Güveni kötüye kullanma suçu (TCK m. 155)

TCK m. 155'in ilk fıkrasında tanımlanan temel durum şudur: başkasına ait bir mal, muhafaza edilmek veya belirli bir şekilde kullanılmak üzere kişiye teslim edilmiş olmalı; o kişi de zilyetliğin devri amacı dışında bu malı kendisinin veya bir başkasının yararına kullanmalı ya da devir olgusunu inkâr etmelidir. Üç fıkra arasındaki fark cezanın ağırlığındadır: basit şekil (m. 155/1) altı aydan iki yıla kadar hapis, hizmet ilişkisi hâli (m. 155/2) bir yıldan yedi yıla kadar hapis, motorlu taşıt hâli (m. 155/3) ise bu cezaların bir kat artırılmasıdır.

Suçun belirleyici unsuru zilyetliğin devredilmiş olmasıdır. Ayrım buradan kurulur: hırsızlıkta zilyetlik hiç devredilmez, fail malı zilyedin rızası dışında alır; dolandırıcılıkta devir vardır ama hileyle sağlanmıştır; güveni kötüye kullanmada devir hukuka uygun biçimde yapılmış, sonradan amacı dışında kullanılmıştır.

Yargıtay 11. Ceza Dairesi m. 155/2'nin unsurlarını şöyle sıralamaktadır: 1) eşyanın meslek ve sanat, ticaret veya hizmet ilişkisinin ya da başkasının mallarını idare etmek yetkisinin gereği olarak tevdi ve teslim edilmiş olması, 2) failin o mal üzerinde kendisinin veya bir başkasının yararına olarak zilyetliğin devri amacının dışında tasarrufta bulunması ya da bu devir olgusunu inkâr etmesi. Bu iki unsurdan biri kanıtlanamazsa suç oluşmaz; site yöneticisinin yönetim usulüne aykırı davranması, tek başına ve mala yönelik bir tasarruf ortaya konulmadan bu suçu kurmaz. (Yargıtay 11. CD, E. 2021/37317)¹

Motorlu taşıtlar bu suçta ayrı bir fıkraya bağlanmıştır. Kara, deniz veya hava taşıtı suçun konusu ise ceza bir kat artırılır (m. 155/3). Bu fıkra 24/12/2025 tarihli 7571 sayılı Kanunla eklenmiştir ve ayrı bir suç değil, yukarıdaki iki fıkraya göre verilecek cezayı artıran bir hâldir.

Üç fıkra farklı ceza aralıkları öngörür. Birinci fıkra (m. 155/1): basit şekilde işlenen suçta ceza altı aydan iki yıla kadar hapistir ve kanun "ve adlî para cezası" dediği için adli para cezası da birlikte hükmedilir. Bu fıkra şikâyete bağlıdır; şikâyet yoksa soruşturma ve kovuşturma yapılamaz.

İkinci fıkra (m. 155/2): eşya, meslek ve sanat, ticaret veya hizmet ilişkisinin ya da hangi nedenden doğmuş olursa olsun başkasının mallarını idare etmek yetkisinin gereği olarak tevdi ve teslim edilmişse ceza bir yıldan yedi yıla kadar hapis ve üçbin güne kadar adli para cezasıdır. Bu fıkra şikâyete bağlı değildir, resen soruşturulur. Kasiyer, depo sorumlusu, muhasebeci, site yöneticisi gibi görevi gereği mal veya para teslim alan kişiler hakkında açılan davalar bu fıkraya dayanır.

Üçüncü fıkra (m. 155/3): suçun konusu motorlu kara, deniz veya hava taşıtı ise yukarıdaki fıkralara göre verilecek ceza bir kat artırılır. Bir kat artırım cezanın iki katına çıkması demektir: m. 155/1'de alt sınır bir yıla, m. 155/2'de iki yıla çıkar.

Cezanın miktarı belirlenirken TCK m. 61 uyarınca suçun işleniş biçimi ve meydana gelen zarar gözetilir; ayrıca TCK m. 62 uyarınca takdiri indirim uygulanabilir. Takdiri indirimin uygulanmaması Yargıtay'a göre mahkemenin takdir yetkisi kapsamındadır; bozma öncesi hükümde de uygulanmamışsa ve hükmü yalnız sanık müdafii temyiz etmişse, bozma sonrası kurulan hükümde kazanılmış hakkın korunması yeterlidir. (Yargıtay 11. CD, E. 2021/36923)²

Bu iki suçu ayıran ilk ve belirleyici ölçüt failin sıfatıdır. TCK m. 247 zimmeti, görevi nedeniyle zilyetliği kendisine devredilmiş olan veya koruma ve gözetimiyle yükümlü olduğu malı zimmetine geçiren kamu görevlisi bakımından düzenler. Fail kamu görevlisi değilse zimmet suçu hiçbir hâlde oluşmaz; özel bir şirketin kasiyeri, depo sorumlusu veya yöneticisi hakkında ancak güveni kötüye kullanma söz konusu olabilir.

İkinci ölçüt malın hangi ilişki nedeniyle teslim edildiğidir. Kamu görevlisine mal görevi nedeniyle geçmişse zimmet, kişisel bir güven ilişkisi veya özel hukuk ilişkisi nedeniyle teslim edilmişse güveni kötüye kullanma gündeme gelir. Zimmetin cezası da çok daha ağırdır: beş yıldan oniki yıla kadar hapis (m. 247/1), zimmetin açığa çıkmamasını sağlamaya yönelik hileli davranışlarla işlenirse ceza yarı oranında artırılır (m. 247/2).

Uygulamada bu nitelendirme sıklıkla tartışma konusu olur. Bir dosyada katılan vekili eylemin nitelikli zimmet (TCK m. 247/2) sayılması gerektiğini ileri sürerek temyiz etmiş; Yargıtay 11. Ceza Dairesi, eyleme uyan suç vasfının ve yaptırımların doğru biçimde belirlendiğini kabul ederek hizmet nedeniyle güveni kötüye kullanmadan kurulan hükmü onamıştır. (Yargıtay 11. CD, E. 2025/5408)³

Sınırın hangi tarafında bulunulduğu çoğu zaman malın kimin kontrolünde olduğunun aydınlatılmasına bağlıdır. Bir dosyada satış elemanı olan sanığın aynı zamanda depodan sorumlu olduğu ve depo anahtarının yalnız kendisinde bulunduğu ileri sürülmüş, ancak depoda başka bir şirkete ait malların da bulunduğu iddia edilmiştir. Daire, şirketin diğer ortağı ile çalışanların tanık sıfatıyla dinlenerek depo anahtarının kimde bulunduğunun ve depoya ne şekilde giriş yapıldığının ayrıntılı biçimde tespit edilmesi gerektiğine, bu yapılmadan hüküm kurulamayacağına karar vermiştir. (Yargıtay 11. CD, E. 2021/36998)⁴

İki suç benzer görünse de temelleri farklıdır. Dolandırıcılık (TCK m. 157), hileli davranışlarla bir kimseyi aldatıp onun veya başkasının zararına olarak kendisine veya başkasına yarar sağlamaktır; malın verilmesini sağlayan şey hiledir. Güveni kötüye kullanma ise hukuka uygun biçimde teslim alınan malın sonradan devir amacı dışında kullanılmasıdır.

Yargıtay bu ayrımı failin baştan itibaren kastının ne olduğu sorusuna bağlamaktadır. (Yargıtay 11. CD, E. 2024/880)⁵ Yapı kayıt belgesi çıkartmak üzere katılandan para alan sanığın dolandırıcılıktan mahkûm edildiği bir dosyada Daire, sanığın baştan itibaren dolandırıcılık kastı ile hareket ettiğinin sabit olmadığını, kendisine teslim edilen parayı veriliş amacı dışında kullanan sanığın eyleminin güveni kötüye kullanma suçunu oluşturduğunu belirterek hükmü bozmuştur.

Bu ayrım yapılırken deliller belirleyicidir: işin yapılmaya başlandığını gösteren belgeler, taraflar arasındaki yazışmalar, paranın hangi tarihte ve hangi amaçla gönderildiği, sanığın katılana ne zaman ve ne verdiği incelenir. Yukarıdaki dosyada Daire, sanığın belgeyi paranın tesliminden sonra vermesi ve katılanın sanığa bir tanıdık aracılığıyla ulaşmış olması gibi somut olguları tartışarak sonuca varmıştır.

Sonuç olarak baştan itibaren hileli kastın kanıtlanamadığı hâllerde eylem dolandırıcılık değil güveni kötüye kullanma olarak nitelendirilir. Nitelendirmenin sonucu yalnız cezanın miktarı değildir: m. 155/1 şikâyete bağlıdır ve TCK m. 155 uzlaştırma kapsamındadır, bu nedenle ayrım şikâyet süresinden uzlaştırmaya kadar bütün süreci etkiler.

Birinci olarak, zilyetliğin devredilmiş olduğunun ve malın hangi ilişkiye dayanarak teslim edildiğinin ortaya konulması gerekir. Bu kanıtlanamazsa m. 155/2'nin unsurları oluşmaz; teslim edilmiş bir mal üzerinde amacı dışında tasarrufta bulunulduğuna dair somut, kesin ve inandırıcı delil bulunmadıkça mahkûmiyet kurulamaz.¹

İkinci olarak, malın gerçekten kötüye kullanıldığının kanıtlanması gerekir. Sanığın banka kayıtları, şirketin bilgisayar kayıtları, ticari defter ve belgeler, kasa açığı, tanık beyanları ve kamera görüntüleri toplanmalıdır. Tek kişilik bir bilirkişi raporu yeterli değildir; Daire, şirkete ait defter, belge ve kayıtlar celbedilerek konusunda uzman üç kişilik bilirkişi heyetinden yeniden rapor alınmasını ve kasa açığı ile zararın miktarının kuşkuya yer bırakmayacak biçimde tespit edilmesini aramaktadır. (Yargıtay 11. CD, E. 2021/43384)⁶ Aynı biçimde, sanığın gelir ve harcamaları arasındaki uyumsuzluk tek başına yeterli görülmemiş; şirketin ne şekilde zarara uğradığının ve sanığın ne kadar haksız menfaat sağladığının banka ve bilgisayar kayıtları ile ticari defter ve belgeler bilirkişi marifetiyle incelenerek belirlenmesi istenmiştir. (Yargıtay 11. CD, E. 2021/36616)⁷

Üçüncü olarak, sanığın savunması doğrultusundaki araştırmaların yapılmış olması şarttır. Mağazada kasiyer olarak çalışan bir sanık hakkında karar verilirken suç tarihinde görev yapan mağaza müdürü ve çalışanlarının tanık sıfatıyla ayrıntılı beyanları alınmadan, varsa kasa teslim tutanakları ve kamera görüntüleri getirtilmeden ve taraflar arasında hukuk davası bulunup bulunmadığı araştırılmadan mahkûmiyet hükmü kurulamaz. (Yargıtay 11. CD, E. 2021/38621)⁸

Dördüncü olarak, etkin pişmanlık (TCK m. 168) hükümlerinin uygulanıp uygulanmayacağının araştırılması gerekir. Sanığın katılana ödeme yapıp yapmadığı, yapmışsa bu ödemelerin hangi ad altında yapıldığı ve kısmi ödeme varsa katılanın muvafakat gösterip göstermediği belirlenmeden hüküm kurulamaz. (Yargıtay 11. CD, E. 2021/42237)⁹

Bu ölçütler karşılanmadığında sonuç mahkûmiyet değil beraat olur; ve beraat kararı yeterli gerekçeye dayanıyorsa Yargıtay bunu değiştirmez. Hizmet nedeniyle güveni kötüye kullanma suçundan verilen bir beraat hükmü, toplanıp gerekçeli kararda gösterilen ve değerlendirilen delillere göre suçun sanık tarafından işlendiğinin sabit olmadığı kabul edildiği gerekçesiyle onanmıştır. (Yargıtay 11. CD, E. 2026/919)¹⁰

Evet. CMK m. 253/1-b'nin yedinci bendi uzlaştırma kapsamındaki suçlar arasında güveni kötüye kullanmayı "üçüncü fıkra hariç, madde 155" biçiminde saymıştır. Yani m. 155/1 ve m. 155/2 uzlaştırma kapsamındadır, m. 155/3 (motorlu taşıt) kapsam dışındadır. m. 155/1 zaten şikâyete bağlı olduğu için ayrıca m. 253/1-a uyarınca da kapsamdadır.

m. 155/2'nin uzlaştırma kapsamına alınması 24.10.2019 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren 7188 sayılı Kanun'un 26. maddesi ile olmuştur. Yargıtay, bu tarihten önce kurulmuş hükümlerde karar tarihi itibarıyla suç uzlaştırma kapsamında olmasa bile, yeni düzenleme uyarınca yeniden uzlaştırma işlemi yapılmasını zorunlu görmüş ve bunun gözetilmemesini tek başına bozma nedeni saymıştır. (Yargıtay 15. CD, E. 2018/4719)¹¹ Aynı yönde bir değerlendirme, asıl konusu başka olan bir dosyada "kabule göre" de yapılmıştır. (Yargıtay 11. CD, E. 2021/28967)¹² Uygulamada Daire, temyiz incelemesine geçmeden önce dosyanın uzlaştırma bürosuna tevdi edilip edilmediğini ve uzlaşmanın sağlanıp sağlanmadığını denetlemektedir.

Uzlaşmanın sağlanması hâlinde sonuç edimin nasıl yerine getirileceğine bağlıdır (CMK m. 253/19). Şüpheli edimini def'aten yerine getirirse hakkında kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir. Edimin yerine getirilmesi ileri tarihe bırakılmış, taksite bağlanmış veya süreklilik arz ediyorsa kamu davasının açılmasının ertelenmesi kararı verilir ve erteleme süresince zamanaşımı işlemez. Uzlaşmanın gerekleri sonradan yerine getirilmezse kamu davası açılır.

Delillerin çoğu iş yerinden gelir: bilgisayar kayıtları, muhasebe belgeleri, kasa sayım tutanakları, çalışan beyanları. Bu kaynakların tamamı taraflardan birinin elinde bulunduğu için Yargıtay, tek bir belgeye veya tek bir rapora dayanan hükümleri düzenli biçimde bozmaktadır. Kasa açığı bulunduğunu söylemek yetmez; açığın miktarının ve kimden kaynaklandığının kuşkuya yer bırakmayacak biçimde tespit edilmesi gerekir.

Elektronik yazışmalar (WhatsApp, e-posta ve benzeri) bu davalarda önemli bir delildir; paranın hangi hesaba ne zaman aktarıldığını gösterir ve savunmayla tutarlılığını sınamaya yarar. Bir dosyada Daire, katılan tarafından dosyaya ibraz edilen whatsapp yazışmalarının içeriğini ve bu yazışmaların silinmeden durduğuna dair mahkemenin gözlemini, paranın gönderilme ve ödenme tarihleri arasındaki uyumsuzlukla birlikte değerlendirerek suçun sübut bulduğu sonucuna varmış ve beraat hükmünü bozmuştur. (Yargıtay 11. CD, E. 2025/5619)¹³

Taraflar arasında iş mahkemesinde görülen bir hukuk davası varsa o dosyanın getirtilmesi ve esasa etkili belgelerin ceza dosyasına alınması gerekir. Bu suçun konusu olan iddialar çoğu zaman işten çıkarma ve tazminat uyuşmazlıklarıyla iç içe geçtiği için, iki dosyanın birlikte değerlendirilmesi maddi gerçeğin ortaya çıkarılması bakımından önem taşır.

Son olarak, toplanan bütün deliller sanığa sorulmalı, savunması ayrıntılı biçimde alınmalı ve mahkemenin vicdani kanaati bu delillere cevap veren bir gerekçeyle kurulmalıdır. Yargıtay'ın bu suçta verdiği bozmaların büyük bölümü suçun hukuki nitelendirilmesine değil, araştırmanın eksik bırakılmasına dayanmaktadır.