Duruşmadan bağışık (vareste) tutulma (CMK m. 196)

CMK m. 193/1 uyarınca kanunun ayrık tuttuğu hâller saklı kalmak üzere hazır bulunmayan sanık hakkında duruşma yapılmaz; gelmemesinin geçerli nedeni olmayan sanığın zorla getirilmesine karar verilir. Kuraldan ayrılan hâllerden biri CMK m. 196'daki duruşmadan bağışık tutulmadır: şartları varsa mahkeme sanığı duruşmada hazır bulunmaktan bağışık tutabilir. Kanun bu kurumu "bağışık tutulma" diye adlandırır; "vareste tutulma" sözcüğü CMK metninde geçmez. Yargıtay kararlarında ise "vareste tutulma talebi" ifadesi de kullanılır. (Yargıtay CGK, E. 2024/538)¹

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, sanığın duruşmada hazır bulunabilmesini, yükümlülük yönü olmakla birlikte öncelikle sanık açısından bir hak ve adil yargılanma hakkının temel unsurlarından biri sayar. (Yargıtay CGK, E. 2024/160)² Kurula göre sanığın duruşmada hazır bulunma hakkından feragat etmesi ancak bunu açıkça söylemesiyle mümkündür; Kurul bu sonucu Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin Colozza ve Rubinat/İtalya ile Zana/Türkiye kararlarına dayandırır.²

Kanunda sanığın yokluğunda duruşma yapılmasına ya da davanın yokluğunda bitirilmesine imkân veren başka hâller de vardır:

CMK m. 193/2, 28/3/2023 tarihli 7445 sayılı Kanunla değişmiştir. Bu rehberdeki Ceza Genel Kurulu kararları, uygulama tarihindeki eski metni aktarır: o metinde istisna, "mahkûmiyet dışında bir karar" verilecek hâlle sınırlıydı.² Bugünkü metne göre sorgusu yapılmamış sanık hakkında dava, ancak mahkûmiyet, ceza verilmesine yer olmadığı ve güvenlik tedbiri dışında bir karar verilecekse yokluğunda bitirilebilir. Kararlardaki eski fıkra madde metni gibi okunmamalıdır; sayfanın altındaki CMK m. 193 metni bugünkü hâldir.

Kaçak sanık için ayrı bir hüküm vardır. CMK m. 247/1'e göre hakkındaki kovuşturmanın sonuçsuz kalmasını sağlamak amacıyla yurt içinde saklanan veya yabancı ülkede bulunan ve bu nedenle mahkemenin kendisine ulaşamadığı kişiye kaçak denir. 7589 sayılı Kanunla değişik CMK m. 247/3 uyarınca kaçak sanık hakkında kovuşturma yapılabilir; ancak daha önce sorgusu yapılmamışsa mahkûmiyet ve ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilemez.

CMK m. 196/1 uyarınca mahkemece sorgusu yapılmış olan sanık veya bu hususta sanık tarafından yetkili kılındığı hâllerde müdafii isterse, mahkeme sanığı duruşmada hazır bulunmaktan bağışık tutabilir. Hükümden üç şart çıkar: 1) sanığın sorgusu yapılmış olmalı, 2) talep sanıktan ya da sanığın bu hususta yetkili kıldığı müdafiden gelmeli, 3) mahkeme talebi kabul etmelidir.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, CMK m. 196'nın hem birinci hem beşinci fıkrasında sanığın sorgusunun yapılmış olmasının bağışık tutulmanın şartı olarak belirtildiğini vurgular.¹ Sorgunun nasıl yapılacağı ise maddenin ikinci ve dördüncü fıkralarındadır (aşağıdaki bölüm).

Kanun bağışıklığı sanığın ya da yetkili müdafiin istemine bağlar. Yargıtay'ın kapatılan 3. Ceza Dairesi, savunması ses ve görüntü sistemiyle alınan, başka suçtan hükümlü sanığa duruşmadan vareste tutulmak isteyip istemediği sorulmadan bağışıklık kararı verilmesini ve duruşmaya katılma imkânı olmayan sanığın duruşmaya getirtilmeden ya da bu sistem kullanılmadan yokluğunda hüküm kurulmasını CMK m. 196'ya aykırı bulmuş ve hükmü bozmuştur. (Yargıtay 3. CD, E. 2020/14418)³

Müdafiin talebi için kanun ayrı bir şart koyar. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, baro tarafından CMK m. 150/1 uyarınca görevlendirilen ve sanıktan bu konuda yetki almamış müdafiin, sanığın savunmasının alındığını ve duruşmalara getirilmesine gerek olmadığını söyleyerek bağışıklık istemesi üzerine verilen ara kararın hukuksal bir geçerliliği bulunmadığına karar vermiştir. (Yargıtay CGK, E. 2022/59)⁴ Kurula göre müdafi, ancak bu konuda özel olarak yetkili kılınmışsa sanığın duruşmadan bağışık tutulmasını isteyebilir.⁴ Karar oy çokluğuyla verilmiştir.⁴

CMK m. 196/1 mahkemenin sanığı bağışık "tutabileceğini" söyler; talebin hangi gerekçeyle reddedilebileceğini saymaz. Bu rehberdeki Yargıtay kararlarında bağışıklık talebinin reddinin ölçütüne ve ret kararına karşı başvuru yoluna değinilmemiştir.

Bağışıklığın şartı olan sorgu üç yoldan yapılabilir: 1) yargılamayı yapan mahkemenin huzurunda, 2) CMK m. 196/2'ye göre istinabe yoluyla, yani başka yer mahkemesince, 3) CMK m. 196/4'e göre görüntülü ve sesli iletişim tekniğiyle. CMK m. 196/3 uyarınca sorgu tutanağı duruşmada okunur.

CMK m. 196/2 uyarınca sanık, alt sınırı beş yıl ve daha fazla hapis cezasını gerektiren suçlar hariç olmak üzere istinabe suretiyle sorguya çekilebilir; sorgu günü Cumhuriyet savcısı ile sanık ve müdafiine bildirilir, savcı ile müdafiin sorguda hazır bulunması zorunlu değildir. Sorgusundan önce sanığa, ifadesini esas mahkemesi huzurunda vermek isteyip istemediği sorulur. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, alt sınırı beş yıl ve daha fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda sorgunun mutlaka yargılamayı yapan mahkemece yapılmasının zorunlu olduğunu belirtir.¹

Kurula göre sorgudan önce sanığa ifadesini yargılamayı yapan mahkeme huzurunda vermek isteyip istemediğinin sorulmaması veya sanık bağışık tutulmak istemediğini belirttiği hâlde istinabe ile alınan ifadesiyle yetinilmesi savunma hakkının sınırlanması sonucunu doğurur.¹ Ceza Genel Kurulu 2018 tarihli bir kararında, kendi önceki kararlarında bu eksikliğin mutlak bir bozma nedeni sayıldığını aktarmış; istinabe ile sorgulanan sanığa ifadesini asıl mahkemesinde vermek isteyip istemediğinin sorulmamasını ve sanığın hüküm oturumuna getirilmemesini savunma hakkının kısıtlanması saymış, Özel Daire bozmasına yapılan itirazı her iki uyuşmazlık yönünden oy birliğiyle reddetmiştir. (Yargıtay CGK, E. 2018/339)⁵

CMK m. 196/4 uyarınca hâkim veya mahkemenin zorunlu gördüğü durumlarda, aynı anda görüntülü ve sesli iletişim tekniğinin kullanılmasıyla yurt içinde bulunan sanığın sorgusu yapılabilir veya duruşmalara katılmasına karar verilebilir. Ceza Genel Kurulu, CMK m. 196/4 kapsamında yapılan sorgunun da yargılama mahkemesince yapılmış sayılacağını belirtir.¹ Kararlarda bu sistem "SEGBİS" diye anılır; bu ad kanunda geçmez, kanun yalnız "görüntülü ve sesli iletişim tekniği"nden söz eder.

Ceza Genel Kurulu çelişkili beyanı da usulüne uygun talep saymamıştır. Kurulun 2025 tarihli kararındaki olayda sanık, istinabe yoluyla alınan ifadesinde önce vareste tutulmayı istemiş, hakları hatırlatılınca savunmasını esas mahkemesinde yapmak istediğini söylemiş, sonra esas mahkemesindeki ses ve görüntü yoluyla sorgusunda bağışıklık istediğine dair bir beyanda bulunmamıştı. Kurul, bu durumda usulüne uygun yapılmış bir vareste tutulma talebi bulunmadığını kabul etmiş ve başka suçtan tutuklu sanığın, savcının esas hakkındaki görüşünü bildirdiği ve hükmün açıklandığı oturuma getirilmeden mahkûm edilmesini savunma hakkının sınırlandırılması saymıştır.¹ Karar oy çokluğuyla verilmiştir.¹

Yurt dışındaki sanık için ayrı bir fıkra vardır: CMK m. 196/6'ya göre yurt dışında bulunan sanığın belirlenen duruşma tarihinde hazır bulunmasının zorluğu hâlinde, bu tarihten önce duruşma açılarak veya istinabe suretiyle sorgusu yapılabilir. Görüntülü ve sesli iletişimle sorgu hükmü (m. 196/4) yurt içinde bulunan sanıktan söz eder.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, başka suçtan tutuklu olarak ceza infaz kurumunda bulunan ve mahkemece yapılan sorgusu sırasında bağışık tutulma isteğinde bulunmayan sanığın, hükmün açıklandığı son oturumda hazır bulundurulmayıp yokluğunda mahkûm edilmesini savunma hakkının sınırlandırılması saymış; onama kararını kaldırıp hükmü bozmuştur.² O olayda sanığın sorgusu ses ve görüntü sistemiyle yapılmış, sorgu sırasında kendisine bağışık tutulmak isteyip istemediği sorulmamış ve hüküm, müdafiin hazır bulunduğu oturumda kurulmuştu.² Karar 2026 tarihlidir ve oy çokluğuyla verilmiştir; karşı oy gerekçesi kararda yer almaz.²

Aynı sonuç, başka suçtan hükümlü olarak farklı yargı çevresinde ceza infaz kurumunda bulunan sanık için de kabul edilmiştir: Ceza Genel Kurulu, yetkisiz müdafiin talebine dayanan bağışıklık kararını geçersiz saydıktan sonra, sanığın hüküm oturumuna getirilmeden mahkûm edilmesiyle savunma hakkının kısıtlandığına karar vermiştir.⁴ 2018 tarihli kararda da yargı çevresi dışında hükümlü bulunan sanığın, savcının esas hakkındaki görüşünü bildirdiği ve hükmün açıklandığı oturuma getirilmeden mahkûm edilmesi savunma hakkının kısıtlanması niteliğinde görülmüştür.⁵

Yargıtay 11. Ceza Dairesi de hüküm tarihinde başka suçtan hükümlü bulunan ve bağışık tutulma talebi olmayan sanık hakkında, hükmün açıklandığı oturuma getirtilmeden veya ses ve görüntü sistemiyle katılımı sağlanmadan yokluğunda mahkûmiyet hükmü kurulmasını CMK m. 193 ve 196'ya aykırı bularak bozmuştur. (Yargıtay 11. CD, E. 2021/18513)⁶

Sanığın kendi talebiyle bağışık tutulduğu bir dosyada sonuç farklı olmuştur. Yargıtay 6. Ceza Dairesi, sanığın kendisinin duruşmalardan vareste tutulmayı istediğini ve mahkemenin bu yönde karar verdiğini saptayarak Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığının itirazını kabul etmiş, kendi önceki bozma kararını kaldırmış ve yeniden yaptığı incelemede hükmü yalnız yargılama giderleri yönünden düzelterek onamıştır. (Yargıtay 6. CD, E. 2021/20623)⁷ Sanığın bağışık tutulduğu hâlde son oturumda hazır bulundurulmamasının savunma hakkını kısıtlamadığı yönündeki ayrıntılı değerlendirme kararda Başsavcılığın itiraz yazısında yer alır; Dairenin kendi gerekçesi, sanığın talebini ve mahkemenin kararını saptamakla yetinir.

CMK m. 289/1-h, hüküm için önemli olan hususlarda mahkeme kararıyla savunma hakkının sınırlandırılmasını hukuka kesin aykırılık hâlleri arasında sayar; bu hâller temyiz dilekçesinde gösterilmemiş olsa da var sayılır. CMK m. 289/1-e ise duruşmada kanunen mutlaka hazır bulunması gereken kişilerin yokluğunda duruşma yapılmasını aynı listede sayar.

CMK m. 216/2 uyarınca sanık ve müdafii Cumhuriyet savcısının ve katılanın açıklamalarına cevap verebilir; CMK m. 216/3 uyarınca hükümden önce son söz hazır bulunan sanığa verilir. Yargıtay 2. Ceza Dairesi, duruşmalardan vareste tutulmasına karar verilmiş ancak karar duruşmasında ses ve görüntü sistemiyle hazır edilmiş sanığa, Cumhuriyet savcısının esas hakkındaki mütalaasına karşı cevap hakkı tanınmadan ve son sözü sorulmadan hüküm kurulmasını CMK m. 216'ya aykırı bularak bozmuştur. (Yargıtay 2. CD, E. 2023/6187)⁸ Tebliğname onama yönündeydi; Daire ondan ayrılmıştır.⁸

Suçun hukuki niteliği değişirse ya da cezanın artırılmasını gerektiren bir hâl ilk kez duruşmada ortaya çıkarsa, CMK m. 226/1-2 uyarınca sanığa bu bildirilip savunmasını yapabilecek hâle getirilmeden mahkûmiyet kurulamaz (ek savunma). Yargıtay'ın kapatılan 3. Ceza Dairesi, iddianamede talep edilmediği hâlde sanığa CMK m. 226 uyarınca ek savunma hakkı verilmeden TCK m. 87/1-c'nin aleyhine uygulanmasını, yokluğunda hüküm kurulmasından ayrı bir bozma nedeni saymıştır.³

Ek savunma bildiriminin kime yapılacağı 14/11/2024 tarihli 7532 sayılı Kanunla değişen CMK m. 226/4'tedir: bildirimler sanığa ve varsa müdafie yapılır; sanığın dosyadaki son adresine bildirim yapılamaması veya bildirime rağmen duruşmaya gelmemesi hâlinde müdafie yapılan bildirim yeterli kabul edilir. Rehberdeki kapatılan 3. Ceza Dairesi kararı bu değişiklikten öncedir; değişiklikten sonraki uygulamaya değinen bir karar bu rehberde yoktur.

Bağışık tutulan sanığa esas hakkındaki mütalaanın hangi yolla bildirileceğine ve mütalaaya karşı savunmasının nasıl alınacağına bu rehberdeki Yargıtay kararlarında değinilmemiştir.

CMK m. 193/1'in ikinci cümlesi zorla getirmeyi gelmemesinin geçerli nedeni olmayan sanık için öngörür; hangi nedenlerin geçerli sayılacağını saymaz.

Yargıtay 11. Ceza Dairesi, sağlık mazereti nedeniyle duruşmaya katılamayacağını bildiren ve dilekçesine duruşma gününü de kapsayan yedi günlük iş göremezlik belgesini ekleyen sanığın mazeretinin kabulü gerektiğine karar vermiştir. İlk derece mahkemesi mazereti, sanığın sorgusunun daha önce yapıldığı ve duruşmada hazır olma zorunluluğu bulunmadığı gerekçesiyle reddedip aynı duruşmada hüküm kurmuştu; Daire bu gerekçeyi yasal olmayan gerekçe saymış ve savunma hakkının kısıtlandığı gerekçesiyle hükmü bozmuştur.⁶ Kararda bu sanık hakkında bir bağışıklık kararından söz edilmez; Dairenin kurduğu şey, belgelendirilmiş geçerli mazeretin sorgunun yapılmış olmasına dayanılarak reddedilemeyeceğidir.⁶

Kararda mazeretin hangi belgeyle ve ne zaman bildirilmesi gerektiğine değinilmemiştir.

Bu bölüm yalnız madde metinlerine dayanır; bu rehberdeki Yargıtay kararlarında zorla getirme, yakalama emri ya da tutuklama uygulamasına değinilmemiştir.

CMK m. 35/2 uyarınca koruma tedbirlerine ilişkin olanlar hariç, aleyhine kanun yoluna başvurulabilecek mahkeme kararları hazır bulunamayan ilgilisine tebliğ olunur; m. 35/3'e göre ilgili tutuklu ise tebliğ edilen karar kendisine okunup anlatılır.

Bugünkü metinde istinaf (CMK m. 273/1) ve temyiz (CMK m. 291/1) istemi, hükmün gerekçesiyle birlikte tebliğ edildiği tarihten itibaren iki hafta içinde hükmü veren mahkemeye dilekçe verilerek veya zabıt kâtibine beyanda bulunularak yapılır; tutuklu sanık hakkında CMK m. 263 saklıdır. Süre ve başlangıç 7499 sayılı Kanunla değişmiştir; CMK geçici m. 6/1-c'ye göre 1/6/2024 tarihinde ve sonrasında verilen kararlara uygulanır, bu tarihten önce verilen kararlarda eski hükümler uygulanmaya devam eder.

Duruşma sanık hazır bulunmaksızın yapılmışsa CMK m. 198/1 uyarınca sanık, mahkemenin karar ve işlemlerinin kendisine tebliği tarihinden itibaren bir hafta içinde, sürenin geçmesinden doğan sonuçları gidermek için kanuni nedenlere dayanarak eski hâle getirme isteminde bulunabilir. CMK m. 198/2'ye göre sanık kendi istemi üzerine duruşmadan bağışık tutulmuşsa veya müdafii aracılığıyla temsil edilmek yetkisini kullanmışsa artık eski hâle getirme isteminde bulunamaz.

Tebliğin usulüne uygun yapılması süreyi doğrudan etkiler. Yargıtay 11. Ceza Dairesi, hükümler yokluğunda verilen sanığın bilinen adresine önce Tebligat Kanunu m. 21/1'e göre tebligat çıkarılması gerekirken doğrudan m. 21/2'ye göre yapılan tebliği usulsüz saymış, tebliğ günü sanığın başka suçtan ceza infaz kurumunda hükümlü bulunduğunu da gözeterek temyiz isteğini süresinde kabul etmiştir.⁶ Bu değerlendirme 1412 sayılı Kanunun temyiz hükümlerine tabi eski bir hüküm hakkındadır; bugünkü CMK m. 273 ve 291 metnine değinmez.