Karşılıksız çek suçu (5941 sayılı Kanun m. 5)

Uygulamadaki adı "karşılıksız çek" olsa da kanundaki tanım daha dardır. 5941 sayılı Kanun m. 5/1, çek yazmayı değil, "üzerinde yazılı bulunan düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde ibrazında, çekle ilgili olarak karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi"yi cezalandırır. Suçun maddi unsuru bir belge düzenlemek değil, çekin karşılığını hesapta bulundurmayarak bankanın karşılıksızdır işlemi yapmasına yol açmaktır.

Bu tanım üç koşulu birlikte arar: 1) çek, üzerindeki düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde muhatap bankaya ibraz edilmiş olacak, 2) ibraz anında çekin karşılığı hesapta bulunmayacak, 3) bankaca karşılıksızdır işlemi yapılacak. Aynı Kanun'un m. 3/8 hükmü de ileri düzenleme tarihli çeklerde hukuki takip yapılabilmesini, çekin düzenleme tarihine göre kanunî ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilmesi ve karşılıksızdır işlemine tabi tutulması şartına bağlar.

Karşılıksızdır işlemi bir formalite değildir; kanun onu adım adım tarif eder. 5941 sayılı Kanun m. 3/4'e göre işlem hamilin talebi üzerine, çekin arka yüzüne ibraz tarihi, hesap durumu, bankanın ödediği miktar ve ibraz edenin adı soyadı yazılmak ve bu kişi ile banka yetkilisi tarafından imzalanmak suretiyle yapılır; hamil imzalamaktan kaçınırsa karşılıksızdır işlemi yapılmaz. m. 3/2 ise işlemin, bankanın hamile kanunen ödemekle yükümlü olduğu miktarın dışında, çek bedelinin karşılanamayan kısmıyla sınırlı yapılacağını söyler.

Suçun bugünkü hâli 2016'da kurulmuştur: 5/1. madde 15/7/2016 tarihli ve 6728 sayılı Kanun'un 63. maddesiyle yeniden düzenlenmiş ve 09.08.2016'da yürürlüğe girmiştir. Yargıtay 7. Ceza Dairesi, 29.07.2016 tarihinde keşide edilen ve aynı gün ibraz edilen bir şirket çekinde, düzenlemenin yürürlüğünden önce eylemin kanunda suç olarak düzenlenmediği ve suçun unsurlarının oluşmadığı yönündeki istemi yerinde görerek mahkûmiyeti kanun yararına bozmuş ve sanığın beraatine karar vermiştir. (Yargıtay 7. CD, E. 2023/8321)¹

Suç her çek bakımından ayrı ayrı işlenir. Madde metnindeki "her bir çekle ilgili olarak" ibaresi, bir dosyada birden çok çek bulunsa bile her çek için ayrı ceza belirlenmesini ve ayrı hüküm kurulmasını gerektirir. Bunun şikâyet süresinden etkin pişmanlığa kadar bütün aşamalarda sonucu vardır: bir çek yönünden düşen dava, diğer çekler yönünden yürümeye devam eder.

5941 sayılı Kanun m. 5/1'e göre yaptırım hapis değil, adli para cezasıdır: her bir çekle ilgili olarak binbeşyüz güne kadar adli para cezasına hükmolunur. Ceza önce gün olarak belirlenir, sonra TCK m. 52 uyarınca bir gün karşılığı takdir edilen tutarla çarpılır; TCK m. 52/2 bu tutarı en az yüz, en fazla beşyüz Türk Lirası olarak sınırlar.

Maddenin ikinci cümlesi cezayı asıl belirleyen kuraldır: hükmedilecek adli para cezası, çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz. Bu bir ekleme değil, yükseltmedir. Yargıtay 7. Ceza Dairesi, temel cezadan çıkan 10.000 TL'yi karşılıksız kalan 70.970 TL'ye ekleyerek 90.970 TL adli para cezasına hükmeden icra ceza mahkemesi kararını kanun yararına bozmuş ve tutarı 70.970 TL olarak düzeltmiştir. (Yargıtay 7. CD, E. 2023/14818)²

Karşılıksız kalan miktar da çek bedelinin tamamı değildir. 5941 sayılı Kanun m. 3/3 muhatap bankayı, süresinde ibraz edilen her çek yaprağı için belirli bir tutarı ödemekle yükümlü tutar; m. 3/4 uyarınca banka tarafından ödenen miktar düşüldükten sonra karşılıksız kalan tutar çekin arkasına açıkça yazılır. Cezanın alt sınırı bu tutardır.

Bir gün karşılığı tutarın nasıl takdir edileceği, cezanın infazıyla birlikte düşünüldüğünde tartışma yaratmıştır. Yargıtay 7. Ceza Dairesi, bölge adliye mahkemesi ceza daireleri arasındaki karar uyuşmazlığını giderirken, TCK m. 52'deki düzenlemelerin maddi ceza hukukuna, 5275 sayılı Kanun m. 106'daki düzenlemelerin ise infaza ilişkin olduğunu; lehe kanun belirlenirken infaza ilişkin hükümlerin dikkate alınmayacağını ve infaz düzenlemeleri gözetilerek temel ceza belirlenmesinin hukuka uygun olmayacağını saptamıştır. (Yargıtay 7. CD, E. 2025/1)³

Ceza yanında bir de güvenlik tedbiri vardır: mahkeme çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına, yasak zaten varsa devamına hükmeder; yargılama sırasında da resen koruma tedbiri olarak bu yasağa karar verilir. Daire, 6728 sayılı Kanun'la yapılan değişiklikten sonra yasağın çek hesabı sahibi gerçek veya tüzel kişi yanında "bu tüzel kişi adına çek keşide edenler" hakkında da uygulanacağını belirterek, hem şirket hem de şirketi temsile yetkili sanık hakkında yasağa hükmedilmesini hukuka uygun bulmuş ve aksi yöndeki kanun yararına bozma istemini reddetmiştir. (Yargıtay 7. CD, E. 2024/2619)⁴

Yasağın sonuçları para cezasından ağır olabilir: yasaklı kişi elindeki bütün çek yapraklarını bankalara iade etmek zorundadır, adına yeni çek hesabı açılamaz (m. 5/6) ve yasaklılık süresince sermaye şirketlerinin yönetim organlarında görev alamaz (m. 5/2).

Hapis cezası verilmemesi, hapis riskinin bulunmadığı anlamına gelmez. 5941 sayılı Kanun m. 5/11 uyarınca birinci fıkra gereğince verilen adli para cezaları ödenmezse, 5275 sayılı Kanun m. 106/3'teki kamuya yararlı bir işte çalıştırma kararı verilmeksizin doğrudan hapis cezasına çevrilir. 5275 sayılı Kanun m. 106/7'ye göre adli para cezası yerine çektirilen hapis süresi üç yılı, birden fazla hükümle mahkûmiyet hâlinde beş yılı geçemez.

5941 sayılı Kanun m. 5/2, çek karşılığını ilgili banka hesabında bulundurmakla yükümlü kişiyi tanımlar: çek hesabı sahibi. Hesap sahibi tüzel kişi ise yükümlü, o tüzel kişinin mali işlerini yürütmekle görevlendirilen yönetim organı üyesidir; böyle bir belirleme yapılmamışsa yönetim organını oluşturan gerçek kişi veya kişilerdir. Uygulamada sorumluluğun kime ait olduğu, çoğu zaman şirket içinde böyle bir görevlendirme yapılıp yapılmadığına bakılarak çözülür.

Tüzel kişinin kendisi bu davada sanık olamaz. Yargıtay 7. Ceza Dairesi, borçlu şirketin sanık sıfatıyla adli para cezasına mahkûm edildiği bir kararda, suçun failinin çek karşılığını bulundurmakla yükümlü gerçek kişiler olabileceği ve TCK m. 20/2 gereğince tüzel kişilere ceza yaptırımı uygulanamayacağı yönündeki istemi yerinde görerek kararı kanun yararına bozmuştur. (Yargıtay 7. CD, E. 2023/7454)⁵ Aynı istemde, şikâyet dilekçesinde şirket yetkililerine hiç yer verilmemiş olmasının sonradan mahkemece tamamlanamayacağı da belirtilmiştir.

Gerçek kişi hesap sahipleri bakımından kanun bir yolu kapatmıştır: m. 5/3 uyarınca çek hesabı sahibi gerçek kişi, kendisi adına çek düzenlemek üzere bir başkasını temsilci veya vekil olarak tayin edemez; buna rağmen temsilci ya da vekil sıfatıyla çek düzenlenirse hukuki ve cezai sorumluluk yine hesap sahibine aittir.

Şirketin mali sıkıntıya girip konkordato talep etmesi, geçmişte karşılıksız kalan çeklerin cezai sonucunu kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Daire, mahkûmiyete konu dokuz çekin tamamının henüz ticaret mahkemesinde açılmış bir konkordato davası yokken karşılıksızdır işlemine tabi tutulduğu olayda, suçun işlenmesinden sonra açılacak konkordato davasının icra ceza mahkemesindeki davada bekletici sorun yapılması için maddi veya hukuki bir sebep bulunmadığı görüşünü benimseyerek kanun yararına bozma istemini reddetmiştir. (Yargıtay 7. CD, E. 2025/694)⁶

Bu suç resen soruşturulmaz. 5941 sayılı Kanun m. 5/1, adli para cezasına "hamilin şikâyeti üzerine" hükmolunacağını söyler; şikâyet hakkı çeki elinde bulunduran yetkili hamile aittir. Şikâyet yoksa dosya açılmaz, açılmışsa yürümez.

Süre, ceza hukukunun alışılmış altı aylık şikâyet süresi değildir. m. 5/1, bu suçtan açılan davalarda İcra ve İflas Kanunu'nun (2004 sayılı Kanun) 347, 349, 350, 351, 352 ve 353. maddelerindeki yargılama usulünü uygulatır. 2004 sayılı Kanun m. 347'ye göre şikâyet hakkı, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl geçmekle düşer.

Üç aylık sürenin ne zaman başladığı çoğu dosyanın kaderini belirler. Yargıtay 7. Ceza Dairesi, hamilin muhatap banka şubesine yazdığı 23.07.2020 tarihli dilekçeyle çeklerin karşılıksız olduğunu en geç o tarihte öğrendiğinin kabulü gerektiği ve 11.12.2020 tarihli şikâyetin süresinde sayılamayacağı yönündeki istemi yerinde görmüş; mahkûmiyeti kanun yararına bozarak şikâyet hakkının düşürülmesine ve hükmün tüm sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına karar vermiştir. (Yargıtay 7. CD, E. 2023/15644)⁷

Süre her çek için ayrı işler. Birden çok çeki konu alan bir dosyada Daire, yalnız 22.07.2022 düzenleme tarihli tek bir çek yönünden şikâyetin süresinde yapılmadığını saptamış; kararı kanun yararına bozarak sadece o çek bakımından şikâyet hakkının düşürülmesine ve o çeke ilişkin mahkûmiyetin ortadan kaldırılmasına karar vermiş, diğer çeklere dokunmamıştır. (Yargıtay 7. CD, E. 2023/17445)⁸

Şikâyet hakkının el değiştirip değiştiremeyeceği ayrı bir tartışmadır. Daire, bölge adliye mahkemeleri arasındaki içtihat farklılığını giderirken, şikâyet hakkının kural olarak şahsa sıkı sıkıya bağlı ve devredilemez olduğunu, ancak 5411 sayılı Bankacılık Kanunu m. 143/7'nin bu kurala kanunla istisna getirdiğini; alacağı temlik alan varlık yönetim şirketinin suçtan zarar gören sıfatını kazandığını ve bu sıfatın sonucu olarak şikâyet hakkını kullanabileceğini karara bağlamıştır. (Yargıtay 7. CD, E. 2022/3411)⁹

Şikâyetçinin davayı takip yükümlülüğü de vardır. 2004 sayılı Kanun m. 349, tarafların duruşmaya gelmek veya vekil göndermek zorunda olduğunu söyler ve şikâyetçi belirlenen zamanda gelmez, vekil de göndermezse şikâyet hakkının düşeceğini düzenler.

Görevli mahkeme asliye ceza değildir. 5941 sayılı Kanun m. 5/1 açıkça "Bu suçtan dolayı açılan davalar icra mahkemesinde görülür" der; uygulamada bu mahkeme icra ceza mahkemesidir. 5235 sayılı Kanun m. 11 de asliye ceza mahkemesinin görevini "Kanunların ayrıca görevli kıldığı hâller saklı kalmak üzere" tanımlayarak bu özel görev kuralına yer bırakır.

Yetkili yer üç seçenek arasından belirlenir: çekin tahsil için bankaya ibraz edildiği yer, çek hesabının açıldığı banka şubesinin bulunduğu yer ya da hesap sahibinin yahut şikâyetçinin yerleşim yeri. İki icra ceza mahkemesi de yetkisizlik kararı verirse yargı yeri Yargıtayca belirlenir; Yargıtay 5. Ceza Dairesi böyle bir dosyada İzmir 7. İcra Ceza Mahkemesinin yetkisizlik kararını yerinde görmeyerek kaldırmıştır. (Yargıtay 5. CD, E. 2025/5232)¹⁰

Yargılama usulü de genel ceza muhakemesinden ayrılır. 2004 sayılı Kanun m. 349'a göre şikâyet dilekçe ile veya şifahi beyanla yapılır; dilekçeyi alan icra mahkemesi duruşma için hemen bir gün tayin eder ve sanığa celpname gönderir. Sanık gelmez veya müdafi göndermezse zabıta marifetiyle getirilir; bu şekilde de bulundurulamazsa muhakeme gıyabında görülür.

Kanun yolu bakımından ikili bir düzen vardır. 2004 sayılı Kanun m. 353'ün ikinci fıkrası, icra mahkemesinin bu Bapta yer alan suçlardan verdiği hükümler için Ceza Muhakemesi Kanunu'nun kanun yollarına ilişkin hükümlerinin uygulanacağını söyler. Buna karşılık koruma tedbiri olarak verilen çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı kararlarına karşı yapılan itirazlarda, 5941 sayılı Kanun m. 5/1'in yollamasıyla m. 353'ün birinci fıkrasındaki iki haftalık itiraz usulü işler. Bu düzenin bir sonucu daha vardır: suç adli para cezasını gerektirdiğinden, CMK m. 286/2-e uyarınca ilk derece mahkemesinin hükmüne ilişkin her türlü bölge adliye mahkemesi kararı temyiz edilemez; yani istinaf kararı kesindir. Bu nedenle bu suçta Yargıtay denetimi büyük ölçüde kanun yararına bozma yoluyla gerçekleşir — aşağıdaki kararların çoğu da kanun yararına bozma kararıdır.

Aynı şikâyet dilekçesine dayanılarak aynı çek için ikinci bir dava açılamaz. Daire, iki ayrı dosyada aynı çeklerle ilgili aynı şikâyet dilekçesine istinaden yargılama yapıldığını saptamış; önceki dosyada hüküm kurulan iki çek yönünden CMK m. 223/7 uyarınca davanın reddine karar verirken, o dosyada hiç hüküm kurulmamış iki çek yönünden tebliğnamedeki görüşe iştirak etmemiş ve istemi reddetmiştir. (Yargıtay 7. CD, E. 2023/13778)¹¹

Bu suçta hükmün açıklanmasının geri bırakılması yolu kapalıdır. 5941 sayılı Kanun m. 5/10, birinci fıkrada tanımlanan suç nedeniyle ön ödeme, uzlaşma ve hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına ilişkin hükümlerin uygulanmayacağını düzenler. Erteleme de gündeme gelmez; TCK m. 51/1 yalnız iki yıl veya daha az süreli hapis cezasına mahkûmiyette uygulanır, bu suçta ise hapis cezası verilmemektedir.

5941 sayılı Kanun m. 6/1 bu suçun en pratik hükmüdür: karşılıksız kalan çek bedelini, çekin düzenleme tarihine göre kanunî ibraz tarihinden itibaren işleyecek 3095 sayılı Kanun'a göre ticarî işlerde temerrüt faiz oranı üzerinden hesaplanacak faiziyle birlikte tamamen ödeyen kişi hakkında, yargılama aşamasında davanın düşmesine; mahkûmiyet hükmü kesinleşmişse hükmün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına karar verilir.

Buradaki "faiziyle birlikte tamamen" ifadesi katıdır. Yargıtay 7. Ceza Dairesi, Anayasa Mahkemesinin 2017 tarihli iptal kararının m. 5/1'deki cezanın alt sınırının belirlenmesine ilişkin olduğunu, buna karşılık etkin pişmanlık hükmünden yararlanabilmek için çekin karşılıksız kalan kısmının kanunî ibraz tarihinden itibaren işleyecek faiziyle birlikte tamamen ödenmesi gerektiğini belirtmiş; karşılıksız kalan miktarın ödendiği ileri sürülen dosyada infazın durdurulması isteminin reddinde isabetsizlik görmeyerek kanun yararına bozma istemini reddetmiştir. (Yargıtay 7. CD, E. 2023/17427)¹²

Aynı sonuç ödeme olmadan da doğabilir: m. 6/2, şikâyetten vazgeçme hâlinde de birinci fıkra hükmünün uygulanacağını söyler. 2004 sayılı Kanun m. 354 de bu Bapta yazılı şikâyete bağlı suçlarda müştekinin feragati veya borcun itfa edildiğinin sabit olması hâlinde dava ve bütün neticeleriyle beraber cezanın düşeceğini düzenler.

Dava lehe sonuçlanırsa yasak ayrıca talep edilmeden kalkar. m. 5/9 uyarınca beraat, ceza verilmesine yer olmadığı, davanın düşmesi veya davanın reddi kararı verilmesi hâlinde, aynı kararda çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağının kaldırılmasına da karar verilir.

Mahkûmiyet kesinleşmiş ve ödeme de yapılmamışsa yasak kendiliğinden sona ermez. m. 6/3, kişinin mahkûm olduğu cezanın tamamen infaz edildiği tarihten itibaren üç yıl ve her hâlde yasağın konulduğu tarihten itibaren on yıl geçtikten sonra hükmü veren mahkemeden yasağın kaldırılmasını isteyebileceğini, bu karara karşı itiraz edilebileceğini düzenler.

2020'de eklenen ve 2021'de değiştirilen geçici m. 5 ise sınırlı bir dönem için ayrı bir yol açmıştır: 30/4/2021 tarihine kadar işlenen suçtan mahkûm olanların cezalarının infazı durdurulmuş; çek bedelinin ödenmeyen kısmının onda birinin 30/6/2022 tarihine kadar, kalanın da bu tarihten itibaren ikişer ay arayla on beş eşit taksitle ödenmesi hâlinde mahkûmiyetin bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına karar verilmiştir. Maddedeki ödeme takvimi dolduğundan bugün ödemeye bağlı tek yol m. 6/1'dir. Yargıtay 1. Ceza Dairesi, hükmün geçici maddenin yürürlüğünden sonra kesinleşmiş olmasının bu düzenlemeden yararlanmaya engel sayılmasının maddenin getiriliş amacına ve eşitlik ilkesine aykırılık teşkil edeceğini belirterek, infazın durdurulmasına yönelik itirazın reddine dair kararı hukuka uygun bulmuş ve kanun yararına bozma istemini reddetmiştir. (Yargıtay 1. CD, E. 2023/5165)¹³ Geçici madde hükümleri her bir suç için ancak bir kez uygulanır ve infazın durduğu sürede ceza zamanaşımı işlemez.

Dosyanın omurgası üç belgedir: çekin kendisi, üzerindeki karşılıksızdır şerhi ve şikâyet dilekçesi. 5941 sayılı Kanun m. 3/6, kısmî ödeme hâlinde çekin ön ve arka yüzünün onaylı fotokopisinin hamile ücretsiz verileceğini ve hamilin bu fotokopiyi icra mahkemesine şikâyette bulunurken dilekçesine ekleyebileceğini, icra daireleri ile mahkemelerde ispat aracı olarak kullanabileceğini düzenler; mahkemenin istemesi hâlinde çekin aslı gönderilir.

İlk bakılan şey ibraz tarihidir. Çek, üzerindeki düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde ibraz edilmemişse suçun unsuru oluşmaz. Tarih ayrıca kanunun yürürlük tarihiyle de karşılaştırılır: Yargıtay 7. Ceza Dairesi, 6728 sayılı Kanun'un yürürlüğe girdiği 09.08.2016 tarihinden önce keşide edilip aynı gün ibraz edilen bir çekte fiilin o tarihte suç olarak düzenlenmediğini kabul ederek sanığın beraatine karar vermiştir.¹

İkinci olarak karşılıksızdır işleminin usulüne uygunluğu denetlenir. m. 3/4, işlemin hamilin talebi üzerine, çekin arka yüzüne belirli bilgiler yazılmak ve hamil ile banka yetkilisi tarafından imzalanmak suretiyle yapılacağını, hamilin imzalamaktan kaçınması hâlinde karşılıksızdır işlemi yapılmayacağını söyler. Bankanın çekin arkasına düştüğü her şerh bu koşulları taşımaz.

Üçüncü olarak şikâyet dilekçesinin içeriğine bakılır; icra ceza yargılamasında bu dilekçe dava açan belgedir. Daire, şikâyet dilekçesinde yalnız tüzel kişinin şüpheli gösterildiği, şirketin yetkili veya yetkililerine yer verilmediği ve bu eksikliğin sonradan mahkemece tamamlandığı dosyada, tüzel kişi hakkında açılan davanın reddine karar verilmesi gerektiği yönündeki istemi yerinde görerek mahkûmiyeti bozmuştur.⁵

Dördüncü olarak hangi çek için hangi hükmün kurulduğu tek tek karşılaştırılır. Daire, aynı şikâyet dilekçesine dayanan iki dosyayı karşılaştırıp hangi çekler yönünden daha önce hüküm kurulduğunu tespit etmiş; yalnız o çekler bakımından davanın reddine karar vermiş, hüküm kurulmamış çekler yönünden ise bozma istemini reddetmiştir.¹¹

Son olarak tutar hesabı belgeye bağlanır. Karşılıksız kalan miktar, bankanın kanunen ödemekle yükümlü olduğu tutar düşülerek bulunur ve cezanın alt sınırını oluşturur; Daire bu hesabı denetleyerek fazla tayin edilen cezayı düzeltmiştir.² Ödeme iddiası ileri sürüldüğünde de aynı titizlik aranır: ödemenin karşılıksız kalan kısmı faiziyle birlikte tamamen karşılayıp karşılamadığı, dekont ve faiz hesabı üzerinden incelenir.¹²