Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu suçları (2863 sayılı Kanun m. 65-74)

Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu'nun ceza hükümleri Altıncı Bölümde, 65 ile 74. maddeler arasında toplanmıştır. Bu maddeler tek bir suçu değil, birbirinden bağımsız birkaç suçu düzenler; hangisinin uygulanacağı fiilin türüne, fiilin yapıldığı yerin niteliğine ve failin amacına göre değişir.

Kanun önce bir yasak koyar, sonra o yasağa aykırılığı cezalandırır. 1) 2863 sayılı Kanun m. 4, taşınır veya taşınmaz kültür ve tabiat varlığı bulan kişinin bunu en geç üç gün içinde en yakın müze müdürlüğüne, köyde muhtara ya da diğer yerlerde mülki idare amirine bildirmesini zorunlu tutar. 2) m. 9, korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları, koruma alanları ile sit alanlarında koruma bölge kurulu kararlarına aykırı inşai ve fiziki müdahaleyi yasaklar. 3) m. 35, araştırma, sondaj ve kazı yapma hakkını Kültür ve Turizm Bakanlığına verir. 4) m. 50, define aramak isteyenlere Bakanlıkça define arama ruhsatnamesi verilebileceğini, ancak korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlığı olarak belirtilen yerler ile tescil edilen sit alanları ve mezarlıklar bakımından bunun mümkün olmadığını söyler.

Ceza maddeleri bu yasakların karşılığıdır. m. 65 tescilli taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarına, koruma alanlarına ve sit alanlarına yönelik zarar verme ve izinsiz müdahaleyi; m. 67 bildirim yükümlülüğüne aykırılığı ve kültür varlığı ticaretini; m. 68 yurt dışına çıkarmayı; m. 70 Devlet malı niteliğindeki taşınır varlıkların m. 24'e aykırı biçimde elde bulundurulmasını; m. 74 ise izinsiz kazı, sondaj ve define aramayı cezalandırır.

Kanun'un m. 9 hükmü, ceza maddeleri bakımından bir tanım maddesi işlevi de görür: esaslı onarım, inşaat, tesisat, sondaj, kısmen veya tamamen yıkma, yakma, kazı veya benzeri işler inşai ve fiziki müdahale sayılır. Bir mahkeme sanığın eyleminin m. 65 kapsamına girip girmediğini tartışırken bu sayımdan hareket eder. Bir dosyada ilk derece mahkemesi, eylemin m. 9'da sayılan işlerden olmadığı gerekçesiyle beraat kararı vermiş; bu karar yanlış uzmanlık alanından bilirkişi raporu alındığı için kaldırılmış ve yerine kurulan mahkûmiyet Yargıtay 12. Ceza Dairesince onanmıştır. (Yargıtay 12. CD, E. 2021/6555)¹

Bu maddeler 2004 (5226 sayılı Kanun), 2008 (5728 sayılı Kanun), 2013 (6498 sayılı Kanun) ve 2016 (6745 sayılı Kanun) değişiklikleriyle birkaç kez yeniden yazılmıştır. Eski tarihli kararlarda geçen fıkra numaraları — örneğin m. 65/1-b — bugünkü metinde karşılık bulmayabilir; nitekim Anayasa Mahkemesince iptal edilen bir fıkraya dayanılarak kurulan hükümler Yargıtay incelemesinde düzeltilmektedir.

Maddenin iki fıkrası iki ayrı suç kurar ve cezaları birbirinden çok uzaktır. m. 74/1'e göre kültür varlıkları bulmak amacıyla izinsiz kazı veya sondaj yapan kişi iki yıldan beş yıla kadar hapisle; m. 74/2'ye göre izinsiz define araştıranlar üç aydan iki yıla kadar hapisle cezalandırılır.

Ayrımı yapan ölçüt niyet değil, fiildir. Bölge adliye mahkemesinin bu ayrımı kazı fiilinin gerçekleşip gerçekleşmediğine bağlayan, kültür varlığı ya da define bulmak kastıyla hareket edilmiş olmasını ayırt edici ölçüt saymayan değerlendirmesi Yargıtay 12. Ceza Dairesince onanmıştır. (Yargıtay 12. CD, E. 2024/1985)² Aynı ölçüt, sanığın nerede ve ne şekilde arama yaptığı belirlenemediği için m. 74 uygulanamayacağı sonucuna varılan bir başka dosyada da benimsenmiştir. (Yargıtay 12. CD, E. 2025/4719)³

İzinsiz kazı suçu ancak kazı eylemi fiilen başladığında oluşur. Kazı yapmak amacıyla olay yerine gelmiş olmak yeterli değildir: henüz icra hareketlerine başlamadan yakalanan kişilerin eylemi m. 74/1 bakımından hazırlık hareketi sayılmış, suçun unsurlarının oluşmadığı kabul edilmiştir.² Kazının derinliği de tartışılan bir ölçüttür; kararda aktarılan uygulamaya göre kırk santimetreden az derinlikte kalan kazıda eylem teşebbüs aşamasında sayılmakta, bu derinliğin aşılması hâlinde suç tamamlanmış kabul edilmektedir.²

m. 74/2'nin de kendi koşulu vardır: aynı kararda benimsenen ölçüte göre define arama suçunun oluşabilmesi için sit alanı ya da korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı niteliğini taşıyan bir yerde, kazı eylemi olmaksızın yüzeysel faaliyetlerle araştırma yapılmış olması aranır.² Bu yüzden olay yeri korunması gerekli yerlerden değilse — kazı da yoksa — ortada 2863 sayılı Kanun kapsamında bir suç kalmayabilir.² Bir dosyada bölge adliye mahkemesi, bilirkişi ek raporuyla olay yerinde m. 6 kapsamında değerlendirilebilecek taşınmaz kültür varlığı bulunduğunun saptanması üzerine eylemi m. 74/2 kapsamında görmüş; ancak Daire, kazının yeni olduğuna dair delil bulunmadığı gerekçesiyle bu mahkûmiyeti bozmuştur. (Yargıtay 12. CD, E. 2024/572)⁴

m. 74/1'in ikinci cümlesi bir indirim getirir: kazı veya sondajın yapıldığı yer sit alanı ya da bu Kanuna göre korunması gerekli başka bir yer değilse verilecek cezanın üçte biri indirilir. Bu, ayrı bir suç değil aynı suçun daha az cezayı gerektiren hâlidir ve uygulamada "74/1-2. cümle" diye anılır.

Maddenin son iki fıkrası etkin pişmanlığa benzer iki yol açar. Kişi bu maddedeki suçları işleyerek bulduğu kültür varlığını soruşturma başlamadan önce mahalli mülki amire teslim ederse mahkeme cezada üçte ikisine kadar indirim yapabilir. İzinsiz define araştıran kişi, hakkında kovuşturma başlayıncaya kadar kendisini bu fiile sevk eden ve gerekli cihazları temin eden kişilerin kimliklerini açıklar ve yakalanmalarını sağlarsa mahkeme cezada indirim yapabileceği gibi ceza verilmesine yer olmadığına da karar verebilir.

m. 65/1 iki ayrı davranışı aynı cezaya bağlar: 1) tescil edilen sit alanlarının, korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının ve korunma alanlarının yıkılmasına, bozulmasına, tahribine, yok olmasına veya her ne suretle olursa olsun zarar görmesine kasten sebebiyet vermek, 2) bu yerlerde izin alınmaksızın inşai ve fiziki müdahale yapmak veya yaptırmak. Ceza her iki hâlde de iki yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezasıdır.

İkinci seçenek çoğu zaman gözden kaçar: madde yalnız zarar veren eylemleri kapsamaz, izin alınmadan yapılan müdahalenin kendisi de suçtur. Yargıtay 12. Ceza Dairesi bir bozma ilamında, m. 65'in yalnızca sit alanına zarar veren eylemleri kapsamadığını, sit alanında Koruma Kurulundan izin alınmaksızın gerçekleştirilen her türlü inşai ve fiziki müdahalenin de suç oluşturacağını belirtmişti; o dosya sonradan zamanaşımı nedeniyle düşmüştür. (Yargıtay 12. CD, E. 2024/199)⁵

Suçun ön koşulu, taşınmazın suç tarihinde korunmakta olmasıdır: m. 65/1 fiilin, sit alanının ya da varlığın bu Kanuna göre tebliğ veya ilan edilmiş olmasına rağmen işlenmesini arar. Zarar verilen taşınmazın Hazineye ait olduğu bir olayda, haksız zemine yapılan müdahalede korunan yerin koruma altında olup olmadığını bilme unsurunun aranmadığı değerlendirmesiyle m. 65/1'den mahkûmiyet kurulmuş ve bu hüküm Daire tarafından onanmıştır.¹

m. 65/3 tek nitelikli hâldir: birinci ve ikinci fıkradaki fiiller korunması gerekli kültür ve tabiat varlığını yurt dışına kaçırmak amacıyla işlenmişse verilecek cezalar bir kat artırılır. Bu bir amaç unsurudur; failin yurt dışına çıkarmayı planladığı dosyada ayrıca ispatlanması gerekir.

m. 65/4 ise ilk bakışta benzeyen ama çok daha hafif cezalı bir fıkradır. 3194 sayılı İmar Kanunu m. 21 kapsamına giren ruhsata tabi olmayan tadilat ve tamiratların izinsiz ya da izne aykırı yapılması altı aydan üç yıla kadar hapis veya adli para cezasını gerektirir. İki fıkra arasındaki sınır uygulamada sık tartışılır: sit alanında demir profillerle sabitlenmiş, bina niteliği taşıyan ve ruhsat gerektiren bungalov yapılar bakımından bölge adliye mahkemesi bunların m. 65/4'teki "ruhsata tabi olmayan tadilat ve tamiratlar" niteliğinde olmadığına, m. 65/1 kapsamında inşai ve fiziki müdahale sayılacağına karar vermiş, Yargıtay 12. Ceza Dairesi bu hükmü onamıştır. (Yargıtay 12. CD, E. 2021/7765)⁶

Hangi fıkranın uygulanacağını belirleyen ikinci bir ayrıntı da yerel örgütlenmedir: Dairenin bir bozma ilamında, taşınmazın bağlı olduğu idari birimin bünyesinde suç tarihi itibarıyla faaliyette olan koruma, uygulama ve denetim bürosu bulunup bulunmadığının araştırılması, büronun varlığı hâlinde m. 65/4'ün, yokluğu hâlinde m. 65/1'in ikinci cümlesinin uygulanması gerektiği belirtilmiştir.⁵

Aynı eşya, failin ne yaptığına göre dört ayrı maddeye girebilir. Sıralama şudur: bulunan varlığı bildirmemek m. 67/1, bildirimi yapılmamış varlığı satmak veya satın almak m. 67/2, Devlet malı niteliğindeki varlığı m. 24'e aykırı biçimde elde bulundurmak m. 70, varlığı yurt dışına çıkarmak m. 68.

m. 67/1'in dayanağı m. 4'teki üç günlük bildirim süresidir. Süre dolmadan eserler ele geçirilmişse suç oluşmaz: bölge adliye mahkemesinin, sanığın taşları arama tarihinden bir-iki gün önce bulduğuna dair savunmasının aksine delil bulunmadığı ve m. 4'teki üç günlük süre içinde eserlerin ele geçirildiği gerekçesiyle m. 67/1'in kanuni unsurlarının oluşmadığına karar vermesi Daire tarafından onanmıştır. (Yargıtay 12. CD, E. 2024/1331)⁷ Buna karşılık, bulduğu malzemeleri üç günlük süre içinde kurumlara bildirmediği saptanan bir sanık hakkında m. 67/1'den kurulan mahkûmiyet hükmü yerinde bulunmuştur.³

m. 67/2'nin uygulanabilmesi için maddede sayılan hareketlerden en az birinin gerçekleşmesi şarttır. Yargıtay 12. Ceza Dairesi, bildirimi yapılmamış varlığın "satışa arz edilmesi", "satılması", "verilmesi", "satın alınması" veya "kabul edilmesi" eylemlerinden hiçbirinin gerçekleşmediği bir olayda eylemin m. 67/1'de düzenlenen haber verme yükümlülüğüne aykırılık suçunu oluşturduğunu belirterek m. 67/2'den kurulan hükmü bozmuştur. (Yargıtay 12. CD, E. 2023/3008)⁸

Satın alma tek başına da yetmez. Daire, eserleri süs eşyası satan bir dükkândan süs eşyası olarak satın aldığını, ticaretini yapmadığını beyan eden sanık bakımından, eserleri ticari amaçla satın aldığına dair savunmasının aksine delil bulunmadığını saptamış ve eylemin m. 70'te hükme bağlanan kültür varlıklarını bulundurma suçunu oluşturacağını belirterek m. 67/2'den kurulan hükmü bozmuştur. (Yargıtay 12. CD, E. 2023/6242)⁹ m. 70'in cezası bir yıldan üç yıla kadar hapis ve üç bin güne kadar adli para cezasıdır; m. 67/2'ninkinden belirgin biçimde hafiftir.

m. 68, Kanun'un en ağır cezalı hükmüdür: kültür ve tabiat varlıklarını Kanuna aykırı olarak yurt dışına çıkaran kişi beş yıldan on iki yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezasıyla cezalandırılır. Suçun ne zaman tamamlandığı bu ağırlık nedeniyle önem taşır ve Daire konuyu ayrıntılı biçimde ele almıştır: yurt dışına çıkarma, failin varlıkları gümrük kapılarından ya da gümrük kapıları dışında kalan yerlerden geçirterek ülke dışına sevk etmesidir; gümrük kapısından çıkılıyorsa suç gümrük hattının geçilmesiyle tamamlanır. (Yargıtay 12. CD, E. 2022/9118)¹⁰

Havalimanı bakımından Dairenin çizdiği eşik şudur: bagajını teslim eden failde icra hareketleri bagajın toplu denetlemeden sonra uçağa yüklenmesiyle, bagajını yanına alan failde ise pasaport kontrolünden geçip çıkış kaydı düşüldükten sonra son x-ray kontrolünün tamamlanması ve arındırılmış transit alana girilmesiyle suç tamamlanır; uçağa biniş sırasında yakalanma tamamlanmış suçtur, arındırılmış alana girilene kadar yakalanma ise teşebbüstür.¹⁰ Herkesin girip çıkabildiği yolcu bekleme salonuna x-ray cihazından geçilerek girilmesi suçun tamamlanması için yeterli değildir; binanın giriş kapısındaki kontrolde ele geçirme hâlinde icra hareketleri henüz başlamamıştır ve dosya kapsamına göre m. 67 veya m. 70'teki suçlar gündeme gelir.¹⁰

Aynı kararda Daire bir yanlış anlamayı da düzeltmiştir: eserin etnografik nitelikte kültür varlığı olması, o varlığın serbestçe bulundurulabileceği anlamına gelmez; m. 23/a uyarınca tasnif ve tescile tabi eserler bakımından kişinin "tescile tabi taşınır kültür ve tabiat varlığı belgesi" bulunmuyorsa eylemin m. 70 kapsamında değerlendirilmesi gerekir.¹⁰

Cezalar maddeden maddeye çok değişir. 1) m. 65/1 ve m. 65/2: iki yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezası. 2) m. 65/4: altı aydan üç yıla kadar hapis veya adli para cezası. 3) m. 67/1 ve m. 67/3: altı aydan üç yıla kadar hapis. 4) m. 67/2: iki yıldan beş yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezası. 5) m. 68: beş yıldan on iki yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezası. 6) m. 70: bir yıldan üç yıla kadar hapis ve üç bin güne kadar adli para cezası. 7) m. 74/1: iki yıldan beş yıla kadar hapis. 8) m. 74/2: üç aydan iki yıla kadar hapis.

Artırım sebepleri iki tanedir ve ikisi de amaca bağlıdır. m. 65/3 uyarınca m. 65/1 ve m. 65/2'deki fiiller kültür ve tabiat varlığını yurt dışına kaçırmak amacıyla işlenmişse ceza bir kat artırılır. m. 74/2'nin ikinci cümlesi uyarınca define arama fiili yurt dışına kültür varlıklarını kaçırma amacıyla veya kültür varlıklarının korunmasında görevli kişiler tarafından işlenmişse ceza iki katına kadar artırılır. "İki katına kadar" ifadesi bir tavan gösterir; "bir kat" ise sabit bir artırımdır.

İndirim sebepleri de aynı ölçüde nettir. m. 74/1'in ikinci cümlesindeki üçte bir indirim yerin niteliğine bağlıdır; m. 74/3'teki üçte ikisine kadar indirim bulunan varlığın soruşturma başlamadan mülki amire teslimine bağlıdır. Bunlara Türk Ceza Kanunu'nun genel hükümleri de eklenir: uygulamada m. 65/1 ve m. 74/1'den kurulan hükümlerin çoğunda TCK m. 62 uyarınca takdiri indirim uygulanmaktadır.

Adli para cezası bu Kanun'da kural olarak seçenek değildir, hapis cezasının yanında hükmedilir. Hesabı da gün üzerinden yürür: madde önce gün sayısını belirler, sonra bu sayı TCK m. 52/2 uyarınca bir gün karşılığı takdir edilen miktarla çarpılır. Yargıtay 12. Ceza Dairesi, m. 65/1'den verilen dört günlük adli para cezasının o dosyada takdir edilen gün karşılığından — yirmi Türk Lirasından — paraya çevrildiğinde seksen Türk Lirası olması gerekirken sekiz yüz Türk Lirasına hükmedilmesini fazla ceza tayini sayarak hükmü kanun yararına bozmuştur. (Yargıtay 12. CD, E. 2025/2162)¹¹

Aynı kararda Daire, m. 65/1'den tayin olunan iki yıl hapis ve beş gün adli para cezasından TCK m. 62/1 uyarınca onda bir oranında indirim yapıldığında sonucun bir yıl dokuz ay on sekiz gün hapis ve dört gün adli para cezası olması gerektiğini de hesaplamıştır.¹¹ Bu, m. 65/1'in alt sınırından hareket edildiğinde ulaşılan cezanın hükmün açıklanmasının geri bırakılması eşiğine yaklaştığını gösterir.

Suça konu eşyanın akıbeti cezadan bağımsız olarak karara bağlanır. 2863 sayılı Kanun m. 75, bu Kanun kapsamında kalan suçlar nedeniyle elkonulan taşınır kültür ve tabiat varlıklarının müzeye teslim edileceğini söyler; bir dosyada bölge adliye mahkemesi, m. 23 kapsamında müzelik değer taşıyan tasnif ve tescile tabi taşınır kültür varlıklarının bu hüküm uyarınca müze müdürlüğüne teslimine karar verilmemesini eksiklik saymış, Daire hükmü onamıştır. (Yargıtay 12. CD, E. 2024/2018)¹² Sahte olduğu belirlenen eserler bakımından bile Daire, dolandırıcılık suçuna mahal verilmemesi yönünden müze müdürlüğüne teslime karar verilmesi gerektiğini belirtmiştir.⁸

İspatın merkezinde iki teknik saptama vardır: suça konu eşyanın veya yerin 2863 sayılı Kanun kapsamında olup olmadığı, ve failin eyleminin hangi fiile karşılık geldiği. İkisi de bilirkişi incelemesiyle belirlenir.

Bilirkişinin uzmanlık alanı belirleyicidir. Kararlarda benimsenen uygulamaya göre taşınmazın doğal sit olması hâlinde keşifte dinlenmesi ve rapor alınması gereken bilirkişinin çevre mühendislerinden oluşması, arkeolojik sit olması hâlinde ise mutlaka arkeolog veya sanat tarihi uzmanı bilirkişi bulunması gerekir.¹ Nitekim inşaat, fen ve jeoloji bilirkişilerinin birlikte düzenlediği rapora dayanılarak kurulan bir beraat hükmü, arkeolog ve sanat tarihi bilirkişisinden yeniden rapor alınması gerektiği gerekçesiyle kaldırılmıştır.¹²

Ele geçen eşyanın kültür varlığı niteliği bilirkişi ya da müze müdürlüğü raporuyla belirlenir. Bir dosyada bilirkişi raporunda kurşun çekirdekleri ve kemer tokası parçaları gibi bazı eşyalar kapsam dışı bırakılmış, yalnız geri kalan eserler korunması gerekli taşınır kültür varlığı sayılmıştır.³ Yerin niteliği bakımından da tescil kararının tarihi ve derecesi — birinci, ikinci ya da üçüncü derece arkeolojik sit, doğal sit — koruma bölge kurulu kararından okunur.¹

Kazının varlığı ve zamanı ayrıca araştırılır. Daire, olay yerinde çeşitli derinlik ve genişlikte çukurlar bulunmasına rağmen çukurların daha önceden kazıldığı, dedektörün çalışmadığının bilirkişi raporuyla saptandığı ve sanıkların araç içinde yakalandığı bir olayda, izinsiz define arama suçunun işlendiğine dair her türlü şüpheden uzak kesin ve inandırıcı delil bulunmadığı sonucuna varmıştır.⁴

Aynı kararda Daire usul yönünden de bir sınır çizer: sanıkların soruşturma aşamasında müdafi olmaksızın alınan beyanları hükme esas alınamaz. Sanıklar mahkeme huzurunda suçlamaları kabul etmemişse, geriye kalan delillerle sübut değerlendirmesi yapılması gerekir.⁴

Failin savunması dosyadaki teknik verilerle karşılaştırılır. Su deposu ya da drenaj yapmak için kazı yaptığını söyleyen sanık bakımından bölge adliye mahkemesi, arazinin topografik yapısı ve küçüklüğü nedeniyle yağmur sularının parselde toplanmasının mümkün olmadığını saptayan inşaat bilirkişisi raporuna dayanmış; Daire bu değerlendirmeyle kurulan mahkûmiyeti onamıştır.¹² Benzer biçimde, telefon sinyal kayıtlarının sanığın eserleri bulduğunu söylediği yer ve tarihle örtüşüp örtüşmediği de bildirim süresi tartışmasında kullanılmaktadır.⁷

Son olarak, bilirkişi raporu mahkemeyi bağlamaz. Dairece onanan bir bölge adliye mahkemesi kararında belirtildiği gibi, bilirkişi raporları delilleri değerlendirme vasıtalarından biridir; mahkeme gerekçesini açıklamak suretiyle rapora itibar edip etmeme konusunda takdir hakkına sahiptir.¹²

2863 sayılı Kanun'un maddeleri iç içe geçebildiği için içtima kuralları bu dosyalarda sık uygulanır. Bölge adliye mahkemesinin Dairece onanan değerlendirmesine göre, kazı yapılırken korunması gerekli bir taşınmaz kültür varlığına zarar verilmişse hem m. 74/1'in birinci cümlesindeki hem m. 65/1'in birinci cümlesindeki suç oluşur; bu durumda TCK m. 44'teki fikri içtima kuralı gereğince daha ağır yaptırımı taşıyan m. 65/1 uygulanır.¹² Zarar gerçekleşmemişse ya da kazı yapılan yer Kanun gereğince korunması gerekli yerlerden değilse hüküm m. 74/1'in ikinci cümlesine göre kurulur.¹²

Bu değerlendirme iddianameyle sınırlı yapılamaz. Aynı kararda, iddianamede kültür varlığına zarar verildiğinden söz edilmiyorsa mahkemenin suç duyurusunda bulunması, m. 65/1'den dava açılması hâlinde dosyaların birleştirilmesine karar verilip sanığın bu suç yönünden savunmasının alınması, ancak ondan sonra TCK m. 44/1 delaletiyle m. 65/1'den hüküm kurulması gerektiği belirtilmiştir.¹²

Zincirleme suç bakımından ölçüt, fiillerin gerçekten tek bir suç işleme kararının icrası kapsamında kalıp kalmadığıdır. Yargıtay 12. Ceza Dairesi, biri evin içinde tek başına, diğeri evin bahçesinde başkalarıyla birlikte yapılan iki kazı eylemi bakımından iki ayrı suç oluştuğunu ve TCK m. 43 hükümlerinin uygulanamayacağını belirterek, zincirleme suç artırımı uygulanan hükmü bozmuştur. (Yargıtay 12. CD, E. 2024/316)¹³

Bu suçlarda suçtan zarar gören kural olarak Kültür ve Turizm Bakanlığıdır. Yargıtay 12. Ceza Dairesi, Bakanlığın suçtan zarar görmesi nedeniyle CMK m. 237/2 uyarınca davaya katılan olarak kabulüne karar vermiş; ilk derece mahkemesinde ileri sürülüp karara bağlanmayan katılma isteklerinin, ayrıca inceleme ve araştırma gerektirmiyorsa temyiz incelemesi sırasında karara bağlanabileceğini belirtmiştir.² Katılma imkânı sağlanmadan hüküm kurulması ise CMK m. 234/1-b'ye aykırılık oluşturur ve bozma sebebidir.⁸

Görevli mahkeme fıkraya göre değişir. m. 68'de ceza beş yıldan on iki yıla kadar hapis olduğu ve üst sınır on yılı aştığı için dava ağır ceza mahkemesinde görülür; nitekim m. 68'den açılan bir dava Eskişehir 3. Ağır Ceza Mahkemesinde yargılanmıştır.¹⁰ Kanun'un diğer ceza hükümlerinde üst sınır beş yılı geçmediğinden asliye ceza mahkemesi görevlidir. m. 65/3'teki bir kat artırım da bu tabloyu değiştirmez: artırımla üst sınır on yıla çıkar, 5235 sayılı Kanun m. 12 ise ağır ceza mahkemesi için üst sınırın on yılı aşmasını arar.

Dava zamanaşımı pratikte belirleyici olmaktadır. Yargıtay 12. Ceza Dairesi, m. 65/1'deki suçun TCK m. 66/1-e uyarınca sekiz yıllık zamanaşımına tabi olduğunu; zamanaşımını kesen son işlemin sanığın sorgusu olduğunu ve durma süresi de eklendiğinde sürenin karar tarihinden önce dolduğunu belirterek düşme yerine mahkûmiyet kurulmasını kanun yararına bozmuştur. (Yargıtay 12. CD, E. 2025/5372)¹⁴ Başka bir dosyada da, zamanaşımını kesen son işlem olan savunmadan itibaren TCK m. 66/1-e'deki olağan sürenin dolduğu gerekçesiyle verilen düşme kararı onanmıştır.⁵

Hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı verilmişse zamanaşımı bu karar kesinleştiği andan itibaren durur; Daire, duran süre hesaba katıldığında olağanüstü zamanaşımının dolmadığını saptayarak incelemeye geçmiştir.¹³ Denetim süresi içinde kasten yeni bir suç işlenirse mahkeme hükmü açıklar ve zamanaşımı yeniden işlemeye başlar.

Hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararlarının denetimi iki kez değişmiştir. Mart 2026'da verilen bir kararda Daire, o tarihte yürürlükte olan 7499 sayılı Kanun ile değişik CMK m. 231/12 uyarınca bu kararların temyiz edilebilir olduğunu belirterek işin esasına geçmiştir.³ Maddenin 16 Temmuz 2026 tarihli 7589 sayılı Kanun'la değişik bugünkü metnine göre ise hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararına karşı kural olarak istinaf yoluna başvurulur; temyiz yalnızca kararın ilk derece mahkemesi sıfatıyla bölge adliye mahkemesi ya da Yargıtay tarafından verilmesi hâlinde mümkündür. Kararın kendisi bakımından CMK m. 231/5'teki eşik iki yıl veya daha az süreli hapis ya da adli para cezasıdır ve denetim süresi beş yıldır.

Son olarak duruşmalı inceleme: Daire, tayin olunan cezanın on yıl hapis cezasından aşağı olması sebebiyle CMK m. 299 uyarınca duruşmalı inceleme istemini reddetmiştir.¹² Bu, Kanun'un m. 68 dışındaki suçlarında temyiz incelemesinin kural olarak dosya üzerinden yapılacağı anlamına gelir.