Sit alanı: dereceler, tescil ve koruma kurulu kararına itiraz (2863 sayılı Kanun m. 7, 17, 61)

2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu m. 3/a-3 siti, tarih öncesinden günümüze kadar gelen çeşitli medeniyetlerin ürünü olup yaşadıkları devirlerin sosyal, ekonomik, mimari ve benzeri özelliklerini yansıtan kent ve kent kalıntıları, kültür varlıklarının yoğun olarak bulunduğu, sosyal yaşama konu olmuş veya önemli tarihi hadiselerin cereyan ettiği yerler ve tespiti yapılmış tabiat özellikleri ile korunması gerekli alanlar olarak tanımlar. Aynı madde doğal (tabii) siti ayrıca tanımlar: jeolojik devirlere ait olup ender bulunmaları nedeniyle olağanüstü özelliklere sahip, yer üstünde, yer altında veya su altında bulunan korunması gerekli alanlar (m. 3/a-13).

Sit alanı tek tek yapılardan farklıdır. Kanun m. 6, korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarını sayar: 19. yüzyıl sonuna kadar yapılmış taşınmazlar, bu tarihten sonra yapılmış olup önem ve özellikleri bakımından Kültür ve Turizm Bakanlığınca korunmalarında gerek görülen taşınmazlar ve sit alanı içinde bulunan taşınmaz kültür varlıkları bunlar arasındadır. Günlük dilde tescilli yapı denen, bu varlıklardan biri olarak koruma bölge kurulu kararıyla tescil edilen taşınmazdır (m. 7). Korunma alanı ise taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının muhafazaları veya tarihi çevre içinde korunmalarında etkinlik taşıyan, korunması zorunlu alandır (m. 3/a-5); bu alanların tespiti ve içinde inşaat ve tesisat yapılıp yapılamayacağı konusunda karar alma yetkisi koruma kurullarınındır (m. 8).

Kararı veren kurum alanın türüne göre değişir. Kültür varlıklarında Bakanlık, Kültür ve Turizm Bakanlığıdır (m. 3/b-1); korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarıyla ilgili hizmetler için Bakanlığa bağlı Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ile Bakanlıkça belirlenecek bölgelerde koruma bölge kurulları kurulur (m. 51) ve tescili koruma bölge kurulu yapar (m. 57/a). Taşınır tabiat varlıkları hariç tabiat varlıkları, doğal sit alanları ve bunlara ilişkin koruma alanları için görevli ve yetkili bakanlık ise Çevre ve Şehircilik Bakanlığıdır; bu alanlarda koruma bölge kurullarınca alınması öngörülen kararlar koruma bölge komisyonlarınca alınır ve Bakanlığın onayıyla yürürlüğe konulur (Ek m. 4). Danıştay 4. Dairesinin 2025 tarihli bir kararında bu Bakanlık, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı adıyla anılmıştır. (Danıştay 4. Daire, E. 2023/11498)¹ Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu, aykırılık incelemesinden ayırdığı bir dosyayı anlatırken, hem doğal sit hem de arkeolojik sit alanında kalan bir taşınmazdaki yapıya ilişkin Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Komisyonu işlemine karşı açılan o davada husumetin Çevre ve Şehircilik Bakanlığına yöneltilmesi gerektiğini parantez içinde belirtmiştir; bu konuda ayrıca bir hüküm kurmamıştır. (Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu, E. 2023/7)²

Sit derecelerini kanun saymaz; dereceler Koruma Yüksek Kurulunun ilke kararlarında ve yönetmeliklerde yer alır. Kanuna göre Koruma Yüksek Kurulunun ilke kararları Resmî Gazetede yayımlanır (m. 61/1) ve koruma bölge kurulları m. 57'deki işleri bu ilke kararları çerçevesinde yapar. Bu rehber ilke kararlarını, Danıştay kararlarında aktarıldığı kadarıyla anlatır.

Danıştay 4. Dairesinin 2025 tarihli bir kararında aktarıldığı üzere 05/11/1999 günlü, 658 sayılı Koruma Yüksek Kurulu kararı arkeolojik siti üç dereceye ayırır: 1) I. derece arkeolojik sit, korumaya yönelik bilimsel çalışmalar dışında aynen korunacak arkeolojik alanlardır; 2) II. derece arkeolojik sit, korunması gereken, ancak koruma ve kullanma koşulları koruma kurullarınca belirlenecek, korumaya yönelik bilimsel çalışmalar dışında aynen korunacak sit alanlarıdır; 3) III. derece arkeolojik sit, koruma-kullanma kararları doğrultusunda yeni düzenlemelere izin verilebilecek arkeolojik alanlardır. (Danıştay 4. Daire, E. 2024/3514)³

Derecenin asıl sonucu yapılaşma rejimidir. Danıştay 6. Dairesinin bir kararında aktarılan ilke kararı metnine göre I. derece arkeolojik sitte hiçbir yapılaşmaya izin verilmez, alan imar planlarında aynen korunacak sit alanı olarak belirlenir ve bilimsel amaçlı kazılar dışında kazı yapılamaz; yeni tarımsal alan açılmaz, yalnızca sınırlı mevsimlik tarımsal faaliyetler devam edebilir. Aynı metin bu yasağa sınırlı istisnalar da tanır: zorunlu durumlarda yapılacak altyapı uygulamaları müze müdürlüğünün ve varsa kazı başkanının görüşüyle koruma kurulunda değerlendirilir; koruma kurullarınca uygun görülürse seracılığa devam edilebilir; ören yerlerinde gezi yolu düzenlemesi, açık otopark, WC, bilet gişesi, bekçi kulübesi gibi üniteler ile taşınmaz kültür varlıklarının mahiyetine tesir etmeyecek birleştirme (tevhit) ve ayırma (ifraz) koruma kurulundan izin alınarak yapılabilir. III. derece arkeolojik sitte ise geçiş dönemi yapılanma koşulları belirlenir, öneri yapı yoğunluğu mevcut imar planıyla belirlenmiş yoğunluğu aşamaz ve belediye veya valilik inşaat izni vermeden önce müze müdürlüğü uzmanlarınca sondaj kazısı yapılır; sonuçlar koruma kuruluna iletilip kurul kararı alındıktan sonra uygulamaya geçilir. (Danıştay 6. Daire, E. 2022/7438)⁴ Aynı Daire başka bir kararında I. derece arkeolojik site ilişkin bu metni 5.11.1999 tarihli, 658 sayılı ilke kararı olarak aktarmıştır. (Danıştay 6. Daire, E. 2021/8041)⁵

Bir alanın hangi dereceye gireceğinin ölçütlerini Danıştay, Korunması Gerekli Taşınmaz Kültür Varlıklarının ve Sitlerin Tespit ve Tescili Hakkında Yönetmeliğin 4. maddesinden aktarmaktadır: I. derecede taşınmaz kültür varlıklarına ait kalıntıların ve buluntuların yoğun olarak yer alması; II. derecede I. derece kadar yoğun kalıntı ve buluntuya sahip olmayan veya kısmen modern yerleşme birimleriyle doku bozulmaları görülen alanlar; III. derecede ender rastlanan buluntular ya da bilimsel araştırmalar, çevresel gözlemler ve bilimsel varsayımlar sonucunda kültür varlığı bulunma olasılığı olan alanlar veya I. ve II. derece sitlerle etkileşim içinde olup korunmasında uzun ya da kısa vadede kamu yararı bulunan alanlar. (Danıştay 4. Daire, E. 2024/1368)⁶⁴

Doğal sitte derecelendirme ayrı bir yol izlemiştir. Danıştay kararlarında aktarılan 19.06.2007 günlü, 728 sayılı ilke kararı I. derece doğal siti, bilimsel muhafaza açısından evrensel değeri olan, ilginç özellik ve güzelliklere sahip olması ve ender bulunması nedeniyle kamu yararı açısından mutlaka korunması gerekli olan, korumaya yönelik bilimsel çalışmalar dışında aynen korunacak alanlar olarak tanımlar. (Danıştay 6. Daire, E. 2019/9450)⁷ (Danıştay 14. Daire, E. 2011/5290)⁸ Danıştay 4. Dairesinin aktardığı Korunan Alanların Tespit, Tescil ve Onayına İlişkin Usul ve Esaslara Dair Yönetmelik ise doğal sit alanlarını kesin korunacak hassas alanlar, nitelikli doğal koruma alanları ve sürdürülebilir koruma ve kontrollü kullanım alanları olarak üç kategoriye ayırır.¹ Kentsel sitin derecelendirilmesine bu rehberde incelenen Danıştay kararlarında değinilmemiştir.

Korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının ve doğal sit alanlarının tespiti, Kültür ve Turizm Bakanlığının koordinatörlüğünde, ilgili ve faaliyetleri etkilenen kurum ve kuruluşların görüşü alınarak yapılır (m. 7/1). Tespitlerde varlıkların tarih, sanat, bölge ve diğer özellikleri dikkate alınır; Devletin imkânları gözetilerek örnek durumda olan ve ait olduğu devrin özelliklerini yansıtan yeteri kadar eser korunması gerekli kültür varlığı olarak belirlenir (m. 7/2). Yapılan tespitler koruma bölge kurulu kararıyla tescil olunur (m. 7/3).

Tescil kararları, tescil olunan taşınmazın kadastral bilgileriyle birlikte tapu siciline şerh düşülmek üzere ilgili tapu müdürlüğüne bildirilir. Tek yapı ölçeğindeki kültür ve tabiat varlıkları ile korunma alanlarına ilişkin tescil kararları 7201 sayılı Tebligat Kanunu uyarınca maliklere tebliğ edilir; korunma alanlarına dair kurul kararlarının maliklere tebliği m. 8'de de tekrarlanır. Madde 7'nin son fıkralarından birine göre ise sit alanlarının, tabiat varlıklarının ve tek yapı ölçeğinde tescil edilenler de dâhil olmak üzere malikleri idarece tespit edilemeyen taşınmazların tescil kararları Resmî Gazete'de yayımlanır ve Bakanlığın internet sayfasında bir ay süreyle duyurulur. Maliklere tebliği açıkça öngören cümle, tek yapı ölçeğindeki varlıklar ile korunma alanlarına ilişkin kararlar için yazılmıştır.

Uygulamada malik sit kararını çoğu zaman tapudaki şerhten öğrenir. Danıştay 4. Dairesinin incelediği bir dosyada taşınmazın beyanlar hanesine 28/04/2022 tarihinde I. derece arkeolojik sit şerhi konulmuş, malikler bunun üzerine koruma bölge kurulu müdürlüğüne başvurmuş ve kurul kararına itiraz etmişlerdi; Daire uyuşmazlığın esasını incelemiştir.³

Şerhin bir sonucu Kanunun başka bir maddesinde görülür. Kesin inşaat yasağı getirilen parsellerin Hazine taşınmazlarıyla değiştirilmesine ilişkin m. 15/f'ye göre sit alanı ilan edildiği tapu kütüğüne şerh edilen taşınmazları, miras ve ölüme bağlı tasarruflar dışında, sonradan edinenlerin talepleri değerlendirilmez.

Bir alanın koruma bölge kurulunca sit olarak ilanı, bu alanda her ölçekteki plan uygulamasını durdurur (m. 17/a). Koruma amaçlı imar planı yapılıncaya kadar koruma bölge kurulu üç ay içinde geçiş dönemi koruma esasları ve kullanma şartlarını belirler; belediyeler, valilikler ve ilgili kurumlar üç yıl içinde koruma amaçlı imar planı hazırlatıp kurula vermek zorundadır. Zorunlu nedenlerle plan yapılamazsa kurul bu süreyi gerekçeli olarak uzatabilir ve uzatılan sürede geçiş dönemi esasları uygulanır. Koruma amaçlı imar planının yürürlüğe girmesiyle geçiş dönemi koruma esasları ve kullanma şartları ayrıca karar almaya gerek kalmadan ortadan kalkar.

Plan süreci de süreye bağlıdır. Kurulda uygun görülen plan ilgili idarelere gönderilir; idareler planı en geç iki ay içinde görüşür, değişmesini istedikleri hususları kurula bildirir ve kurulun uygun gördüğü şekliyle altmış gün içinde onaylamak zorundadır; bu süre içinde görüşülmeyen ya da onaylanmayan planlar kesinleşerek yürürlüğe girer (m. 17/a). Koruma bölge kurulu, belgeler tam olarak ibraz edildiği tarihten itibaren koruma amaçlı imar planlarını en geç altı ay, uygulamaya yönelik projeleri en geç üç ay içinde karara bağlar (m. 57).

Danıştay 6. Dairesi ilk derece mahkemesi olarak baktığı bir davada, kısmen I. derece arkeolojik sit alanında kalan bir taşınmazda yapılan imar planı değişikliklerini, koruma bölge kurulunun daha önce verdiği uygun görüşü alanın bütüncül olarak planlanması gerektiği gerekçesiyle iptal etmiş olması karşısında, koruma kurulunun uygun görüşü alınmaksızın alanda planlama yapılamayacağı gerekçesiyle iptal etmiştir. (Danıştay 6. Daire, E. 2021/2096)⁹ Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu, davalı idarelerin temyiz istemlerini reddederek bu kararı esasta oybirliği, gerekçede oy çokluğuyla onamıştır. (Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu, E. 2023/908)¹⁰¹⁰

Sit ilanından önce alınmış ruhsatlar için Kanun bir ayrım yapar: ilandan önce imar mevzuatına ve onanlı imar planlarına uygun olarak alınmış yapı ruhsatı ve eklerine göre subasman seviyesi tamamlanmış yapıların inşasına devam edilebilir; subasman seviyesi tamamlanmamış yapıların ruhsatları iptal edilir; kesin yapılanma yasağı bulunan sit alanlarında bu hükümlerden faydalanılamaz (m. 17/a). Danıştay 6. Dairesi, kesin yapılaşma yasağı bulunan 1. derece sit alanlarında sit ilanından önce var olan yapılar yönünden böyle bir muafiyet bulunmadığını belirtmiş; ruhsatın koruma bölge kurulundan izin alınmadan düzenlendiği ve tescilden sonra yapı kullanma izinleri verildiği bir dosyada yapıların kazı başkanlığı denetiminde kaldırılmasına ilişkin kurul kararlarında hukuka aykırılık bulunmadığını kabul ederek iptal kararını bozmuştur.⁵ Aynı kararda bütün kamu kurum ve kuruluşlarının, belediyelerin, gerçek ve tüzel kişilerin koruma kurullarının kararlarına uymak zorunda olduğu vurgulanmıştır.⁵

Kanun m. 9, koruma bölge kurullarınca alınan kararlara aykırı olarak sit alanlarında inşai ve fiziki müdahalede bulunulmasını, buraların yeniden kullanıma açılmasını veya kullanımlarının değiştirilmesini yasaklar; esaslı onarım, inşaat, tesisat, sondaj, kısmen veya tamamen yıkma, yakma, kazı ve benzeri işler inşai ve fiziki müdahale sayılır. Sitlerde sit şartlarına aykırı olarak inşa edilen yapılar hakkında imar mevzuatına göre işlem yapılır (m. 16). Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu, korunan yerlerde koruma bölge kurulundan izin alınmadan inşa edilen yapılar hakkında imar barışı kapsamında yapı kayıt belgesi düzenlenemeyeceğini, düzenlenmişse bu belgenin ilgililere herhangi bir hak bahşetmeyeceğini ve 2863 sayılı Kanun uyarınca tesis edilen idari işlemleri hukuka aykırı hâle getirmeyeceğini oy çokluğuyla kabul etmiştir.²

İzinsiz müdahalenin cezai sonucu bu rehberin konusu değildir; Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu suçları rehberinde anlatılmıştır. İmar mevzuatına göre verilen yıkım kararı ve kaçak yapıya uygulanan imar para cezası da kendi rehberlerinde ele alınır.

Koruma bölge kurullarınca alınan kararlara kamu kurum ve kuruluşları ile gerçek ve tüzel kişiler itiraz edebilir; itirazlar Bakanlıkça değerlendirilerek gerekli görüldüğü takdirde Koruma Yüksek Kurulu gündemine alınır, Yüksek Kurulca incelenir ve en geç üç ay içinde karara bağlanır (m. 61/2-3). Korunma alanına ilişkin kurul kararları için m. 8 aynı itiraz yolunu ayrıca gösterir. Doğal sit alanları ve tabiat varlıklarında Kanunda Koruma Yüksek Kuruluna ve koruma bölge kurullarına yapılan atıflar ilgisine göre Koruma Merkez Komisyonuna ve koruma bölge komisyonlarına yapılmış sayılır (Ek m. 4).

İtirazın süresi kanunda değil yönetmelikte yazılıdır. Danıştay 4. Dairesinin aktardığı, 19/04/2012 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan Kültür Varlıklarını Koruma Yüksek Kurulu ve Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulları Yönetmeliği m. 18'e göre koruma bölge kurulu kararlarına, kararın tebliğ veya ilanından itibaren altmış gün içinde Koruma Yüksek Kuruluna itiraz edilebilir. Daire, her itirazın Yüksek Kurul gündemine alınmayabileceğini, gündeme alınarak değerlendirilen itiraz üzerine verilen kararın yeni bir işlem niteliğinde olduğunu ve bu kararın tebliği veya öğrenilmesi üzerine 60 günlük dava açma süresi içinde dava açılabileceğini belirtmiş; itirazı İYUK m. 11 kapsamında sayarak davayı süre aşımından reddeden kararı oy çokluğuyla bozmuştur; Daire, benzer bir uyuşmazlıkta Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulunun 18/01/2016 tarihli, E:2014/3142, K:2016/16 sayılı kararının da bu yönde olduğunu belirtmiştir. (Danıştay 4. Daire, E. 2023/12129)¹¹ Bu karar uyuşmazlığın esasına girmemiş, dava açma süresine ilişkin bir bozmadır ve yorum, itirazın Yüksek Kurulca gündeme alınıp karara bağlandığı duruma ilişkindir.

İtiraz Yüksek Kurulca karara bağlanmadığında sonuç farklı olmuştur. Aynı Daire, ilk derece mahkemesi olarak baktığı ve oybirliğiyle karara bağladığı bir davada, I. derece arkeolojik sit kararına yapılan itirazın Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü Kurullar Daire Başkanlığının yazısıyla cevaplandığı durumda itirazı İYUK m. 11 uyarınca yapılmış bir başvuru olarak değerlendirmiştir: dava açma süresi itirazla durmuş, otuz gün içinde cevap verilmeyince istemin zımnen reddi üzerine izleyen gün yeniden işlemeye başlamış; zımni retten sonra verilen ret cevabının dava açma süresini canlandırmayacağı belirtilerek dava süre aşımı nedeniyle reddedilmiştir. (Danıştay 4. Daire, E. 2024/1329)¹² Bu karar da esasa girmemiş bir süre kararıdır ve Danıştay İdari Dava Daireleri Kuruluna temyiz yolu açık olarak verilmiştir; Dairenin gerekçesinde Yönetmelik m. 18/1'deki altmış günlük itiraz usulüne ve Dairenin 02/06/2025 tarihli bozma kararına değinilmemiştir.¹² İYUK m. 11'e göre bu yolda dava açma süresi, başvurma tarihine kadar geçmiş süre de hesaba katılarak yeniden işler. 02/06/2025 tarihli kararın konusu olan dosyada ilk derece mahkemesi, bölge kurulu kararının tebliği ile itiraz arasında 56 günlük dava açma süresinin işlediğini hesaplayarak davayı süre aşımından reddetmiş; Daire bu kararı, tebliğden itibaren altmış gün içinde yapılan itirazın Yüksek Kurulca gündeme alınıp karara bağlandığı için bozmuştur.¹¹ Bakanlık itirazı gerekli görürse Yüksek Kurul gündemine aldığından (m. 61/2), itirazın gündeme alınıp alınmayacağı itiraz edildiği anda bilinmez.

2863 sayılı Kanunda dava açma süresine ilişkin özel bir hüküm bulunmadığından süre İYUK m. 7'deki altmış gündür ve yazılı bildirimin yapıldığı tarihi izleyen günden başlar. Adresleri belli olmayanlara özel kanunlarındaki hükümlere göre ilan yoluyla bildirim yapılan hâllerde süre, son ilan tarihini izleyen günden itibaren onbeş gün sonra işlemeye başlar (m. 7/3). Danıştay 4. Dairesinin ilk derece olarak baktığı bir davada idare, sit ölçeğindeki tescil kararının Resmî Gazete'de yayımlandığını ve davanın yayım tarihinden itibaren altmış gün içinde açılması gerektiğini savunmuş; Daire ise dava açma süresini, davacının sit kararını en geç öğrendiği tarih olarak kabul ettiği itiraz dilekçesinin tarihinden başlatmıştır.¹² Daire, Resmî Gazete yayımının süreyi başlatıp başlatmadığı konusunda ayrıca bir değerlendirme yapmamış; davayı süre aşımı nedeniyle reddetmiştir.¹² İlanı gereken düzenleyici işlemlerde süre ilan tarihini izleyen günden başlar; bu işlemlerin uygulanması üzerine düzenleyici işlem, uygulama işlemi ya da ikisi birden dava edilebilir (m. 7/4). İlgili, dava açmadan önce işlemin kaldırılmasını veya değiştirilmesini üst makamdan, üst makam yoksa işlemi yapan makamdan isteyebilir; bu başvuru işlemeye başlamış dava süresini durdurur ve otuz gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır (İYUK m. 11).

Danıştay kararlarında iptal davasına konu edilen kurul işlemleri şunlardır: bir taşınmazın I. derece arkeolojik sit alanı olarak tescili ve bu kararın kaldırılması isteminin reddi,³ I. ve III. derece arkeolojik sit tescili ile buna yapılan itirazın reddi,⁴ 1. derece doğal sit alanından çıkarılma başvurusunun reddi, (Danıştay 14. Daire, E. 2012/4335)¹³⁸ bir yapının tescil kaydının kaldırılması isteminin reddi, (Danıştay 4. Daire, E. 2023/11544)¹⁴ (Danıştay 4. Daire, E. 2024/2537)¹⁵ yapıların kaldırılmasına ilişkin kurul kararı⁵ ve sit alanını etkileyen imar planı değişikliği.⁹ Doğal sit alanının kesin korunacak hassas alan olarak tescil ve ilanına ilişkin Cumhurbaşkanı kararına karşı açılan davaya ise Danıştay 4. Dairesi ilk derece mahkemesi olarak bakmış ve davayı esastan reddetmiştir.¹

Dava açma ehliyeti yalnız malike tanınmış değildir. Danıştay 6. Dairesi, çevre, tarihi ve kültürel değerlerin korunması gibi kamu yararını yakından ilgilendiren konularda sübjektif ehliyet koşulunun bu durum dikkate alınarak yorumlanması gerektiğini belirtmiş ve komşu taşınmaz maliklerinin sit alanını etkileyen imar planı değişikliğine karşı dava açmakta kişisel, meşru ve güncel menfaatlerinin bulunduğunu kabul etmiştir.⁹

Dava açılması kurul kararının yürütülmesini durdurmaz. Yürütmenin durdurulması, işlemin uygulanması hâlinde telafisi güç veya imkânsız zararların doğması ve işlemin açıkça hukuka aykırı olması şartlarının birlikte gerçekleşmesine bağlıdır (İYUK m. 27/2).

Kanun, koruma bölge kurulu kararlarının bu Kanun ve ilke kararlarındaki dayanakları ile bilimsel gerekçeleri belirtilerek yazılmasını ister (m. 57). Bu gerekçenin denetimi teknik bilgi gerektirir. Danıştay, arkeolojik sit alanlarının tespitine ilişkin uyuşmazlıklarda taşınmazın yazılı bilgi, sathi kalıntılar, bilimsel araştırmalar, çevresel gözlemler, bilimsel tahmin ve topografik yapı yönlerinden yeterli niteliklere sahip olup olmadığının konusunda uzman bilirkişi kurulu oluşturularak yaptırılacak incelemeyle belirlenmesi gerektiğini belirtmektedir.³

Bilirkişinin uzmanlığı alanın türüne uygun olmalıdır. Danıştay 6. Dairesi, 1. derece doğal sit kararına ilişkin davada bir peyzaj mimarı ve iki şehir plancısından oluşan heyetin uzmanlık alanları itibarıyla tek başına yeterli olmadığını belirtmiş; ziraat mühendisi, peyzaj mimarı ve biyoloğun da bulunduğu bir bilirkişi kurulu ile yeniden inceleme yapılmasını istemiştir.⁷ Arkeolojik sitte Daire, bilirkişi raporuna ilişkin tereddüt doğmuş bir dosyada bir sanat tarihçisi ve iki arkeologdan oluşan yeni bir heyetle keşif yaptırılmasını, (Danıştay 6. Daire, E. 2021/8238)¹⁶ tescilli yapıda 4. Daire sanat tarihçisi, mimar ve inşaat mühendisinden oluşacak bilirkişi kurulunun incelemesini aramıştır.¹⁴ Doğal sitin kesin korunacak hassas alan olarak belirlenmesine ilişkin davada 4. Dairenin ilk derece olarak yaptırdığı inceleme biyolog, hidrobiyolog, peyzaj mimarı ve hidrojeoloji mühendisinden oluşan kurulla yapılmıştır.¹

Danıştay sit kararlarını parsel parsel değil, alanın bütünü içinde değerlendirir. 14. Daire, sit kararlarının doğal çevrenin kamu yararına korunması amacıyla alınmış kararlar olması nedeniyle dava konusu parselin tek başına değil, bir bütünün parçası olarak çevresiyle birlikte değerlendirilmesi gerektiğini ve sit niteliğinin yapay etkenlerle kaybedildiğinin kabulünün mümkün olmadığını belirtmiştir.⁸ Aynı Daire, 1994'ten beri 1. derece doğal sit alanı olan bir bölgede yapılaşma olmasının taşınmazın sit alanı özelliğini yitirmesi sonucunu doğurmayacağını, tescilden önce yapılan ya da tescilden sonra koruma kurulundan izin alınmadan inşa edilen yapılar nedeniyle kazanılmış bir hakkın varlığından söz edilemeyeceğini kabul etmiştir.¹³

Bilirkişi raporu tartışılan parsel bakımından somut olmalıdır. 4. Daire, raporda tümülüslere ait alanlarla kurulun tespit ettiği alanların örtüşüp örtüşmediği netleştirilmeden ve taşınmazın tamamının I. derece arkeolojik sit tanımına uygun olup olmadığı, bir kısmının sit dışına çıkarılmasının sit bütünlüğünü nasıl etkileyeceği incelenmeden verilen ret kararını bozmuştur.³ 6. Daire de raporun sonucunda kurul kararıyla uyum bildirilmesine karşın bazı parseller için sondaj kazısıyla kesin veri sağlanabileceğinin belirtildiği ve bir parselin höyüğe temas edip etmediğinin tereddüde yer bırakmayacak biçimde tespit edilmediği durumda ek bilirkişi raporu alınmasını istemiştir.⁴

Kazı ve sondaj tescilin ön şartı değildir. 4. Daire, arkeolojik sit alanlarının tespit ve tescili için çevresel gözlemler ile bilimsel varsayımlara dayanma ve topoğrafik açıdan yeterli olma şartlarının yeterli olduğunu, kazı ve sondaj çalışması yapılmasının mevzuatın aradığı bir gereklilik olmadığını belirtmiş; I. derece arkeolojik sit alanıyla etkileşim içindeki alanların III. derece arkeolojik sit olarak tescil edilerek korunmasında kamu yararı bulunduğunu kabul ederek aksi yöndeki bölge idare mahkemesi kararını oy çokluğuyla bozmuştur.⁶

Koruma kurullarınca mimari, tarihi, estetik, arkeolojik ve diğer önem ve özellikleri bakımından korunması gerekli bulunmadığı karar altına alınan taşınmazlar korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı sayılmaz (m. 6). Korunması gerekli taşınmaz kültür varlıklarından özelliklerini kaybetmiş olanların tescil kaydını kaldırmak koruma bölge kurulunun görevidir (m. 57/f). Malik bu nedenle tescil kaydının kaldırılmasını kuruldan isteyebilir; istemin reddi dava konusu edilebilen bir işlemdir.

19. yüzyıl sonrasında yapılmış yapılarda Danıştay tescil ölçütlerini yönetmeliklerden aktarır. 4. Daire, 1955 yılında kesme taş ve betonarme olarak inşa edilmiş ve 2. grup kültür varlığı olarak tescilli bir yapının tescil kaydının kaldırılması isteminin reddine ilişkin davada, bilirkişi raporundaki değerlendirmelerin soyut olduğunu ve rapora esas alınan ölçütlerin açıklanmadığını belirtmiş; sanat tarihçisi, mimar ve inşaat mühendisinden oluşacak bilirkişi kuruluna mahallinde yeniden keşif ve inceleme yaptırılmasını istemiştir.¹⁴

Aynı Daire 2025'te, kentsel sit sınırları içindeki ve üzerinde 1962 yılının yazılı olduğu iki katlı bir yapı hakkında, bilirkişi yapının tescile değer olduğunu bildirmiş olsa da, m. 7 uyarınca örnek durumda olan ve ait olduğu devrin özelliklerini yansıtan yeteri kadar eserin korunması gerekli kültür varlığı olarak belirlenmesinin esas olduğunu, yapının önem ve özellikleri itibarıyla mevzuatın aradığı koşulları taşımadığını ve kültür varlığı olarak korunmasının gerekli bulunmadığını belirterek istinaf başvurusunun reddine ilişkin kararı bozmuştur.¹⁵ Kararda yapının bölgenin geleneksel mimarisini ortaya koyan ayırt edici, önemli bir mimari özelliğinin bulunmadığı ve bu hâliyle belge niteliği taşımadığı belirtilmiştir.¹⁵

Kısmen veya tamamen gerçek ve tüzel kişilerin mülkiyetine geçmiş korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıkları ile korunma alanları Kültür ve Turizm Bakanlığınca hazırlanacak programlara uygun olarak kamulaştırılır (m. 15/a). Bedel takdirinde taşınmaz kültür varlıklarının eskilik, enderlik ve sanat değeri dikkate alınmaz (m. 15/d); kamulaştırma işlemleri bu Kanun hükümleri ile 2942 sayılı Kamulaştırma Kanununun bu Kanuna aykırı olmayan hükümlerine göre yapılır (m. 15/e).

Sit alanı ilan edilen ve 1/1000 ölçekli onanlı koruma amaçlı imar planında kesin inşaat yasağı getirilen korunması gerekli taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının bulunduğu parseller, başka Hazine arsa veya arazileriyle müstakil veya hisseli olarak değiştirilebilir (m. 15/f). Bakanlık izniyle kazı yapılan alanlardaki parsellerde 1/1000 ölçekli onanlı koruma amaçlı imar planı şartı aranmaz; bu parsellerin üzerinde bina veya tesis varsa malikin başvurusu üzerine rayiç bedeli 2942 sayılı Kanunun 11. maddesine göre belirlenerek ödenir.

Koruma amaçlı imar planlarıyla kesin yapılanma yasağı getirilen sit alanlarındaki gerçek ve özel hukuk tüzel kişilerine ait taşınmazlar, malikin başvurusu üzerine belediye ve il özel idaresine ait taşınmazlarla takas edilebilir (m. 17/b). Yapılanma hakları kısıtlanan taşınmazların kısıtlanmış haklarını, imar planlarında aktarım alanı olarak ayrılmış alanlara aktarmaya belediye sınırları ve mücavir alanlar içinde belediyeler, bunların dışında valilikler yetkilidir; aktarımda rayiç değer denkleştirmesi esastır ve yapılanma hakkı tamamen aktarılırsa taşınmaz ilgili idare adına tescil edilir (m. 17/c).

Bu başvurulara ilişkin bir Danıştay kararı bu rehberde incelenmemiştir. İdareye yapılan başvuruya otuz gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır ve ilgili bu sürenin bittiği tarihten itibaren dava açma süresi içinde dava açabilir (İYUK m. 10/2).