uyarınca sekiz yıldır. Yargıtay 8. Ceza Dairesi, bu suç için belirlenecek cezanın türü ve üst haddine göre sekiz yıllık olağan zamanaşımı süresinin öngörüldüğünü açıkça saptamıştır.⁴ Zamanaşımını kesen işlemleri TCK m. 67/2 sayar: ifade alma veya sorgu, tutuklama kararı, iddianame düzenlenmesi ve mahkûmiyet kararı. Dairenin incelediği dosyada süreyi kesen son işlem mahkûmiyet kararı olmuştur.⁴

Zamanaşımı bu suçta göründüğünden daha sık sonuç doğurur, çünkü dosyalar çoğu zaman yıllar önceki bir işgale dayanır. Bir dosyada hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı, suçtan zarar gören ve davaya katılma hakkı bulunan Maliye Hazinesine ihbar edilmediği ve tebliğ olunmadığı için usulünce kesinleşmemişti; Daire, kesinleşmeyen bir hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı nedeniyle zamanaşımının durmadığını ve denetim süresinin başlamadığını belirterek verilen düşme kararını onamıştır. (Yargıtay 8. CD, E. 2024/15814)¹⁰

TCK m. 154/1'deki suç şikâyete bağlıdır ve şikâyet süresi TCK m. 73/1 uyarınca altı aydır. Süre, m. 73/2'ye göre suçun işlendiği günden değil, şikâyet hakkı olan kişinin fiili ve failin kim olduğunu bildiği veya öğrendiği günden başlar; dava zamanaşımı süresini de geçemez.

Suçun kesintisiz niteliği bu kuralı doğrudan etkiler. Yargıtay 8. Ceza Dairesine göre hakkı olmayan yere tecavüz suçu niteliği itibarıyla temadi eden suçlardandır ve temadinin devam ettiği süre içerisinde suçtan zarar görenin şikâyet hakkı da devam eder; altı aylık şikâyet süresi temadinin devam ettiği sürece işlemez.² Daire bu sonucu gerekçelendirirken şunu söyler: aksi hâlde fiilin işlenmeye devam etmesine rağmen şikâyet hakkının kullanılamaması gibi hukuk sisteminin kabul etmeyeceği bir durum ortaya çıkacaktır.² Bu karar bir direnme incelemesidir ve Daire, bölge adliye mahkemesinin direnmesini yerinde görmeyerek dosyayı Yargıtay Ceza Genel Kuruluna göndermiştir; uyuşmazlık orada karara bağlanacaktır.²

Bu ölçüt soruşturma aşamasında da bağlayıcıdır. Bir dosyada Cumhuriyet başsavcılığı, ağaçların on yıldan fazla süre önce dikildiğini ve şikâyetçinin bundan haberdar olmamasının hayatın olağan akışına aykırı olduğunu belirterek altı aylık hak düşürücü sürenin geçtiği gerekçesiyle kovuşturmaya yer olmadığına karar vermişti. Daire bu kararı kanun yararına bozdu; temadi devam ettiği sürece şikâyet hakkının devam ettiğini, bu nedenle tecavüzün hâlen devam edip etmediğinin araştırılması ve sonucuna göre şüphelinin hukuki durumunun takdir edilmesi gerektiğini belirtti. (Yargıtay 8. CD, E. 2025/6428)¹¹

Aynı nitelik suç tarihini de kaydırır. Yargıtay 8. Ceza Dairesi, suçun kesintisiz suçlardan olması nedeniyle suç tarihinin hukuki kesintinin gerçekleştiği iddianame tarihi olacağını, gerekçeli karar başlığında daha eski bir tarihin yazılmasının maddi hata sayılacağını belirtmiştir.⁸ Uygulamada bu, lehe kanun değerlendirmesinden zamanaşımının başlangıcına kadar pek çok konuyu etkiler.

Şikâyet hakkının kime ait olduğu ayrı bir sorundur. Şikâyet hakkı, taşınmaz üzerinde mülkiyet ya da zilyetlik biçiminde korunmaya değer bir hakkı bulunan kişiye aittir.¹ Bu hak bizzat kullanılmak zorunda da değildir: bir dosyada paydaşlardan biri cezaevinde olduğu için mahkeme kararıyla vasi tayin edilen kişinin, hak sahibi adına şikâyet hakkını kullanabileceği kabul edilmiştir.¹ Köy ortak alanlarına ve Hazine taşınmazlarına ilişkin dosyalarda ise suçtan zarar gören sıfatıyla davaya katılma hakkı Maliye Hazinesine tanınır. Yargıtay 8. Ceza Dairesi, dava Hazineye ihbar olunmadan ve karar ona tebliğ edilmeden verilen hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararının usulünce kesinleşmediğini belirtmiştir.¹⁰

Şikâyetten vazgeçme davayı düşürür, ama tek başına yetmez. TCK m. 73/6'ya göre kanunda aksi yazılı olmadıkça vazgeçme, onu kabul etmeyen sanığı etkilemez. Yargıtay 8. Ceza Dairesi, müştekilerin şikâyetten vazgeçtiğini bildirdiği bir dosyada, suçun şikâyete bağlı olduğu gözetilerek sanığın şikâyetten vazgeçmeyi kabul edip etmediğinin sorulması ve sonucuna göre hukuki durumunun değerlendirilmesi gerektiğini belirterek hükmü bozmuştur. (Yargıtay 8. CD, E. 2025/2207)¹²

Bu suçun dosyaları çoğu zaman komşular, kardeşler ya da mirasçılar arasında çıkar. Bu yüzden Yargıtay 8. Ceza Dairesi, hakkı olmayan yere tecavüz suçu açısından özellik arz eden bir konunun uyuşmazlığın niteliğinin belirlenmesi olduğunu söyler: taraflar arasındaki uyuşmazlık hukuki nitelikte bir uyuşmazlık ise, yapılmış olan hareketler hakkı olmayan yere tecavüz suçunu ve ceza davasının konusunu oluşturmayacaktır; niteliğin belirlenmesinde taraflar arasındaki ilişki göz önünde bulundurulmalıdır.¹

Daire bu ölçütü somut bir dosyada uygulamıştır. Bir taşınmaz üzerinde mirasçılar arasında ortaklığın giderilmesi ve muhdesat davaları sürerken açılan hakkı olmayan yere tecavüz soruşturmasında verilen kovuşturmaya yer olmadığı kararı kanun yararına bozma istemine konu olmuştu. Daire, taraflar arasında söz konusu parsellere ilişkin hukuk mahkemelerinde devam eden davaların bulunduğunu ve aralarındaki uyuşmazlığın hukuki ihtilaf mahiyetinde olduğunu belirterek kanun yararına bozma istemini reddetti. (Yargıtay 8. CD, E. 2025/13701)¹³

Buradan "paydaşlar arasında bu suç işlenmez" sonucu çıkarılmamalıdır. Daire tersini söyler: elbirliği veya paylı mülkiyete konu olan eşya üzerinde ortaklardan birinin eşyanın tamamı üzerinde istediği gibi tasarruf etme yetkisi söz konusu değildir ve ortaklardan biri, diğer ortakların rızasına muhalif bir şekilde maddede belirtilen hareketleri gerçekleştirirse, yapmış olduğu hareketler herhangi bir hakka dayanmadığı sürece suç oluşacaktır.¹

İki sonucu birbirine bağlayan halka fiili taksimdir. Paydaşlar taşınmazı aralarında fiilen bölüşmüş ve herkes kendi kısmını kullanıyorsa, o bölüşmeye aykırı kullanım bir paydaşın diğerinin yararlanmasını engellemesi anlamına gelir. Fiili taksim yoksa her paydaş kural olarak taşınmazın tamamından yararlanma hakkına sahiptir ve aynı davranış suç oluşturmayabilir. Daire, bir dosyada eksik soruşturma nedeniyle kanun yararına bozma yaparken tam bu iki ihtimali sıralamıştır: fiili taksim varsa şikâyetçiye bırakılan kısma şüphelilerin tecavüzünün bulunup bulunmadığı, fiili taksim yoksa şüphelilerin şikâyetçinin tasarrufunu engelleyip engellemediği ve taşınmazda kendi payından fazla yeri kullanıp kullanmadığı araştırılmalıdır.¹

Tapu kaydına güven de savunma olarak tek başına yetmez. Bir dosyada sanık, babasının altmış yıl boyunca taşınmaza zilyet olduğunu, kadastro çalışmaları sırasında ölçü ve sınır hatası yapıldığını, iyiniyetle taşınmazın kendi parseli içinde kaldığı zannıyla hareket ettiğini ve kastının bulunmadığını ileri sürmüştü; Yargıtay 2. Ceza Dairesi bu temyiz nedenlerini yerinde görmeyerek TCK m. 154/1'den kurulan mahkûmiyet hükmünü onadı. (Yargıtay 2. CD, E. 2022/4884)¹⁴

İspat bu suçta üç ayrı halkadan geçer: taşınmazın vasfı, tecavüzün varlığı ve sınırı, failin dayandığı bir hakkın bulunup bulunmadığı. Üçünü de dosyaya taşıyan asıl araç keşiftir. Yargıtay kararlarından çıkan ölçütler şunlardır: