Ceza duruşması nasıl yapılır (CMK m. 191)

CMK m. 175/1 uyarınca iddianamenin kabulüyle kamu davası açılmış olur ve kovuşturma evresi başlar. Mahkeme, iddianamenin kabulünden sonra duruşma gününü belirler ve duruşmada hazır bulunması gereken kişileri çağırır (CMK m. 175/2).

CMK m. 176/1'e göre iddianame, çağrı kâğıdı ile birlikte sanığa tebliğ olunur. 7331 sayılı Kanunla eklenen cümle uyarınca iddianameye ilişkin bilgiler ve duruşma tarihi, dosyada telefon, faks veya elektronik posta gibi iletişim bilgileri varsa bu araçlarla da bildirilir; ancak çağrı kâğıdına bağlanan sonuçlar bu bildirim için uygulanmaz. Tutuklu olmayan sanığa gönderilen çağrı kâğıdına, mazereti olmaksızın gelmezse zorla getirileceği yazılır (CMK m. 176/2). Tutuklu sanığın çağrılması duruşma gününün tebliğiyle yapılır; sanıktan savunması için bir istemi olup olmadığını bildirmesi istenir ve müdafii de sanıkla birlikte davet olunur (CMK m. 176/3).

CMK m. 176/4 uyarınca çağrı kâğıdının tebliğiyle duruşma günü arasında en az bir hafta süre bulunması gerekir. Bu süreye uyulmamışsa, CMK m. 190/2'ye göre duruşmaya ara verilmesini istemeye hakkı olduğu sanığa hatırlatılır.

Sanık veya katılan, duruşmaya tanık ya da uzman kişi çağrılmasını isteyebilir. CMK m. 178/1'e göre mahkeme başkanı veya hâkim bu dilekçeyi reddederse sanık veya katılan o kişileri mahkemeye getirebilir ve bu kişiler duruşmada dinlenir; davayı uzatmak amacıyla yapılan talepler ise reddedilir.

Hastalık, malullük veya giderilmesi olanağı bulunmayan başka bir nedenle uzun ve önceden bilinmeyen bir süre duruşmaya gelemeyecek tanık veya bilirkişi, CMK m. 180/1 uyarınca bir naiple veya istinabe yoluyla, yani başka bir mahkemeden dinlemenin istenmesiyle dinlenebilir; konutu başka yargı çevresinde olduğu için getirilmesi zor olanlar için de aynı hüküm uygulanır (CMK m. 180/2). CMK m. 180/3'e göre büyükşehir belediye sınırları içinde bulunanların istinabe yoluyla dinlenmesine zorunluluk olmadıkça karar verilemez. Tanık veya bilirkişilerin dinlenmesi için belirlenen gün Cumhuriyet savcısına, suçtan zarar görene, vekiline, sanığa ve müdafiine bildirilir (CMK m. 181/1). CMK m. 180/5'e göre bu hâllerde tanık veya bilirkişinin aynı anda görüntülü ve sesli iletişim tekniğiyle dinlenebilmesi olanağı varsa ifade bu yöntemle alınır; yurt içinde bulunan sanığın bu teknikle sorgusunun yapılması veya duruşmalara katılması ise CMK m. 196/4 uyarınca hâkim veya mahkemenin zorunlu gördüğü durumlara bağlıdır.

Yargıtay Ceza Genel Kuruluna göre ceza yargılamasının özünü, yargılamanın asıl süjelerince silahların eşitliği, yüz yüzelik ve doğrudan doğruyalık ilkeleri doğrultusunda yürütülen ve çelişmeli yargılamaya imkân sağlayan aleni duruşma oluşturur; Genel Kurul duruşmaya ara verilmeksizin devam edilerek hüküm verildiğini ve sanığın sorgusundan sonra delillerin ortaya konmasına başlandığını hatırlatır. (Yargıtay CGK, E. 2022/307)¹

CMK m. 188/1 uyarınca duruşmada hükme katılacak hâkimlerin, Cumhuriyet savcısının ve zabıt kâtibinin, kanunun zorunlu müdafiliği kabul ettiği hâllerde de müdafiin hazır bulunması şarttır. Aynı fıkraya 7070 sayılı Kanunla kabul edilen cümleye göre müdafiin mazeretsiz olarak duruşmaya gelmemesi veya duruşmayı terk etmesi hâlinde duruşmaya devam edilebilir. Zorunlu müdafilik CMK m. 150'de düzenlenir: müdafii bulunmayan sanık çocuk, kendisini savunamayacak derecede malul veya sağır ve dilsiz ise istemi aranmaksızın müdafi görevlendirilir (CMK m. 150/2); alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda da aynı hüküm uygulanır (CMK m. 150/3). CMK m. 289/1-e, Cumhuriyet savcısı veya duruşmada kanunen mutlaka hazır bulunması gereken diğer kişilerin yokluğunda duruşma yapılmasını hukuka kesin aykırılık sayar.

CMK m. 191/1'e göre sanığın ve müdafiinin hazır bulunup bulunmadığı, çağrılmış tanık ve bilirkişilerin gelip gelmedikleri saptanarak duruşmaya başlanır; sanık duruşmaya bağsız olarak alınır ve mahkeme başkanı veya hâkim, duruşmanın başladığını iddianamenin kabulü kararını okuyarak açıklar. Tanıklar duruşma salonundan dışarı çıkarılır (CMK m. 191/2).

CMK m. 191/3 duruşmanın ilk adımlarını sırasıyla sayar: 1) sanığın açık kimliği saptanır, kişisel ve ekonomik durumu hakkında kendisinden bilgi alınır; 2) iddianamede yer alan suçlamanın dayanağını oluşturan eylemler ve deliller ile suçlamanın hukuki nitelendirmesi anlatılır; 3) sanığa, yüklenen suç hakkında açıklamada bulunmamasının kanuni hakkı olduğu ve CMK m. 147'deki diğer hakları bildirilir; 4) sanık açıklamada bulunmaya hazır olduğunu bildirdiğinde usulüne göre sorgusu yapılır. Suçlamanın anlatılmasına ilişkin (b) bendi 6763 sayılı Kanunla değiştirilmiştir; bugünkü metin, eylemlerin, delillerin ve hukuki nitelendirmenin anlatılmasını öngörür.

CMK m. 147/1'deki haklar sorguda da geçerlidir: sanık kimliğine ilişkin soruları doğru olarak cevaplandırmakla yükümlüdür (CMK m. 147/1-a), ancak yüklenen suç hakkında açıklamada bulunmamak kanuni hakkıdır (CMK m. 147/1-e). Müdafi seçme hakkı ve müdafiin sorguda hazır bulunabileceği kendisine bildirilir (CMK m. 147/1-c); şüpheden kurtulması için somut delillerin toplanmasını isteyebileceği hatırlatılır (CMK m. 147/1-f).

Sanık veya mağdur meramını anlatabilecek ölçüde Türkçe bilmiyorsa, CMK m. 202/1 uyarınca mahkemenin atadığı tercüman aracılığıyla duruşmadaki iddia ve savunmaya ilişkin esaslı noktalar tercüme edilir; engelli sanığa veya mağdura bu noktalar anlayabileceği biçimde anlatılır (CMK m. 202/2). CMK m. 202/4'e göre sanık, iddianamenin anlatılması ve esas hakkındaki mütalaanın verilmesi üzerine sözlü savunmasını kendisini daha iyi ifade edebileceğini beyan ettiği başka bir dilde de yapabilir; bu durumda seçtiği tercümanın giderleri Devlet Hazinesince karşılanmaz.

CMK m. 193/1 uyarınca kanunun ayrık tuttuğu hâller saklı kalmak üzere, hazır bulunmayan sanık hakkında duruşma yapılmaz; gelmemesinin geçerli nedeni olmayan sanığın zorla getirilmesine karar verilir. 7445 sayılı Kanunla değişik CMK m. 193/2'ye göre toplanan delillere göre sanık hakkında mahkûmiyet, ceza verilmesine yer olmadığı ve güvenlik tedbiri dışında bir karar verilmesi gerektiği kanısına varılırsa, sorgusu yapılmamış olsa da dava yokluğunda bitirilebilir. Mahkemece sorgusu yapılmış sanık veya bu konuda yetkili kıldığı müdafii isterse mahkeme sanığı duruşmada hazır bulunmaktan bağışık tutabilir (CMK m. 196/1).

CMK m. 206/1'e göre sanığın tebligata rağmen mazeretsiz olarak gelmemesi sebebiyle sorgusunun yapılamamış olması delillerin ortaya konulmasına engel olmaz; ortaya konulan deliller sonradan gelen sanığa bildirilir.

Duruşmanın düzeni mahkeme başkanı veya hâkim tarafından sağlanır (CMK m. 203/1). Düzeni bozan kişinin, savunma hakkının kullanılmasını engellememek koşuluyla salondan çıkarılması emredilir (CMK m. 203/2); çıkarılırken direnç gösteren veya karışıklığa neden olan kişi, avukatlar hariç, dört güne kadar disiplin hapsine konulabilir, çocuklar hakkında disiplin hapsi uygulanmaz (CMK m. 203/3).

Davranışları nedeniyle hazır bulunması duruşmanın düzenli yürütülmesini tehlikeye sokacak sanık, CMK m. 204/1 uyarınca salondan çıkarılır; mahkeme sanığın hazır bulunmasını savunması bakımından zorunlu görmezse oturumu yokluğunda sürdürür ve bitirir. Sanığın müdafii yoksa mahkeme barodan bir müdafi görevlendirilmesini ister; oturuma yeniden alınan sanığa yokluğunda yapılan işlemler açıklanır. Bundan ayrı olarak CMK m. 200/1'e göre sanığın yüzüne karşı bir tanığın veya suç ortağının gerçeği söylemeyeceğinden endişe edilirse, sorgu ve dinleme sırasında sanık salondan çıkarılabilir; sanık tekrar getirildiğinde tutanaklar okunur ve gerektiğinde içeriği anlatılır (CMK m. 200/2).

CMK m. 183/1 uyarınca adliye binası içinde ve duruşma başladıktan sonra duruşma salonunda her türlü sesli veya görüntülü kayıt veya nakil olanağı sağlayan aletler kullanılamaz; bu yasak, CMK m. 180/5 ve 196/4'teki görüntülü ve sesli iletişim hükümlerini etkilemez.

CMK m. 206/1 uyarınca sanığın sorguya çekilmesinden sonra delillerin ortaya konulmasına başlanır. Ortaya konulması istenen bir delil CMK m. 206/2'ye göre şu hâllerde reddolunur: 1) delil kanuna aykırı olarak elde edilmişse, 2) delil ile ispat edilmek istenen olayın karara etkisi yoksa, 3) istem sadece davayı uzatmak maksadıyla yapılmışsa. Cumhuriyet savcısı ile sanık veya müdafii birlikte rıza gösterirlerse tanığın dinlenmesinden veya başka bir delilin ortaya konulmasından vazgeçilebilir (CMK m. 206/3).

CMK m. 209/1'e göre naip veya istinabe yoluyla yapılan sorgu ve dinleme tutanakları, muayene ve keşif tutanakları gibi delil olarak kullanılacak belgeler, adli sicil özetleri ve sanığın kişisel ve ekonomik durumuna ilişkin belgeler duruşmada anlatılır; sanığa veya mağdura ait kişisel verilerin yer aldığı belgelerin, açıkça istemeleri hâlinde kapalı oturumda anlatılmasına karar verilebilir (CMK m. 209/2). Bir tanığın, suç ortağının veya bilirkişinin dinlenmesinden ve herhangi bir belgenin okunmasından sonra katılana veya vekiline, Cumhuriyet savcısına, sanığa ve müdafiine bunlara karşı diyecekleri olup olmadığı sorulur (CMK m. 215/1).

CMK m. 210/1 uyarınca olayın delili bir tanığın açıklamalarından ibaretse bu tanık duruşmada mutlaka dinlenir; daha önce yapılan dinleme sırasında düzenlenmiş tutanağın veya yazılı açıklamanın okunması dinleme yerine geçemez. Yargıtay Ceza Genel Kurulu bu fıkrada doğrudan doğruyalık ilkesinin açık bir şekilde ortaya konduğunu belirtir; kural olarak sanık, tanık ve bilirkişiler mahkeme huzurunda dinlenir ve önceki tutanağın okunması dinleme yerine geçmez. (Yargıtay CGK, E. 2021/138)² Tanıklıktan çekinebilecek kişi duruşmada tanıklıktan çekinirse önceki ifadesine ilişkin tutanak okunamaz (CMK m. 210/2).

Bu kuralın istisnası CMK m. 211'dir: tanık veya sanığın suç ortağı ölmüş, akıl hastalığına tutulmuş ya da bulunduğu yer öğrenilemiyorsa (a), hastalık, malullük veya giderilemeyen başka bir nedenle belli olmayan bir süre duruşmaya gelemiyorsa (b) ya da ifadesinin önem derecesi itibarıyla tanığın duruşmada hazır bulunması gerekli sayılmıyorsa (c), dinleme yerine önceki tutanaklar ve kendilerinin yazdığı belgeler okunabilir (CMK m. 211/1). Bu hâller dışındaki tutanakların okunmasına Cumhuriyet savcısı, katılan veya vekili, sanık veya müdafii birlikte rıza gösterebilir (CMK m. 211/2). Ceza Genel Kurulu CMK m. 211'i doğrudan doğruyalık ilkesinin istisnalarından biri sayar; zorunlu hâllerde tanığın veya suç ortağının soruşturma aşamasındaki beyanlarını içeren tutanakların okunmasıyla yetinilebilir.²

Ceza Genel Kurulunun 2024 tarihli kararındaki olayda ilk derece mahkemesi sanığı beraat ettirmiş, bölge adliye mahkemesi istinafta duruşma açarak sanığın savunmasını almış ancak olayın tek tanığı konumundaki katılan mağdureyi dinlemeden mahkûmiyet hükmü kurmuştu. Genel Kurul, ispatta belirleyici delil niteliğindeki bu tanığın CMK m. 210/1 ve 217/1 gereğince duruşmaya getirilip bizzat dinlenmesi gerektiği gözetilmeden eksik araştırmayla karar verildiğini kabul ederek hükmü bozdu; suçun sabit olup olmadığına ilişkin uyuşmazlığı ise bu sonuç karşısında değerlendirmedi.² Genel Kurul, CMK m. 282/1-d uyarınca bölge adliye mahkemesi duruşmasında da dinlenmesi gerekli görülen tanık ve bilirkişilerin çağrıldığını hatırlatır.²

Sanığın önceki açıklamaları ile duruşmadaki açıklamaları arasında çelişki varsa, CMK m. 213/1 uyarınca hâkim veya mahkeme huzurunda yaptığı açıklamalar ile Cumhuriyet savcısının aldığı veya müdafiin hazır bulunduğu kolluk ifadesine ilişkin tutanaklar duruşmada okunabilir. Hâkim kararını ancak duruşmaya getirilmiş ve huzurunda tartışılmış delillere dayandırabilir; bu deliller hâkimin vicdani kanaatiyle serbestçe takdir edilir (CMK m. 217/1). Yüklenen suç, hukuka uygun bir şekilde elde edilmiş her türlü delille ispat edilebilir (CMK m. 217/2).

CMK m. 201/1 uyarınca Cumhuriyet savcısı ile müdafi veya vekil sıfatıyla duruşmaya katılan avukat; sanığa, katılana, tanıklara, bilirkişilere ve duruşmaya çağrılmış diğer kişilere duruşma disiplinine uygun olarak doğrudan soru yöneltebilir. Sanık ve katılan ise mahkeme başkanı veya hâkim aracılığıyla soru yöneltebilir. Yöneltilen soruya itiraz edildiğinde sorunun yöneltilmesinin gerekip gerekmediğine mahkeme başkanı karar verir; gerektiğinde ilgililer yeniden soru sorabilir. Heyet hâlinde görev yapan mahkemelerde heyeti oluşturan hâkimler de bu kişilere soru sorabilir (CMK m. 201/2).

Soru hakkının kullanılabilmesi için dinlemeden haberdar olmak gerekir: CMK m. 181/1'e göre tanık veya bilirkişinin dinlenmesi için belirlenen gün sanığa ve müdafiine de bildirilir ve düzenlenen tutanağın örneği hazır bulunan Cumhuriyet savcısına ve müdafie verilir.

Yargıtay 1. Ceza Dairesi, tanıkların sanık ve müdafiinin yokluğunda dinlendiği bir dosyada, sonradan atanan müdafiin istemi de dikkate alınarak tanıkların müdafi huzurunda yeniden dinlenmesi gerektiği düşünülmeden müdafiin tanıklara doğrudan soru yöneltme hakkının kısıtlanmasını CMK m. 201'e aykırı bulmuş ve hükmü sair yönlerini incelemeden bozmuştur. (Yargıtay 1. CD, E. 2011/110)³

CMK m. 216/1 uyarınca ortaya konulan delillerle ilgili tartışmada söz sırasıyla 1) katılana veya vekiline, 2) Cumhuriyet savcısına, 3) sanığa ve müdafiine veya kanuni temsilcisine verilir. Cumhuriyet savcısı ve katılan taraf sanık tarafının açıklamalarına, sanık ve müdafii de Cumhuriyet savcısının ve katılan tarafın açıklamalarına cevap verebilir (CMK m. 216/2). CMK m. 33/1'e göre duruşmada verilecek kararlar Cumhuriyet savcısı, duruşmada hazır bulunan müdafi, vekil ve diğer ilgililer dinlendikten sonra verilir.

Cumhuriyet savcısının bu aşamada bildirdiği son görüşe esas hakkında mütalaa denir. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, iddia makamının son görüşünün bilinmesinin etkin bir savunma hakkının kullanılması bakımından büyük önem taşıdığını belirtir; mütalaa, doğrudan ya da iddianameye veya önceki bir mütalaaya atfen, sanığa isnat edilen maddi vakıayı, bunun hukuki nitelendirmesini ve mahkûmiyete ilişkinse ilgili kanun maddelerini açık ve anlaşılır biçimde göstermelidir.¹ Genel Kurul, bozmadan sonraki yargılamada savcının yalnız bozma ilamına uyulmasını talep etmesini geçerli ve yeterli bir esas hakkında mütalaa saymamış; mütalaa usulüne uygun alınmadan kurulan direnme hükmünü savunma hakkının kısıtlanması nedeniyle diğer yönlerini incelemeden bozmuştur.¹ Bozmaya karşı diyeceklerin bildirilmesi ile esas hakkında mütalaa, Genel Kurula göre farklı işlevi ve sonucu olan savcılık işlemleridir.¹

Mütalaadan sonra sanık ve müdafii savunmasını yapar. CMK m. 216/3 uyarınca hükümden önce son söz, hazır bulunan sanığa verilir. Yargıtay Ceza Genel Kuruluna göre sanık duruşmaya katılmışsa son söz mutlaka sanığa verilerek duruşma bitirilir; son sözün sanığa ait olduğuna ilişkin kural emredicidir ve uyulmaması kanuna mutlak aykırılık oluşturur. (Yargıtay CGK, E. 2021/21)⁴ Genel Kurul, müdafi sanık adına savunma yapmış olsa bile sanığa savunmaya ekleyeceği bir şey olup olmadığının sorulmasını öngören eski kanun hükmünün anlamının da CMK m. 216/3'teki son söz ibaresinin kapsamında olduğunu belirtir.⁴

Son söz kuralı bozmadan sonraki yargılamada da geçerlidir. Ceza Genel Kurulu, bozmadan sonraki oturumda bozma ilamına karşı sanığın, müdafiinin ve mağdurun görüşü alındıktan sonra hazır bulunan sanığa son söz verilmeden kurulan direnme hükmünü diğer yönlerini incelemeden bozmuştur; Genel Kurula göre bu aykırılık temyiz incelemesinde hükmün esasına geçilmeden önce bozma nedenidir.⁴

CMK m. 216/3'e 7078 sayılı Kanunla kabul edilen cümleye göre bu aşamada zorunlu müdafiin hazır bulunmaması hükmün açıklanmasına engel değildir. Ceza Genel Kurulu bu cümlenin uygulanması için, düzenlemenin gerekçesinden anlaşıldığı üzere, sanığın esas hakkındaki sorgusunun ve savunmasının zorunlu müdafiin hukuki yardımından yararlandırılarak alınmış ve bütün usul işlemlerinin tamamlanmış olmasını arar. (Yargıtay CGK, E. 2026/85)⁵

CMK m. 190/1 uyarınca duruşmaya ara verilmeksizin devam edilerek hüküm verilir; ancak zorunlu hâllerde, davanın makul sürede sonuçlandırılmasını olanaklı kılacak surette duruşmaya ara verilebilir. Çağrı kâğıdının tebliğiyle duruşma günü arasındaki en az bir haftalık süreye (CMK m. 176/4) uyulmamışsa, duruşmaya ara verilmesini istemeye hakkı olduğu sanığa hatırlatılır (CMK m. 190/2). Suçun niteliği değiştiği için ek savunma verilmesi gereken hâllerde istem üzerine sanığa ek savunmasını hazırlaması için süre verilir (CMK m. 226/3).

Yargıtay Ceza Genel Kurulunun 2026 tarihli kararındaki olayda sanık, zorunlu müdafilik gerektiren bir suçtan ilk altı oturumda müdafisiz yargılanmış, son oturumdan önce barodan müdafi atanmıştı. Son oturumda müdafi, dosyaya son aşamada katıldığını belirterek savunmasını hazırlamak için süre istedi; sanık ise davanın stresini daha fazla yaşamak istemediğini ve bir an önce karar verilmesini istediğini söyledi; mahkeme süre vermeden hüküm kurdu.⁵ Genel Kurula göre etkin bir müdafi yardımından söz edebilmek için müdafi atanan sanığa müdafiiyle birlikte savunmasını yapma imkânı tanınmalıdır; son aşamada görevlendirilen müdafie, sanığın beyanıyla bağlı kalınmaksızın savunmasını hazırlamak için talep ettiği makul bir süre verilmeden hüküm kurulması savunma hakkının kısıtlanması sonucunu doğurur.⁵ Genel Kurul ayrıca müdafi bulunmaksızın yapılan esaslı işlemlerin müdafie okunarak diyeceğinin ve taleplerinin sorulmadığına dikkat çekmiş, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığının itirazını oy çokluğuyla reddetmiştir.⁵

Bu dosyada hükmü bozan Özel Daire CMK m. 176/4, 190/2 ve 216'ya dayanmıştı; Ceza Genel Kurulu ise sonucu savunma hakkı ve CMK m. 150'deki zorunlu müdafilik üzerinden kurdu.⁵ Kararda ne kadar sürenin makul sayılacağına değinilmemiştir.

CMK m. 225/1 uyarınca hüküm, ancak iddianamede unsurları gösterilen suça ilişkin fiil ve faili hakkında verilir; mahkeme fiilin nitelendirilmesinde iddia ve savunmalarla bağlı değildir (CMK m. 225/2). Mahkemenin fiili iddianameden farklı nitelendirme yetkisinin karşılığı CMK m. 226'dır: 1) sanık, suçun hukuki niteliğinin değişmesinden önce haber verilip savunmasını yapabilecek hâle getirilmedikçe iddianamede kanuni unsurları gösterilen suçun değindiği kanun hükmünden başkasıyla mahkûm edilemez (CMK m. 226/1); 2) cezanın artırılmasını veya cezaya ek olarak güvenlik tedbirlerinin uygulanmasını gerektiren hâller ilk defa duruşma sırasında ortaya çıktığında da aynı hüküm uygulanır (CMK m. 226/2); 3) ek savunma verilmesini gerektiren hâllerde istem üzerine sanığa ek savunmasını hazırlaması için süre verilir (CMK m. 226/3).

14/11/2024 tarihli 7532 sayılı Kanunla değiştirilen ve 27/11/2024'te yürürlüğe giren CMK m. 226/4'e göre bu bildirimler sanığa ve varsa müdafie yapılır; müdafi sanığa tanınan haklardan onun gibi yararlanır. Sanığın dosyadaki son adresine bildirim yapılamaz veya sanık bildirime rağmen duruşmaya gelmezse müdafie yapılan bildirimler yeterli kabul edilir. Aşağıdaki iki Ceza Genel Kurulu kararı CMK m. 226/4'ün bu değişiklikten önceki metnini aktarır: 2023 tarihli karar o tarihteki metni, (Yargıtay CGK, E. 2022/154)⁶ 2026 tarihli karar ise maddeyi uygulama tarihi itibarıyla aktarır. (Yargıtay CGK, E. 2025/347)⁷

Yargıtay Ceza Genel Kuruluna göre CMK m. 226 ile sanığın hukuki savunmasını yapma bakımından dezavantajlı bir konuma düşmesinin önüne geçilmek istenmiştir; hükmün uygulanması bakımından suç vasfının lehe ya da aleyhe değişmesinin bir önemi yoktur ve bu hâllerde sanığa ek savunmasını hazırlamak için gerekli zaman ve imkân sağlanmalıdır.⁷ Cezaya ek olarak güvenlik tedbirlerinin uygulanmasını gerektiren hâller ilk defa duruşmada ortaya çıkarsa da sanığa ek savunma imkânı tanınmalıdır.⁷ Genel Kurul başka bir kararında, savunma hakkının sınırlandığından söz edebilmek için savunmanın hükmü etkileyecek nitelik taşıması ve yargılaması yapılan fiile ilişkin olması gerektiğini, CMK m. 226'daki hâller ortaya çıktığında kanunun öngördüğü biçimde savunmasını yapamayan kişi hakkında mahkûmiyet hükmü kurulamayacağını belirtir.⁶

Ek savunmanın gerektiği hâle örnek, Ceza Genel Kurulunun 2023 tarihli kararıdır. İddianamede sanıkların mağdura söyledikleri sözler nedeniyle şantaj suçundan (TCK m. 107/1) cezalandırılmaları istenmiş, mahkeme ise ek savunma vermeden eylemi birden fazla kişi tarafından birlikte işlenen nitelikli tehdit (TCK m. 106/2-c) sayarak mahkûmiyet kurmuştu. Genel Kurul, iddianamede istenmeyen bu hükmün sanıklar aleyhine olacak şekilde uygulandığını, bu nedenle CMK m. 226 uyarınca ek savunma hakkı verilmesi gerektiğini ve aksi uygulamanın savunma hakkının sınırlanması niteliğinde olduğunu kabul etti; Özel Dairenin onama kararını kaldırıp mahkûmiyet hükmünü oy birliğiyle bozdu.⁶

Ceza Genel Kurulu 2026 tarihli kararının genel açıklamalar bölümünde ek savunma yükümlülüğünün sınırına da değindi. Genel Kurula göre iddianamede kanun maddesi gösterilen, bu suretle olgusal temelleri itibarıyla da tartışma ve savunmaya açılan ve yargılama sonunda şartları oluşmadığından uygulanmaması nedeniyle cezanın artırılması sonucunu doğuracak hâller, ilk defa duruşma sırasında ortaya çıkmamışsa ek savunmayı zorunlu kılan hâllerden sayılmaz; aksinin kabulü maddenin kapsamını amacından saparak genişletir ve yargılamanın makul sürede bitirilememesi riskini doğurur.⁷ Bu açıklama iddianamede istenen bir maddenin uygulanmaması hâline ilişkindir; karardaki olay ise iddianamede gösterilmeyen TCK m. 87/1 son cümlesinin uygulanmasıdır.

Bu karardaki olayda iddianamede kasten yaralama suçundan TCK m. 86/1, 86/3-e ve 87/1-d'nin uygulanması istenmiş, mahkeme sanığa ek savunma vermeden TCK m. 87/1'in son cümlesini de uygulamıştı. Genel Kurul, suç vasfını değiştirmeyen ve sırf cezanın belirlenmesi amacıyla uygulanan bu hükmün ilk kez duruşmada ortaya çıkan bir hâl olmadığını, suçun unsurlarında değişiklik öngörmediği için artırım maddesi de sayılamayacağını belirtti; iddianamede istenen TCK m. 87/1-d'nin doğal sonucu olan bu hükmün ek savunma verilmeden uygulanmasını CMK m. 226'ya aykırı görmedi. Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığının itirazı kabul edildi, Özel Dairenin bozma kararı kaldırıldı ve bölge adliye mahkemesinin hükmü oy çokluğuyla onandı.⁷

İki kararın sonucu şöyledir: iddianamede istenmeyen başka bir suç tanımının sanık aleyhine uygulanması ek savunma gerektirmiş,⁶ iddianamede istenen maddenin doğal sonucu olan ve suç vasfını değiştirmeyen ceza belirleme hükmü gerektirmemiştir.⁷ Cezanın artırılmasını veya cezaya ek olarak güvenlik tedbirlerinin uygulanmasını gerektiren bir hâlin ilk defa duruşmada ortaya çıkması ise CMK m. 226/2 uyarınca ayrıca ek savunma gerektirir. Bu iki kararda, esas hakkındaki mütalaada nitelendirme değişikliğinin belirtilmesinin ek savunma yerine geçip geçmediğine ve ek savunma için verilecek sürenin uzunluğuna değinilmemiştir.

CMK m. 223/1 uyarınca duruşmanın sona erdiği açıklandıktan sonra hüküm verilir. Beraat, ceza verilmesine yer olmadığı, mahkûmiyet, güvenlik tedbirine hükmedilmesi, davanın reddi ve düşmesi kararları hükümdür. Beraat kararında CMK m. 223/2'deki hâllerden hangisine dayanıldığı gerekçede gösterilir (CMK m. 230/2); mahkûmiyet hükmünün gerekçesinde ise iddia ve savunmada ileri sürülen görüşler, delillerin tartışılması ve değerlendirilmesi, hükme esas alınan ve reddedilen deliller, ulaşılan kanaat ve cezanın belirlenmesi gösterilir (CMK m. 230/1).

CMK m. 231/1'e göre duruşma sonunda, CMK m. 232'deki esaslara göre duruşma tutanağına geçirilen hüküm fıkrası okunarak gerekçesi ana çizgileriyle anlatılır. Hazır bulunan sanığa ayrıca başvurabileceği kanun yolları, mercii ve süresi bildirilir (CMK m. 231/2); beraat eden sanığa tazminat isteyebileceği bir hâl varsa bu da bildirilir (CMK m. 231/3). Hüküm fıkrası herkes tarafından ayakta dinlenir (CMK m. 231/4). CMK m. 232/6 uyarınca hüküm fıkrasında verilen kararın ne olduğu, uygulanan kanun maddeleri, verilen ceza miktarı, kanun yollarına başvurma ve tazminat isteme olanağının bulunup bulunmadığı, başvuru olanağı varsa süresi ve mercii tereddüde yer vermeyecek şekilde açıkça gösterilir. Uygulamada duruşmada okunan bu hüküm fıkrasına kısa karar denir.

Hükmün gerekçesi ve varsa karşı oy gerekçesi tümüyle tutanağa geçirilmemişse açıklanmasından itibaren en geç on beş gün içinde dava dosyasına konur (CMK m. 232/3). Hüküm sonucu tefhim edildikten, yani duruşmada açıklandıktan sonra gerekçeli karar imzalanmadan hâkim ölür veya kararı imzalayamayacak hâle düşerse, yeni hâkim tefhim edilen hükme uygun olarak gerekçeli kararı bizzat yazarak imzalar (CMK m. 232/5).

Yargıtay Ceza Genel Kuruluna göre yargılamanın sonunda verilen, duruşma tutanağına geçirilen ve tefhim edilen hüküm, yani kısa karar, hiçbir surette değiştirilemez. (Yargıtay CGK, E. 2023/389)⁸ Genel Kurul bunu hata türlerine göre ayırır: uygulama ve hesap hataları dışında kalan ve sonuç cezada değişikliğe yol açmayan maddi yazım hataları, hatayı yapan merci tarafından kendiliğinden veya denetim muhakemesi sonunda verilen bir karardaki uyarı üzerine düzeltilebilir; hükmün özüne ve nihai ceza miktarına temas eden hatalar ise ancak başka bir merci tarafından ve kanun yolu başvurusuyla giderilebilir.⁸

Genel Kurulun 2025 tarihli kararındaki olayda kısa kararda TCK m. 62 uyarınca altıda bir oranında indirim yapılmasına karar verildiği hâlde, gerekçeli kararda indirim yapılmaksızın belirlenen ceza üzerinden hapis cezası adli para cezasına çevrilmişti; mahkeme gerekçeli kararda bu farkın sehven oluştuğunu, ancak hükümde değişiklik yapılamayacağını belirtmişti. Genel Kurul, kısa ve gerekçeli karar arasında ceza değişikliği oluşturan bu durumun maddi hata niteliği taşımadığını kabul etti; Özel Dairenin düzeltilerek onama kararını kaldırıp hükümleri, hüküm bölümleri ile gerekçe bölümleri arasındaki çelişki nedeniyle sair yönlerini incelemeden oy birliğiyle bozdu.⁸

CMK m. 182/1 uyarınca duruşma herkese açıktır. Genel ahlâkın veya kamu güvenliğinin kesin olarak gerekli kıldığı hâllerde duruşmanın bir kısmının veya tamamının kapalı yapılmasına mahkemece karar verilebilir (CMK m. 182/2); ancak kapalılık konusundaki gerekçeli karar ile hüküm açık duruşmada açıklanır (CMK m. 182/3). Bunun kanundaki istisnası CMK m. 185'tir: sanık on sekiz yaşını doldurmamışsa duruşma kapalı yapılır ve hüküm de kapalı duruşmada açıklanır. CMK m. 289/1-f, duruşmalı olarak verilen hükümde açıklık kuralının ihlal edilmesini hukuka kesin aykırılık sayar.

Yargıtay 9. Ceza Dairesi, duruşmanın bir kısmı veya tamamı kapalı yapılsa dahi CMK m. 182/3 uyarınca hükmün açık duruşmada açıklanmasının zorunlu olduğunu belirtmiş; hükmün kapalı oturumda verilmesiyle aleniyet ilkesinin ihlal edildiği gerekçesiyle hükmü esasını incelemeden bozmuştur. (Yargıtay 9. CD, E. 2021/1250)⁹

CMK m. 219/1'e göre duruşma için tutanak tutulur ve tutanak mahkeme başkanı veya hâkim ile zabıt kâtibi tarafından imzalanır; duruşmadaki işlemler teknik araçlarla kayda alınmışsa bu kayıtlar vakit geçirilmeden yazılı tutanağa dönüştürülerek imzalanır. Mahkeme başkanının mazereti bulunursa tutanağı üyelerin en kıdemlisi imzalar (CMK m. 219/2). Tutanağın başlığında mahkemenin adı, oturum tarihleri ve hâkimin, Cumhuriyet savcısının ve zabıt kâtibinin adı ve soyadı yer alır (CMK m. 220/1). CMK m. 221/1 tutanağın içeriğini sayar: oturuma katılanlar, duruşmanın seyrini ve sonuçlarını yansıtan ve yargılama usulünün bütün temel kurallarına uyulduğunu gösteren unsurlar, sanık açıklamaları, tanık ifadeleri, bilirkişi ve teknik danışman açıklamaları, okunan veya okunmasından vazgeçilen belge ve yazılar, istemler ve reddi hâlinde gerekçesi, verilen kararlar ve hüküm.

CMK m. 222/1 uyarınca duruşmanın nasıl yapıldığı, kanunda belirtilen usul ve esaslara uygun olarak yapılıp yapılmadığı ancak tutanakla ispat olunabilir; tutanağa karşı yalnız sahtecilik iddiası yöneltilebilir. Bu nedenle son söz, ek savunma, mütalaa ya da soru hakkı gibi usul işlemlerinin yapılıp yapılmadığı tutanaktan anlaşılır.

Yargıtay 4. Ceza Dairesine göre muhakemeyi sonlandıran ve tutanağa geçirilip duruşmada okunan son kararın da oturuma katılan hâkimler ile tutanağı yazmakla görevli zabıt kâtibi tarafından imzalanması gerekir. (Yargıtay 4. CD, E. 2021/40089)¹⁰ Dairenin incelediği dosyada hükmün tefhim edildiği tutanakta karar oturumuna çıkan hâkimin ve kâtibin ıslak ya da elektronik imzası yoktu ve kısa karar sonradan görevlendirilen hâkimin elektronik imzasıyla tamamlanmıştı; Daire, mahallinde giderilebilecek nitelikte olmayan bu eksikliğin tutanağın güvenilirliği konusunda duraksamaya yol açtığını belirterek hükmü başkaca yönlerini incelemeden bozdu.¹⁰ Kararda elektronik imzanın tek başına geçerliliğine değinilmemiştir.