Tarlaya ev yapılır mı? Tarım dışı kullanım izni ve cezası (5403 sayılı Kanun m. 13, 21)

5403 sayılı Kanun m. 3/d tarım arazisini, toprak, topografya ve iklimsel özellikleri tarımsal üretim için uygun olup hâlihazırda tarımsal üretim yapılan veya yapılmaya uygun olan veya imar, ihya, ıslah edilerek tarımsal üretim yapılmaya uygun hâle dönüştürülebilen araziler olarak tanımlar. Arazinin hangi sınıfta olduğu teknik ölçütlere göre belirlenir: Danıştay 10. Daire'nin aktardığına göre tarım arazilerinin sınıflamasında kullanılacak standartlar Toprak ve Arazi Sınıflaması Teknik Talimatı ile belirlenmiştir. (Danıştay 10. Daire, E. 2020/4045)¹

Kanun arazileri iki gruba ayırır. Birinci grupta mutlak tarım arazileri, özel ürün arazileri, dikili tarım arazileri ve sulu tarım arazileri vardır: bunlar tarımsal üretim amacı dışında kullanılamaz (m. 13/1). İstisna, alternatif alan bulunmaması ve Toprak Koruma Kurulunun uygun görmesi şartıyla, maddede sayılan amaçlardır: 1) savunmaya yönelik stratejik ihtiyaçlar, 2) doğal afet sonrası geçici yerleşim yeri ihtiyacı, 3) petrol ve doğal gaz arama ve işletme, 4) kamu yararı kararı alınmış madencilik, 5) bakanlıklarca kamu yararı kararı alınmış plan ve yatırımlar, 6) kamu yararı gözetilen yol yatırımları, 7) yenilenebilir enerji yatırımları ve 8) jeotermal kaynaklı teknolojik sera yatırımları. İzni Bakanlık verir ve bu yetkisini valiliklere devredebilir. Konut bu amaçlar arasında ayrıca sayılmamıştır.

İkinci grupta, birinci gruba girmeyen tarım arazileri, örneğin marjinal tarım arazileri vardır. Bunlar toprak koruma projelerine uyulması kaydıyla valilikler tarafından tarım dışı kullanımlara tahsis edilebilir (m. 13/2). Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu bu ayrımı açıkça yapmıştır: birinci gruptaki araziler için alternatif alan yokluğu, sayılan amaçlardan birine yönelme ve Kurulun uygun görmesi şartları aranırken, ikinci gruptaki arazilerin tarım dışı kullanıma tahsisinin tek şartı toprak koruma projelerine uyulmasıdır. (Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu, E. 2020/1015)² Danıştay 10. Daire de, büyük ova koruma alanı dışında kalan ve etüt raporunda tarımsal kullanım bütünlüğünü bozmadığı tespit edilen kuru marjinal tarım arazileri için gerçek ve tüzel kişilerin taleplerinin Kurul gündemine alınmadan doğrudan valilikçe sonuçlandırılabileceğini kabul etmiştir. Daire bu sonuca, işlem tarihinde yürürlükte olan Tarım Arazilerinin Korunması, Kullanılması ve Arazi Toplulaştırılmasına İlişkin Tüzük m. 9/4 ile sonradan yürürlüğe giren Tarım Arazilerinin Korunması, Kullanılması ve Planlanmasına Dair Yönetmelik m. 6/1-ğ'yi birlikte değerlendirerek varmıştır.¹

Marjinal arazide de izin çevredeki tarımsal kullanım bütünlüğüne bağlıdır. Danıştay 10. Daire'nin aktardığı Yönetmelik m. 12/5'e göre bu arazilere toprak koruma projesine uyulması ve çevre arazilerdeki tarımsal kullanım bütünlüğünü bozmaması kaydıyla valilikçe izin verilebilir; m. 14/2'ye göre özellikleri itibarıyla marjinal olmakla birlikte çevre arazilerdeki tarımsal kullanım bütünlüğünü bozacak durumdaki arazilere izin verilmez. Daire, maden zenginleştirme tesisi için izin verilen kuru marjinal arazide, çevresinde tarım dışı kullanım iznine konu tesis ve maden ocağı bulunacağı için taşınmazın tarımsal bütünlüğünün bulunduğundan söz edilemeyeceğini belirterek, izni tarımsal bütünlüğü bozacağı gerekçesiyle iptal eden idare mahkemesi kararına karşı istinaf başvurularını reddeden bölge idare mahkemesi kararını bozmuştur. (Danıştay 10. Daire, E. 2025/3937)³

Konut için yapılan başvuru da bu kurallara göre incelenir. Danıştay 10. Daire, imar planında tarımsal niteliği korunacak alanda kalan marjinal tarım arazisinde konut yapılmak istenmesi üzerine yapılan tarım dışı kullanım başvurusunun zımnen reddine karşı açılan davada, büyük ovalara ilişkin m. 14'ün Cumhurbaşkanı kararıyla büyük ova koruma alanı olarak belirlenen yerler için uygulanabileceğini; ilan edilmiş bir büyük ova sınırı içinde yer almayan taşınmazın izin verilebilecek alanlardan olup olmadığının m. 13 kapsamında ve mahallinde keşif ve bilirkişi incelemesi yaptırılarak belirlenmesi gerektiğini belirterek davayı reddeden idare mahkemesi kararına karşı istinaf başvurusunu reddeden bölge idare mahkemesi kararını bozmuştur. (Danıştay 10. Daire, E. 2022/6394)⁴

Marjinal arazide toprak koruma projesinin hazırlatılıp hazırlatılmayacağı idarenin takdirindedir; ancak İdari Dava Daireleri Kurulu bu takdirin sınırsız olmadığını, yetki, şekil, sebep, amaç ve konu yönlerinden yargı denetimine tabi olduğunu belirtmiştir. (Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu, E. 2022/1761)⁵ Kurul, büyük ova koruma alanında kalan tarım arazileri için verilen acele kamulaştırma kararında, tarım dışı amaçla kullanım izni alınmaksızın tesis edilen acele kamulaştırma kararının uyuşmazlık konusu parsellere ilişkin kısmında hukuka uyarlık bulunmadığı sonucuna varmış; büyük ova koruma alanındaki tarım arazileri için Devlete yüklenen koruma ödevi ile zorunlu ihtiyaçlar arasında makul bir denge kurulması gerektiğini belirtmiştir. Karar oy çokluğuyla verilmiştir. (Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu, E. 2025/3372)⁶

İzin alındıktan sonra da kullanım sınırlıdır. 7255 sayılı Kanunla eklenen fıkraya göre imar planlarında tarımsal niteliği korunacak alan olarak ayrılan yerler ile kamu yararı kararı alınarak tarım dışı kullanım izni verilen yerler, yeniden izin alınmaksızın bu amaç dışında kullanılamaz ve planlanamaz (m. 13/4). Valiliklerce bu madde kapsamında verilen kararlara yapılan itirazları Bakanlık karara bağlar (m. 13/6).

5403 sayılı Kanun tarımsal amaçlı yapıları ayrıca düzenler: tarımsal amaçlı yapılar için, projesine uyulması şartıyla ihtiyaç duyulan miktarda her sınıf ve özellikteki tarım arazisi valilik izni ile kullanılır (m. 13/3). Hangi yapının tarımsal amaçlı sayılacağını m. 3/k sayar: toprak koruma ve sulama altyapısı, entegre nitelikte olmayan hayvancılık ve su ürünleri tesisleri ile zorunlu müştemilatı, mandıra, üreticinin ürünü için yeterli boyut ve hacimde depolar, un değirmeni, tarım alet ve makineleri için sundurma ve çiftlik atölyeleri, seralar, belirli işleme tesisleri ve Bakanlıkça tarımsal amaçlı kabul edilen entegre nitelikte olmayan diğer tesisler. Bu tanımda konut ayrıca sayılmamıştır.

Danıştay 10. Daire, tarla vasıflı taşınmaza bağ evi yanında zirai depo yapılması için ruhsat istenen bir dosyada, taşınmazın zeytinlik saha olmadığı tespit edilse bile bunun doğrudan uygun görüş verilmesi sonucunu doğurmayacağını; tarım arazilerinde tarımsal amaçlı yapılar için valilik veya il tarım müdürlüğünün izni ya da uygun görüşü gerektiğinden talebin çevre düzeni planı notları, 5403 sayılı Kanun ve Plansız Alanlar İmar Yönetmeliğine göre incelenmesi gerektiğini belirtmiştir. (Danıştay 10. Daire, E. 2019/12233)⁷ Daire bu kararda bağ evinin tarımsal amaçlı yapı sayılıp sayılmadığını ayrıca nitelendirmemiştir; m. 3/k'daki tanımda da bağ evi sayılmamıştır.

5403 sayılı Kanundaki izin, imar mevzuatındaki ruhsatın yerine geçmez. 3194 sayılı İmar Kanunu m. 27/1'e göre köy yerleşik alan sınırları dışında kalan, entegre tesis niteliğinde olmayan ve imar planı gerektirmeyen tarım ve hayvancılık amaçlı yapıların yapı ruhsatı alınarak inşa edilmesi zorunludur. Aynı maddenin ikinci fıkrası, iskân dışı alanlarda yapılacak tarımsal amaçlı seralar için ayrı bir kural koyar: entegre tesis niteliğinde olmamak ve il tarım ve orman müdürlüğünden uygun görüş alınmak koşuluyla yapı ruhsatı aranmaz. Ruhsatsız yapının imar mevzuatına göre yıkımı ve imar para cezası bu rehberin değil, kaçak yapı ve imar para cezası rehberinin konusudur.

Tarımsal amaçlı yapılarda ve tarım dışı arazi kullanımlarında izin alınması ve toprak koruma projelerine uyulması zorunludur (m. 21/1). Arazi kullanımı için izinsiz işe başlanırsa ya da alınan izne uygun kullanılmazsa valilik işi tamamen durdurur, iş tamamlanmışsa kullanımına izin vermez (m. 21/2-a).

Ceza arazi sahibine veya araziyi bozana verilir ve metrekare üzerinden hesaplanır: kullanılan veya zarar verilen alanın her metrekaresi için iki bin beş yüz Türk Lirası, toplamda bin Türk Lirasından az olmamak üzere. Büyük ova koruma alanlarında ceza iki katı uygulanır (m. 21/2-a). Metrekare başına tutar 11/6/2026 tarihli 7584 sayılı Kanunla "on" Türk Lirasından "iki bin beş yüz" Türk Lirasına çıkarılmıştır; Kanunun yürürlük tablosuna göre bu değişiklik 20/6/2026 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Danıştay 10. Daire'nin 2025'te incelediği bir dosyada aktarılan madde metni, metrekare başına on Türk Lirası öngören önceki hâldir. (Danıştay 10. Daire, E. 2025/3290)⁸ Hangi tutarın uygulanacağı bakımından fiilin işlendiği tarih önemlidir: Kabahatler Kanunu m. 5/1'e göre 5237 sayılı Türk Ceza Kanununun zaman bakımından uygulamaya ilişkin hükümleri kabahatler bakımından da uygulanır; m. 5/2'ye göre kabahat, failin icraî veya ihmali davranışı gerçekleştirdiği zaman işlenmiş sayılır. 20/6/2026'dan önce başlayan kullanımlarda hangi tutarın uygulanacağına ilişkin bir Danıştay kararına bu rehber hazırlanırken rastlanmamıştır.

Kanun cezadan sonra bir düzeltme yolu da tanır. İdari para cezasının tebliğinden itibaren bir ay içinde başvurularak m. 13 veya 14'teki izinler alınırsa işin tamamlanmasına, bitmişse kullanımına izin verilebilir. Başvuru yapmayanlara veya izin talebi uygun görülmeyenlere, izinsiz bütün yapıları yıkmaları ve araziyi tarımsal üretime uygun hâle getirmeleri için iki ay süre verilir. Bu süre içinde yapılar yıkılmaz ve arazi tarıma uygun hâle getirilmezse valilik faaliyeti durdurur ve aynı ceza üç katı olarak uygulanır (m. 21/2-a).

Cezayı mahallî mülki amir verir (m. 22). Kabahatler Kanunu m. 17/7'ye göre idari para cezaları her takvim yılı başından geçerli olmak üzere yeniden değerleme oranında artırılarak uygulanır; bu fıkra nispi nitelikteki cezalara uygulanmaz. Metrekare başına öngörülen tutarın bu artışa tabi olup olmadığını 5403 sayılı Kanun ayrıca düzenlemez.

7255 sayılı Kanunla eklenen geçici m. 7, maddenin yürürlüğe girdiği tarihten itibaren beş yıl boyunca aykırılığın tarımsal amaçlı yapı olması hâlinde m. 20 ve 21'deki cezaların yarısının uygulanacağını öngörüyordu. 28/10/2020 kabul tarihli 7255 sayılı Kanun 4/11/2020 tarihli Resmî Gazetede yayımlanmış ve bu hükmü yayımı tarihinde yürürlüğe girmiştir (m. 31/b); beş yıllık süre 4/11/2025'te dolmuştur. Tarımsal amaçlı arazi kullanım plan ve projelerine aykırılık için m. 20 aynı metrekare tutarını öngörür; toprak koruma projelerine aykırılıkta ise ceza metrekare başına on Türk Lirasıdır (m. 21/2-b).

5403 sayılı Kanun yıkımı belediyeye ve il özel idaresine verir: izinsiz bütün yapılar, masrafları Bakanlıkça karşılanmak kaydıyla, bir ay içinde belediyeler veya il özel idarelerince yıkılır ve taşınmazlar tarımsal üretime uygun hâle getirilir; yıkım ve temizleme masrafları sorumlulardan Bakanlıkça genel hükümlere göre tahsil edilir (m. 21/2-a). Belediye veya il özel idaresi bir ay içinde yıkmazsa yapılar Bakanlıkça yıkılabilir veya yıktırılabilir; yıkım masrafları %100 fazlası ile ilgili belediye veya il özel idaresinden tahsil edilir (m. 21/3).

Arazinin eski hâle getirilmesini isteyen işlem dava konusu edilebilir. Danıştay 10. Daire, cezanın ödenmesi ile birlikte arazinin iki ay içinde eski hâline getirilmesini isteyen işlemde, eski hâle getirme kararının tarım arazisinde meydana gelen bozulmanın düzeltilmesine dair Kanundan kaynaklanan bir yükümlülük olduğunu, getirilmezse cezanın artacağı ve masraflara ilgilinin katlanacağı yönünde müeyyide de içerdiğini belirterek işlemi icrai bir işlem saymış ve davanın incelenmeksizin reddini bozmuştur.⁸ Aynı Daire, hobi bahçesinin ortadan kaldırılmasını isteyen eski hâle getirme kararını idari davaya konu edilebilecek kesin ve yürütülmesi zorunlu bir işlem olarak nitelemiştir. (Danıştay 10. Daire, E. 2023/4655)⁹

11/6/2026 tarihli 7584 sayılı Kanunla m. 21'e eklenen altıncı fıkraya göre 5403 sayılı Kanun uyarınca izin alınmadan yapılmış her türlü yapı ve tesise ilgili idareler, kurum ve kuruluşlarca elektrik, su ve doğal gaz bağlantısı ve abonelikleri tesis edilmez. Bu yasağa aykırı davranan idare, kurum ve kuruluşa her abone başına yüz bin Türk lirası idari para cezası verilir; abonelik tebliğden itibaren otuz gün içinde iptal edilmezse devam ettiği her ay için ayrıca aynı tutarda ceza uygulanır.

3194 sayılı Kanun m. 27/1'e göre belediye ve mücavir alanlar dışında köylerin köy yerleşik alanlarında, civarında ve mezralarda yapılacak konut, entegre tesis niteliğinde olmayan ve imar planı gerektirmeyen tarım ve hayvancılık amaçlı yapılar ile maddede sayılan köy ihtiyaç yapıları için yapı ruhsatı aranmaz. Bunun karşılığında etüt ve projelerin valilik onayını müteakip muhtarlığa bildirimi ve yapıların yöresel doku ve mimari özelliklere, fen, sanat ve sağlık kurallarına uygun olması zorunludur. Valilik onayı ve muhtarlığa bildirim yapılmadan ya da projesine aykırı yapıldığı tespit edilen yapıyı muhtar ivedilikle valiliğe bildirir.

Aynı madde tarım arazisi kurallarıyla bağlantıyı da kurar: köy yerleşik alan sınırı içerisinde 5403 sayılı Kanun hükümleri uygulanmaz ve sınırın parselleri bölmesi hâlinde yerleşik alan sınırı ifraz hattı kabul edilir (m. 27/5-6). Kırsal yerleşik alanı ve civarı sınırları, belediye sınırı il sınırı olan yerlerde büyükşehir belediye meclisi, diğer yerlerde il genel meclisi kararıyla belirlenir (m. 27/3). Danıştay 10. Daire'nin incelediği Uygulama Talimatının, 5403 sayılı Kanunun yürürlüğünden önceki amaç dışı kullanımları düzenleyen m. 11/5 hükmü, Kanunun uygulanmayacağı alanı il idare kurulu kararıyla belirlenen köy yerleşik alanı sınırı içi olarak tanımlar ve civarı bu kapsamın dışında tutar. (Danıştay 10. Daire, E. 2020/4913)¹⁰

Bu istisna yalnız usulüne göre belirlenmiş bir köy yerleşik alanında işler. Danıştay 6. Daire'ye göre m. 27'nin uygulanabilmesi için köy yerleşik alanı ve civarının Plansız Alanlar İmar Yönetmeliğindeki esaslara uygun olarak belirlenmiş olması gerekir; Daire, yapı tespit edildiği tarihte henüz köy yerleşik alanı tespiti yapılmamış bir yapının m. 27 kapsamında değerlendirilemeyeceğini, tespit yapılmış olsa bile etüt ve projeler valilikçe incelenip muhtarlık izni alınmadıysa yıkım işleminin hukuka uygun olduğunu kabul etmiştir. (Danıştay 6. Daire, E. 2020/6659)¹¹ Bu karar, 14/2/2020 tarihli 7221 sayılı Kanunla değiştirilmeden önceki metne göre verilmiştir; bugünkü metinde muhtarlık izninin yerinde "muhtarlığa bildirim" vardır.

Bir alanı sonradan köy yerleşik alanı ilan ederek 5403 sayılı Kanunu aşmak da mümkün değildir: Danıştay 10. Daire, 3194 sayılı Kanun m. 8/1-c'ye eklenen kurala göre tarım arazilerinin 5403 sayılı Kanunda belirtilen izinler alınmadan köy veya mezraların yerleşik alanı ve civarı ya da yerleşik alan olarak tespit edilemeyeceğini belirtmiştir.¹⁰

7181 sayılı Kanunla eklenen geçici m. 6'ya göre 19/7/2005 tarihinden önce onaylanmış 1/5000 veya 1/1000 ölçekli imar planları veya arsa vasfı kazanmış parseller ile maddenin yürürlüğe girdiği tarihten önce belirlenen onaylı köy ve/veya mezraların yerleşik alanı ve civarı ile yerleşik alanlar izinli kabul edilir.

Danıştay bu hükmü geçmişe dönük bir koruma olarak okur. 10. Daire'ye göre geçici m. 6, 5403 veya 7181 sayılı Kanunun yürürlüğünden önce tarım dışı amaçla kullanımı kesinleşen alanlar için düzenleme getirir ve geleceğe yönelik istisnaların dayanağı olamaz; Daire bu gerekçeyle dava konusu Yönetmelik ve Talimat hükümlerine karşı açılan davayı reddetmiştir.¹⁰

Eski bir planın koruması, planın bugün de ayakta olmasına bağlıdır. Danıştay 10. Daire, 19/7/2005'ten önce onaylanmış planda konut alanında kalan bir taşınmaz için, geçici m. 6 kapsamında izinli sayılabilmesi için söz konusu imar planlarının onaylandığı tarihten bugüne halen yürürlükte bulunması, iptal edilmemiş veya değişiklik geçirmemiş olması gerektiğini belirtmiş; güncel planlarda "tarımsal niteliği korunacak alan" olarak planlanan taşınmazda başvurunun reddini hukuka uygun bulmuştur. (Danıştay 10. Daire, E. 2022/8427)¹²

5403 sayılı Kanun m. 21/2-a yaptırımı "arazi kullanımı için izinsiz işe başlanılması"na bağlar ve cezayı "kullanılan veya zarar verilen alanın her metrekaresi" üzerinden hesaplar. Maddede yapının temelli ya da taşınabilir olmasına göre bir ayrım yapılmamıştır. 7584 sayılı Kanunla eklenen altıncı fıkradaki abonelik yasağı da "her türlü yapı ve tesis"i kapsar.

Hobi bahçesi uygulamada tarım dışı kullanım olarak cezalandırılmıştır. Danıştay 10. Daire'nin incelediği bir dosyada idare, tarla vasıflı mutlak tarım arazisinin izin alınmadan tarım dışı amaçla hobi bahçesi olarak kullanıldığından bahisle m. 21/2-a uyarınca ceza vermiş ve arazinin eski hâline getirilmesini istemişti; Daire bu dosyada yalnız görevli yargı yerini belirlemiş, hobi bahçesinin tarım dışı kullanım olup olmadığına ilişkin nitelendirmenin esasına girmemiştir.⁹

Tekerlekli, taşınabilir ya da tiny house denilen yapıların 5403 sayılı Kanun bakımından "yapı" veya "tarım dışı kullanım" sayılıp sayılmadığına ilişkin esasa girmiş bir Danıştay kararına bu rehber hazırlanırken rastlanmamıştır. Danıştay kararlarında bu konuya değinilmemiştir; değerlendirme yukarıdaki madde metnine göre yapılır.

Hobi bahçesi adıyla yapılan satışlarda ayrıca bir ceza hükmü vardır: tarım arazilerini tescili mümkün olmayan fiili hisseler oluşturarak bir özel hukuk tüzel kişisi aracılığıyla devretmek suretiyle arazinin bütünlüğünün bozulmasına ve amacı dışında kullanılmasına sebebiyet verenlere bir yıldan üç yıla kadar hapis ve adli para cezası, tüzel kişiye de ayrıca idari para cezası verilir (m. 21/5). Tarım arazisinin bölünmesi ve hisseli satışı ise tarım arazisi ifraz ve hisse rehberinde anlatılmıştır.

5403 sayılı Kanunda idari para cezasına karşı bir başvuru yolu düzenlenmemiştir. Kabahatler Kanunu m. 3'e göre bu Kanunun idari yaptırım kararlarına karşı kanun yoluna ilişkin hükümleri, diğer kanunlarda aksine hüküm bulunmaması hâlinde uygulanır; m. 27/1 de idari para cezasına karşı tebliğ veya tefhimden itibaren en geç on beş gün içinde sulh ceza mahkemesine başvurulabileceğini söyler. Danıştay 2. Daire, temyize konu kısmı yalnız 5403 sayılı Kanun hükümleri uyarınca verilen idari para cezasına ilişkin olan davada, uyuşmazlığın sulh ceza hâkimliğince çözümlenmesi gerektiği sonucuna varmış, işin esasına giren idare mahkemesi kararını bozmuş ve Uyuşmazlık Mahkemesinin aynı yöndeki kararına atıf yapmıştır. Bu davada başlangıçta, tarımsal amaçlı depo ve bakıcı evi için verilen yapı izninin iptal edilmesine dair işlem de dava konusuydu; o kısım yönünden davanın reddi Danıştay 10. Daire'ce daha önce onanmıştı. 2. Daire Kabahatler Kanunu m. 27/8'i tartışmamıştır. (Danıştay 2. Daire, E. 2021/16058)¹³

Ceza başka bir idari kararla birlikte verildiğinde sonuç değişir. Kabahatler Kanunu m. 27/8'e göre idari yaptırım kararının verildiği işlem kapsamında aynı kişi hakkında idari yargının görev alanına giren kararlar da verilmişse, idari yaptırıma ilişkin iddialar bu işlemin iptali istemiyle birlikte idari yargı merciinde görülür. Danıştay 10. Daire, idari para cezası ile arazinin eski hâline getirilmesinin aynı işlemle istendiği dosyada, eski hâle getirme kararının Kabahatler Kanunundaki yaptırım türlerinden biri olmadığını ve bütün hâlinde dava konusu edilen işlem yönünden idare mahkemesinin görevli olduğunu belirtmiştir.⁹

İdare mahkemesindeki dava, yazılı bildirimden itibaren altmış gün içinde açılır ve işlemin yürütülmesini kendiliğinden durdurmaz; ayrıntı dava kutusundadır. 5403 sayılı Kanunun uygulanmasından doğan davalarda bölge idare mahkemesi kararlarına karşı Danıştay yolu açıktır (İYUK m. 46/1-m).

İlk soru arazinin sınıfıdır; izin rejimi buna göre değişir. Danıştay 10. Daire, idarenin etüt raporunda Toprak ve Arazi Sınıflaması Teknik Talimatındaki teknik ölçütlere göre marjinal tarım arazisi olarak belirlenen bir araziyi, bu ölçütlere göre belirleme yapmadan varsayıma dayalı olarak dikili tarım arazisi sayan bilirkişi raporunu hükme esas alınabilir bulmamış ve arazinin sınıfının net biçimde tespit edilmesini istemiştir.¹

Bilirkişi raporunun somut verilere dayanması gerekir. İdari Dava Daireleri Kurulu, marjinal arazinin tarım dışı kullanıma tahsisinde toprak koruma projesinin gerekip gerekmediğini irdelemeyen ve komşu tarım alanlarına etkiyi somut verilerle desteklemeyen raporu hükme esas alınabilir bulmamış, yeni bir keşif ve bilirkişi incelemesi yapılmasını istemiştir; karar oy çokluğuyla verilmiştir.⁵ Danıştay 10. Daire de idarenin görüş yazısı yetersiz kaldığında mahkemenin resen inceleme ilkesi uyarınca keşif ve bilirkişi incelemesi yaptırması gerektiğini belirtmiştir.⁷

İzinsiz kullanımın tespiti çoğu dosyada idarenin ya da kolluğun tutanağıyla başlar. Danıştay 10. Daire'nin incelediği bir dosyada taşınmazda kazı yapılarak toprak alındığı jandarma araştırma tutanağıyla tespit edilmiş, ceza ve eski hâle getirme işlemi bu tespite dayanmıştı.⁸ Köy yerleşik alanı savunmasında ise yapının inşa tarihi, köy yerleşik alanı tespitinin tarihi ve muhtarlık kayıtları belirleyicidir: Danıştay 6. Daire'nin incelediği dosyada muhtarlıkta yapıya ilişkin kayıt bulunmamış, köy defterleri de bulunamamış ve muhtarlık izin belgesi dosyaya sunulamamıştı.¹¹

Mahkeme izin durumunu kendiliğinden araştırır. Danıştay 4. Daire, tarım alanındaki bir taşınmazda işyeri açma ve çalışma ruhsatı başvurusunun reddine ilişkin davada, taşınmazın tarım dışı amaçla kullanımına izin verilip verilmediği ve sunulan iznin ruhsat başvurusuna konu faaliyeti kapsayıp kapsamadığı araştırılmadan verilen kararı eksik inceleme sayarak bozmuştur; karar oy çokluğuyla verilmiştir. (Danıştay 4. Daire, E. 2025/3704)¹⁴