Esas hakkında mütalaa ve mütalaaya karşı savunma (CMK m. 216)

CMK m. 216/1 uyarınca ortaya konulan delillerle ilgili tartışmada söz, sırasıyla katılana veya vekiline, Cumhuriyet savcısına, sanığa ve müdafiine veya kanuni temsilcisine verilir. Yargıtay Ceza Genel Kurulu esas hakkındaki görüşlerin sırasını da buna göre kurar: delillerin tartışılması tamamlandıktan sonra önce bireysel iddia makamını temsil eden katılan ve vekili, sonra kamusal iddia makamını temsil eden Cumhuriyet savcısı esas hakkındaki görüşünü bildirir; sanık veya müdafii de buna ilişkin savunmasını yapar. (Yargıtay CGK, E. 2022/203)¹

CMK m. 216/2'ye göre Cumhuriyet savcısı, katılan veya vekili sanığın ve müdafiinin açıklamalarına; sanık ve müdafii de Cumhuriyet savcısının ve katılanın açıklamalarına cevap verebilir. Hükümden önce son söz, hazır bulunan sanığa verilir (CMK m. 216/3). Ceza Genel Kurulu bu düzeni, kanun koyucunun önce iddia, sonra savunma makamındaki kişilerin söz almasını kabul etmesi ve tez ile antitezin çatışmasıyla karara ulaşılması olarak açıklar. (Yargıtay CGK, E. 2021/294)²

Mütalaanın biçimi kanunda ayrıca düzenlenmemiştir. Ceza Genel Kurulu, eski Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu m. 251'de de CMK m. 216'da da Cumhuriyet savcısının esas hakkındaki mütalaasının ne şekilde olacağına ilişkin bir düzenleme bulunmadığını, düzenlenmeyen alanların yorumla doldurulduğunu ve mahkûmiyet istenirken uygulanması talep edilen kanun maddelerinin açıkça belirtilmesinin yerleşik bir yöntem olduğunu belirtir.¹ CMK'da esas hakkındaki mütalaa, sanık bakımından yalnız m. 202/4-b'de anılır: sanık, mütalaanın verilmesi üzerine sözlü savunmasını kendisini daha iyi ifade edebileceğini beyan ettiği başka bir dilde yapabilir; bu tercümanın giderleri Devlet Hazinesince karşılanmaz ve bu imkân yargılamayı sürüncemede bırakmak için kötüye kullanılamaz.

CMK m. 188/1'e göre duruşmada hükme katılacak hâkimlerin ve Cumhuriyet savcısının hazır bulunması şarttır. CMK m. 33/1 uyarınca duruşmada verilecek kararlar Cumhuriyet savcısı, duruşmada hazır bulunan müdafi, vekil ve diğer ilgililer dinlendikten sonra verilir. Ceza Genel Kuruluna göre bu hüküm Cumhuriyet savcısı yönünden emredicidir; hüküm aşamasında iddia makamının son görüşünün ne olduğunun bilinmesi, etkin bir savunma hakkının kullanılması bakımından büyük önem taşır. (Yargıtay CGK, E. 2023/394)³

Ceza Genel Kuruluna göre kamusal iddia makamını temsil eden Cumhuriyet savcısı, karar verilmeden önce toplanan kanıtlara göre esasa ilişkin görüşünü açık ve anlaşılır biçimde açıklamak, görüşü mahkûmiyete ilişkinse mevzuattaki kanun ve maddeleri de göstermek zorundadır.¹ Kurul aynı ölçüyü başka bir kararında da tekrarlar ve gerekçesini tek cümleyle verir: sağlıklı bir savunma ancak sağlıklı bir iddia üzerine kurulabilir.²

Ceza Genel Kurulu 2025 tarihli kararında asgari içeriği üç unsurla tarif etti. Mütalaa 1) sanığa yüklenen maddi vakıayı, 2) bu vakıanın hukuki nitelendirmesini ve 3) mahkûmiyete ilişkinse nitelendirmeyle ilgili kanun maddelerini açık ve anlaşılır biçimde göstermelidir. Mütalaa doğrudan verilebileceği gibi iddianameye ya da bu özellikleri taşıyan önceki bir mütalaaya atıfla da verilebilir.³ Bu karar oy çokluğuyla verilmiştir.

Aynı kararda Kurul, Cumhuriyet savcısının bozmaya karşı diyeceklerini bildirmesi ile esas hakkındaki mütalaasını sunmasının ilke olarak farklı işlevleri ve sonuçları olan iki ayrı savcılık işlemi olduğunu belirtir. Davaya yeniden bakan mahkeme bozma kararına uysa da önceki kararında direnmeyi seçse de mütalaanın, savunma hakkının etkin kullanılmasına imkân verecek açıklık ve yeterlilikte olması usuli bir zorunluluktur.³

CMK m. 307/1 uyarınca Yargıtay'ın bozma kararı üzerine davaya yeniden bakan bölge adliye ya da ilk derece mahkemesi, ilgililere bozmaya karşı diyeceklerini sorar. Ceza Genel Kurulu bu beyanı ve esas hakkındaki mütalaayı ilke olarak farklı işlevleri ve sonuçları olan iki ayrı savcılık işlemi sayar.³

Ceza Genel Kurulunun 29.06.2022 tarihli kararına konu dosyada bölge adliye mahkemesi bozmadan sonraki oturumda bozma ilamını okutmuş, Cumhuriyet savcısı bozmaya ilişkin beyanında bozma ilamına uyulmasını ve önceki tarihli mütalaası doğrultusunda sanığın cezalandırılmasını istemiş, mahkeme de önceki hükümde direnmişti. Kurul bu sözlerin esas hakkında mütalaa olarak geçerli ve yeterli kabul edilemeyeceğine karar verdi; Cumhuriyet savcısının esas hakkındaki görüşü sorulmadan ve hazır bulunan katılanlar vekili ile sanık müdafiine esasa ilişkin savunma imkânı tanınmadan kurulan hüküm bozuldu.²

Ceza Genel Kurulunun 2025 tarihli kararına konu dosyada ise bozmadan sonraki oturumda Cumhuriyet savcısı, sanığın taklit ürünü satışa arz ettiğinin sabit olduğunu belirterek ilk derece mahkemesinin mahkûmiyet hükmüne yönelik istinaf başvurusunun esastan reddini istemişti. Kurul, bozma kararıyla ilk derece ve bölge adliye mahkemesi kararlarının ortadan kalkacağını, mahkûmiyet isteyen Cumhuriyet savcısının nitelendirmeyle ilgili kanun maddelerini açık ve anlaşılır biçimde göstermesi gerektiğini belirterek bu beyanı geçerli ve yeterli bir mütalaa saymadı; esas hakkındaki görüş usulüne uygun alınmadan hüküm kurulmasıyla sanığın savunma hakkının kısıtlandığını kabul etti.³

Her iki kararda Kurul ayrıca, aleyhe olan bozmaya karşı sanığın beyanı alınmadan hüküm kurulmasını ayrı bir bozma nedeni saydı.²³ CMK m. 307/2'ye göre dosyadaki adresine davetiye tebliğ edilemeyen ya da tebliğe rağmen duruşmaya gelmeyen sanığın bozmaya karşı beyanı saptanmamış olsa da dava yokluğunda bitirilebilir; ancak verilecek ceza bozmaya konu cezadan daha ağırsa sanığın her hâlde dinlenmesi gerekir.

CMK m. 225/1'e göre hüküm, ancak iddianamede unsurları gösterilen suça ilişkin fiil ve faili hakkında verilir. Ceza Genel Kurulu da kovuşturmanın sınırlarını iddianameyi hazırlayan iddia makamının belirlediğini, kovuşturma sonunda iddia makamının duruşmada tartışılan kanıtları değerlendirerek esasa ilişkin iddialarını ortaya koyduğunu belirtir.¹

CMK m. 225/2 uyarınca mahkeme, fiilin nitelendirilmesinde iddia ve savunmalarla bağlı değildir. Kanunda mütalaaya bundan farklı bir bağlayıcılık tanıyan hüküm yoktur. Bu sayfadaki kararların hiçbiri mütalaanın mahkemeyi bağlayıp bağlamadığını ayrıca tartışmamıştır; sorunun dayanağı madde metinleridir.

Nitelendirmenin değişmesi hâlinde sanık için ayrı bir güvence vardır. CMK m. 226/1'e göre sanık, suçun hukuki niteliğinin değişmesinden önce haber verilip savunmasını yapabilecek hâle getirilmedikçe iddianamede gösterilen suçun değindiği kanun hükmünden başkasıyla mahkûm edilemez. Ek savunma gerektiren hâllerde istem üzerine sanığa ek savunmasını hazırlaması için süre verilir (m. 226/3); bildirimler sanığa ve varsa müdafiine yapılır (m. 226/4).

Kanunda mütalaaya karşı savunma için ayrıca belirlenmiş bir süre yoktur. CMK m. 176/4 çağrı kâğıdının tebliğiyle duruşma günü arasında en az bir hafta süre bulunmasını arar; m. 190/2'ye göre bu süreye uyulmamışsa sanığa duruşmaya ara verilmesini istemeye hakkı olduğu hatırlatılır. CMK m. 190/1 ise duruşmaya kural olarak ara verilmeden devam edilmesini, zorunlu hâllerde davanın makul sürede sonuçlanmasını sağlayacak biçimde ara verilebilmesini öngörür.

Yargıtay 3. Ceza Dairesinin 2022 tarihli kararına konu dosyada Cumhuriyet savcısı esas hakkındaki mütalaasını oturumda sunmuş, sanık müdafii buna karşı savunma için süre istemişti. Mahkeme talebi, mütalaanın iddianame doğrultusunda olduğu, müdafiin mütalaadan önceki 29.05.2018 havale tarihli dilekçesiyle esas hakkındaki savunmasını bildirdiği ve yeniden süre verilmesinin yargılamayı uzatacağı gerekçesiyle reddetti. Daire bu reddi, savunma hakkının kullanılmasını etkisiz kılacak biçimde makul süre verilmemesi olarak değerlendirdi ve CMK m. 176/4, 190/2 ve 216'ya aykırılık nedeniyle hükmü bozdu. (Yargıtay 3. CD, E. 2021/21513)⁴

Ceza Genel Kurulunun 08.12.2022 tarihli kararında Cumhuriyet savcısı mütalaasını duruşma dışında hazırlayıp 31.10.2019'da dosyaya sunmuş, mütalaa aynı gün tutuklu sanıklara ve müdafilerine tebliğ edilmiş, hüküm 04.11.2019 tarihli oturumda kurulmuştu. Kurul iki soruyu birbirinden ayırdı: 1) sanıklar ve müdafileri mütalaadan haberdar olduğu ve CMK m. 216/1'deki sıraya göre söz verildiği için, bu dosyada mütalaanın duruşma tutanağına geçirilmemesi savunma hakkını kısıtlamadı; Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığının mütalaanın sanıkların yüzüne karşı okunmadığına dair itirazı reddedildi; 2) sanıklara yeterince süre verilmemesi ise, Özel Dairenin itiraz üzerine verdiği kararda da belirtildiği üzere, savunma hakkını kısıtladı. Hüküm bu nedenle ve eksik araştırma nedeniyle bozuldu.¹

Yargıtay 3. Ceza Dairesinin 2025 tarihli kararında mahkeme, mütalaa içeren duruşma tutanağının sanığa tebliğine ve savunmasını hazırlaması için gelecek oturuma kadar süre verilmesine ara karar kurmuş, ancak tebliğ yapılmadan yargılamaya devam ederek hüküm kurmuştu. Daire, ara karar gereğince mütalaanın sanığa tebliğinin sağlanması gerektiğini belirterek bunu savunma hakkının kısıtlanması ve CMK m. 216'ya aykırılık saydı; hüküm başka nedenlerle birlikte bozuldu. (Yargıtay 3. CD, E. 2022/29374)⁵

Kararlar gün sayısını ayrıca yazmaz; ancak 3. Ceza Dairesi mütalaaya karşı savunma için makul süre verilmemesini CMK m. 176/4, 190/2 ve 216'ya aykırılık saymıştır.⁴ Ceza Genel Kurulunun 08.12.2022 tarihli kararına konu dosyada da Özel Daire (3. Ceza Dairesi), Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığının, mütalaanın sanık müdafilerine Ceza Muhakemesi Kanununda öngörülen süreye uyularak tebliğ edilmediğine ve bu sebeple savunma hakkının kısıtlandığına ilişkin itirazını kabul etmişti; Kurul hükmünde bu kabulü gözeterek onama kararını kaldırdı.¹

CMK m. 216/3 uyarınca hükümden önce son söz, hazır bulunan sanığa verilir. Ceza Genel Kuruluna göre savunma hakkıyla yakından ilgili olan bu usul kuralı emredicidir ve kurala uyulmaması kanuna mutlak aykırılık oluşturur. (Yargıtay CGK, E. 2020/129)⁶

Kurulun 2020 tarihli kararına konu dosyada Cumhuriyet savcısının esas hakkındaki mütalaasından sonra önce sanığa son sözü sorulmuş, ardından sırasıyla iki müdafie mütalaaya karşı diyecekleri sorulmuş ve sanığa yeniden söz verilmeden hüküm kurulmuştu. Kurul, müdafilerin konuşmasından sonra sanık için son söz hakkının yeniden zorunlu hâle geldiğini, bu hak tanınmadan hükmün kurulmasının CMK m. 216/3'e açıkça aykırı olduğunu belirtti; katılan vekillerinin temyiz ettiği beraat hükümlerini diğer yönleri incelemeden bozdu.⁶

Aynı kararda Kurul, son sözün sanığa verilmesi kuralının bozmadan sonra başlayan yargılamada da aynen geçerli olduğunu ve kurala uyulmamasının temyiz incelemesinde hükmün esasına geçilmeden önce bozma nedeni sayılacağını belirtir.⁶

CMK m. 216/3'ün 2017'de KHK ile eklenen ve 7078 sayılı Kanunla aynen kabul edilen son cümlesine göre bu aşamada zorunlu müdafiin hazır bulunmaması hükmün açıklanmasına engel değildir. Bu sayfadaki Ceza Genel Kurulu kararları bu cümleyi yalnız aktarır; uygulamasına dair bir değerlendirme yapmaz.

CMK m. 193/1'e göre kanunun ayrık tuttuğu hâller saklı kalmak üzere hazır bulunmayan sanık hakkında duruşma yapılmaz. Sorgusu yapılmış sanık ya da bu konuda yetkili kıldığı müdafii isterse mahkeme sanığı duruşmada hazır bulunmaktan bağışık tutabilir (CMK m. 196/1); hâkim veya mahkemenin zorunlu gördüğü durumlarda yurt içinde bulunan sanığın görüntülü ve sesli iletişim tekniğiyle duruşmalara katılmasına karar verilebilir (m. 196/4). Sanık hazır bulunmasa da müdafii bütün oturumlarda hazır bulunmak yetkisine sahiptir (m. 197/1).

Yargıtay 1. Ceza Dairesinin 2010 tarihli kararına konu dosyada başka suçtan başka yer cezaevinde hükümlü bulunan sanık, aleyhine olan bozmaya karşı savunması alındıktan sonra talebi üzerine duruşmalardan bağışık tutulmuş, ancak mütalaaya karşı beyanı alınmamıştı. Daire, mütalaaya karşı savunmasının alınması ve son sözünün tespiti için bulunduğu yer mahkemesine talimat yazılması yerine duruşmada bulunan müdafiin beyanıyla yetinilmesini savunma hakkının kısıtlanması saydı ve hükmü bozdu. (Yargıtay 1. CD, E. 2009/8090)⁷

Bu karar 2010'da verilmiş, bozma 1412 sayılı Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu m. 321 uyarınca yapılmıştır ve karar talimat yolunu anar; görüntülü ve sesli iletişimle katılmayı düzenleyen m. 196/4'ün bugünkü metni 2017'de değiştirilmiştir. Karar, talebi üzerine bağışık tutulan ve başka yer cezaevinde bulunan sanığa ilişkindir.⁷

Ceza Genel Kurulunun 2013 tarihli kararına konu dosyada ise sorgusu yapılmış ve başka suçtan tutuklu olan sanık, yargı çevresi dışındaki bir cezaevine nakledilmiş ve hükmün açıklandığı oturuma getirilmemişti; bu oturumda Cumhuriyet savcısı esas hakkındaki görüşünü açıklamış, sanık müdafii esasa ilişkin savunmasını yapmıştı. Sanık daha önce 17.07.2007 tarihli dilekçesiyle duruşmalara katılmak istediğini bildirmiş, 21.09.2007 ve 27.12.2007 tarihli oturumlara müdafiiyle birlikte katılmıştı. Kurul, CMK m. 196/5'e göre sorgusu yapılmış ve zorunlu nedenlerle yargı çevresi dışındaki bir tutukevine nakledilmiş sanığın getirilmemesine mahkemece karar verilebileceğini, bu kararın sanığın bulunmadığı oturumda duruşmaya devam edilmesiyle örtülü olarak da verilebileceğini belirtti. Müdafiin sanığın getirilmesi yönünde bir talebi olmadığını, mahkemenin de sanığın hazır bulunmasına gerek görmeyerek duruşmaya devam ettiğini ve sanığa son oturumda müdafii vasıtasıyla yeterince savunma imkânı verildiğini kabul ederek bu uygulamanın CMK m. 196'ya aykırı olmadığına ve savunma hakkını kısıtlamadığına karar verdi; Özel Dairenin bozma kararını kaldırdı. Bu karar oy çokluğuyla verilmiştir. (Yargıtay CGK, E. 2013/106)⁸

Kurul kararı 1. Ceza Dairesinin 2010 tarihli kararına değinmez. İki dosyada sanığın son oturumda bulunmamasının nedeni farklıdır: 2010 kararında sanık talebi üzerine duruşmalardan bağışık tutulmuştu,⁷ 2013 kararında ise yargı çevresi dışındaki cezaevine nakledilip getirilmemişti.⁸

Ceza Genel Kurulunun 2018 tarihli kararına konu dosyada ise sanık, aynı yargı çevresindeki ceza infaz kurumunda başka bir suçtan tutukluydu. Sorgusu sırasında kendisine duruşmadan bağışık tutulmak isteyip istemediği sorulmamış, sanığın da bu yönde bir beyanı olmamıştı. Sanık, Cumhuriyet savcısının esas hakkındaki görüşünü bildirdiği ve hükmün açıklandığı oturumlarda hazır bulundurulmadan mahkûm edilmiş, Özel Daire hükmü onamıştı. Kurul bunu savunma hakkının sınırlandırılması saydı. Kurula göre duruşmada hazır bulunmak, yükümlülük yönü olmakla birlikte öncelikle sanık için bir haktır ve sanık bu haktan ancak açıkça söyleyerek vazgeçebilir. Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığının itirazı kabul edildi, onama kararı kaldırıldı ve hükümler diğer yönleri incelenmeden oy birliğiyle bozuldu. (Yargıtay CGK, E. 2018/122)⁹ Kurul bu kararda 2013 tarihli karara değinmez; 2013 kararındaki sanık yargı çevresi dışındaki bir cezaevine nakledilmişti (CMK m. 196/5).⁸

Ceza Genel Kurulunun 2025 tarihli kararına konu dosyada bozmadan sonraki oturuma taraflar gelmemiş, sanık adına çıkarılan çağrı kâğıdı iade edilmişti. Kurul, duruşmadan haberdar edilmeyen sanığın yokluğunda aleyhine olan bozmaya karşı diyecekleri sorulmadan hüküm kurulmasını kanuna açıkça aykırı buldu.³

CMK m. 216/1'e göre delillerin tartışılmasında ilk söz katılana veya vekiline verilir; m. 216/2'ye göre katılan veya vekili sanığın ve müdafiinin açıklamalarına cevap verebilir. Ceza Genel Kuruluna göre katılan ve vekili bireysel iddia makamı olarak esas hakkındaki görüşünü Cumhuriyet savcısından önce bildirir.¹

Yargıtay 12. Ceza Dairesinin 2015 tarihli kararında taksirle yaralama suçundan sanığın beraatine ilişkin hüküm katılanlar vekillerinin temyizi üzerine incelendi. Daire, duruşmada hazır olan katılan ve katılanlar vekillerine iddia makamının esas hakkındaki mütalaasına karşı diyecekleri sorulmadan karar verilmesini kanuna aykırı buldu ve hükmü eksik inceleme ile birlikte bu nedenle de bozdu. (Yargıtay 12. CD, E. 2014/21204)¹⁰

Ceza Genel Kurulunun 29.06.2022 tarihli kararında da bozma nedeni, Cumhuriyet savcısının esas hakkındaki görüşünün sorulmamasıyla birlikte hazır bulunan katılanlar vekili ve sanık müdafiine esasa ilişkin savunma imkânı tanınmamasıdır.² Katılanın mütalaaya karşı görüşünün sorulmamasının yalnız sanığın temyizi üzerine bozma nedeni olup olmadığı bu kararlarda tartışılmamıştır.

CMK m. 289/1-h uyarınca hüküm için önemli olan hususlarda mahkeme kararıyla savunma hakkının sınırlandırılmış olması, temyiz dilekçesinde gösterilmemiş olsa da hukuka kesin aykırılık sayılır. Cumhuriyet savcısının veya duruşmada kanunen mutlaka hazır bulunması gereken diğer kişilerin yokluğunda duruşma yapılması da aynı maddenin (e) bendinde sayılır.

Ceza Genel Kuruluna göre Cumhuriyet savcısının davanın esasına ilişkin görüşü alınmadan ve hazır bulunan sanığa esas hakkında savunma yapma imkânı tanınmadan hüküm kurulması, sanığın en önemli haklarından biri olan savunma hakkının kısıtlanması sonucunu doğurur.¹ Ceza Genel Kurulunun 29.06.2022 ve 2020 tarihli kararlarında bu tür usul hataları, hükmün diğer yönleri incelenmeden bozulmasına yol açmıştır.²⁶

Usul hatası yalnız mahkûmiyet hükümlerini etkilemez. 2020 tarihli Ceza Genel Kurulu kararında ve 2015 tarihli 12. Ceza Dairesi kararında bozulan hükümler, katılan tarafın temyizi üzerine incelenen beraat hükümleriydi.⁶¹⁰