Kıyı kenar çizgisi ve Kıyı Kanunu: tespit, iptal davası, yapı yasağı ve yaptırımlar

3621 sayılı Kıyı Kanunu m. 4 üç çizgiyi ve iki alanı birbirinden ayırır. Kıyı çizgisi, taşkın durumları dışında suyun karaya değdiği noktaların birleşmesinden oluşan çizgidir. Kıyı kenar çizgisi, kıyı çizgisinden sonra kara yönünde su hareketlerinin oluşturduğu kumluk, çakıllık, kayalık, taşlık, sazlık, bataklık ve benzeri alanların doğal sınırıdır. Bu iki çizgi arasındaki alan kıyıdır. Kıyı kenar çizgisinin kıyı çizgisiyle çakıştığı yere kanun dar kıyı der.

Sahil şeridi, kıyı kenar çizgisinden itibaren kara yönünde yatay olarak en az 100 metre genişliğindeki alandır (m. 4). Sahil şeridinin derinliği bu mesafeden az olmamak üzere, şeritteki ve gerisindeki kullanımlar ile doğal eşikler dikkate alınarak belirlenir; sahil şeridinde yapılacak yapılar kıyı kenar çizgisine en fazla 50 metre yaklaşabilir ve yaklaşma mesafesi ile çizgi arasındaki alan ancak yaya yolu, gezinti, dinlenme, seyir ve rekreatif amaçla düzenlenebilir (m. 5).

Kanunun bu ikili yapısını Kıyı Kanununun Uygulanmasına Dair Yönetmelik ayrıntılandırır. Danıştay 6. Daire'nin 10.12.2012 onay tarihli bir nazım imar planına ilişkin 2022 tarihli kararında Yönetmelik m. 4 şöyle aktarılmıştır: sahil şeridinin birinci bölümü kıyı kenar çizgisinden itibaren kara yönünde 50 metre genişliğinde, yalnız yeşil alan, çocuk bahçesi, gezinti, dinlenme ve rekreatif alanlardan ve yaya yollarından oluşan alan; ikinci bölümü ise bunun gerisinde en az 50 metre genişliğinde, yalnız toplumun yararlanmasına açık günübirlik turizm yapı ve tesisleri, taşıt yolları, açık otoparklar ve arıtma tesislerinin yer alabileceği alan olarak tanımlanmıştı. (Danıştay 6. Daire, E. 2022/7580)¹ Bu aktarım, kararın incelediği işlem tarihindeki metne ilişkindir; Yönetmeliğin bugünkü metni bu rehber için incelenen Danıştay kararlarında aktarılmamıştır. Danıştay 6. Daire, sahil şeridinin ilk 50 metrelik kısmının hiçbir şekilde yapılaşmaya açılamayacağını belirtmiştir.¹ (Danıştay 6. Daire, E. 2020/9099)² Bu sonuç, sahil şeridindeki yapıların kıyı kenar çizgisine en fazla 50 metre yaklaşabileceğini öngören Kanun m. 5 ile de uyumludur.

Ölçümler yataydır. Danıştay 6. Daire, falez ya da şevle son bulan dar-yüksek kıyılarda kıyı kenar çizgisinin şev veya falezin üst sınırından geçirileceğini öngören Yönetmelik hükmünü Kanuna uygun bulmuş; falezin üst sınırının izdüşümü alt sınırıyla çakıştığından bu yerlerde kıyı kenar çizgisinin kıyı çizgisiyle aynı noktada birleştiğini ve kıyıya ilişkin ölçümlerin dikey değil yatay olduğunu belirtmiştir. (Danıştay 6. Daire, E. 1997/1684)³ Aynı kararda, su hareketlerine maruz kalan falezin dikey yüzeyinin kıyı tanımı içinde düşünülmesinin zorunlu olduğu da vurgulanmıştır.³

Kıyı kenar çizgisi, valiliklerce kamu görevlilerinden oluşturulan en az 5 kişilik bir komisyonca tespit edilir. Komisyonda jeoloji mühendisi, jeolog veya jeomorfolog, harita ve kadastro mühendisi, ziraat mühendisi, mimar ve şehir plancısı ile inşaat mühendisi bulunur. Komisyonun belirlediği ve valiliğin uygun görüşüyle gönderilen çizgi, Çevre ve Şehircilik Bakanlığınca onaylandıktan sonra yürürlüğe girer; komisyonun çalışma usulü yönetmelikle belirlenir (m. 9).

Kıyıda ve sahil şeridinde planlama ve uygulama yapılabilmesi için kıyı kenar çizgisinin tespiti zorunludur. Çizginin tespit edilmediği bölgelerde talep olursa, talep tarihini izleyen üç ay içinde tespit yapılması zorunludur (m. 5).

İlan ve itiraz usulü Kanunda değil Yönetmelik m. 9'dadır. Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulunun aktardığı metne göre yürürlüğe giren kıyı kenar çizgisi, belediye ve mücavir alan sınırları içinde belediyelerce, dışında valiliklerce belirlenen yerlerde bir ay süreyle ilan edilir; ilan süresi içinde kamu kurumları ve ilgililer valiliğe itiraz edebilir, itiraz komisyonca on beş gün içinde incelenir ve Bakanlık komisyon raporunu da dikkate alarak itirazı karara bağlar. (Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu, E. 2024/1337)⁴ Kurul, bu usulle kesinleşen onaylı kıyı kenar çizgilerinin hangi hâllerde değiştirilebileceğinin aynı maddede tahdidi olarak sayıldığını belirtmiştir.⁴

2022'de Yönetmelik m. 9'a, meskûn olmayan ve henüz tapu iptal davası açılmamış Hazine taşınmazlarının bulunduğu kıyı alanlarında ve turizm belgeli tesislerin bulunduğu kıyı alanlarında onaylı çizgiye yapılan itiraz üzerine yeni tespit yapılmasına imkân veren bir bent eklenmişti. Danıştay 4. Daire bu değişikliği iptal etmiş, İdari Dava Daireleri Kurulu da iptal kararını oy çokluğuyla onamıştır.⁴

İptal davası, idari işlemin yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden biriyle hukuka aykırı olduğu iddiasıyla menfaati ihlal edilen kişi tarafından açılır (İYUK m. 2/1-a). Kıyı kenar çizgisi davalarında dava konusu edilen işlemler birden fazla olabilir: Danıştay kararlarında çizginin taşınmaza isabet eden kısmının yeniden değerlendirilmesi istemiyle yapılan başvurunun reddi ile çizginin o taşınmaza ilişkin kısmı birlikte dava konusu edilmiş; (Danıştay 6. Daire, E. 2019/11319)⁵ başka bir dosyada çizginin tespiti, onayı, halihazır haritaya aktarılması ve bu işlemlere karşı yapılan itirazın reddi birlikte iptal istemine konu olmuştur. (Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu, E. 2021/1181)⁶

Kıyı Kanunu dava için özel bir süre öngörmez. İYUK m. 7'ye göre dava açma süresi idare mahkemelerinde altmış gündür; süre yazılı bildirimin yapıldığı tarihi izleyen günden, ilanı gereken düzenleyici işlemlerde ise ilan tarihini izleyen günden başlar. Düzenleyici işlemin uygulanması üzerine ilgililer, düzenleyici işlem, uygulama işlemi ya da her ikisi aleyhine dava açabilir (m. 7/4). Kıyı kenar çizgisinin bu anlamda bir düzenleyici işlem sayılıp sayılmadığını ve dava süresinin ilanla mı bildirimle mi başladığını, bu rehber için incelenen Danıştay kararları ayrıca karara bağlamamıştır.

Dava açmadan önce zorunlu bir idari başvuru yoktur. İlgili, dava açma süresi içinde işlemin kaldırılmasını veya değiştirilmesini isteyebilir; bu başvuru işleyen süreyi durdurur ve otuz gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır (İYUK m. 11). Yönetmelikteki bir aylık ilan süresi içinde valiliğe yapılan itiraz ise Bakanlıkça karara bağlanır.⁴

Taşınmaz maliki için, kendi taşınmazına ilişkin işlemlerde ilan veya bildirimle başlayan süre geçmiş olsa da başvuru yolu kapanmaz. İYUK m. 10'a göre ilgililer, haklarında idari davaya konu olabilecek bir işlemin yapılması için idari makamlara başvurabilir; otuz gün içinde cevap verilmezse istek reddedilmiş sayılır. Danıştay 14. Daire, ilan edilmiş bir kıyı kenar çizgisinin düzeltilmesi istemiyle valiliğe yapılan başvurunun reddine karşı açılan davada, mülkiyet hakkını ilgilendiren konularda gerekli işlemin yapılması isteminin reddi hâlinde aynı konuda m. 10 uyarınca idareye tekrar başvurulabileceğini ve her yeni başvuru üzerine kurulan işleme karşı altmış gün içinde dava açılabileceğini belirterek süre aşımından ret kararını bozmuştur. (Danıştay 14. Daire, E. 2015/4044)⁷ Bu karar uyuşmazlığın esasına girmemiş, yalnız dava açma süresine ilişkin bir karardır. Danıştay 6. Daire de ilgililerin taşınmazları ile ilgili olarak mülkiyet hakkı kapsamında her zaman plan değişikliği isteminde bulunabileceklerini belirtmiş; ancak komşu parsellerdeki yapılaşmaya ilişkin, davacının mülkiyet hakkıyla doğrudan ilişki kurulamayan başvuruyu m. 10 kapsamında kabul etmemiş ve davanın süresinde açılmadığı gerekçesiyle ret kararını onamıştır. (Danıştay 6. Daire, E. 2018/8716)⁸ Bu karar imar planına ilişkindir ve esasa girmemiştir.

Kıyı kenar çizgisinin dayanak alındığı sonraki işlemler de çizgiye bağlıdır. Danıştay 6. Daire, kıyıdaki yapıların yıkımına bağlı tazminat davasında, dava konusu edilmiş olmakla birlikte yürürlükte bulunan kıyı kenar çizgisini esas almış ve yıkılan yapıların kıyı içinde kaldığını kabul etmiştir. (Danıştay 6. Daire, E. 2020/11349)⁹

Danıştay kararlarındaki temel ölçüt, kıyı kenar çizgisinin zemindeki mülkiyet ve yapılaşmalara bakılmaksızın doğal verilere göre bilimsel olarak tespit edilmesidir.⁵⁶ İdari Dava Daireleri Kurulu bu ölçütün sonucunu açıkça yazmıştır: tamamen doğal unsurlar ölçüt alınarak belirlenmesi gereken çizgilerin üzerindeki yapılar nedeniyle yeniden belirlenmesine imkân tanınırsa, kıyıdaki yapı nedeniyle ölçüt alınan doğal unsurların ve çizginin değişmesi kaçınılmaz olur.⁴

Bu nedenle çizgi, kıyıdaki yapılar ya da tapudaki durum gerekçe gösterilerek kara tarafına çekilemez. Kurul, kıyıda kalan taşınmazın tapusunun iptalini sağlamakla görevli idarenin bu görevini yerine getirmemesinin kıyı kenar çizgisinin yeniden belirlenmesine sebep oluşturamayacağını belirtmiştir.⁴

Denetim, çizginin geçtiği noktadaki zeminin denizel mi karasal mı olduğu sorusuna indirgenir. Danıştay 6. Daire, çizginin hem deniz hem kara tarafında sondaj çukurları açılarak zeminin denizel etki altında bulunup bulunmadığının, yani taşınmazın karasal veya denizel özelliğinin belirlenmesini ve çizginin mevzuata uygunluğunun bu yolla bilirkişilerce tespit edilmesini aramıştır.⁵ İdari Dava Daireleri Kurulu aynı ölçütü tekrar etmiştir.⁶

Kıyının türü de ölçütü değiştirir. Falez ya da şevle son bulan dar-yüksek kıyılarda çizgi falezin üst sınırından geçer;³ alçak-basık kıyılarda ise Yönetmelik m. 4'teki tanıma göre kumsal ve kıyı kumullarından oluşan alanların doğal sınırı aranır.⁶ İdari Dava Daireleri Kurulunun incelediği bir dosyada bilirkişi raporu, çizginin birkaç noktada 90 derece kırılma yaptığını ve bu kırılmayı gerektirecek bir falez ya da benzeri jeolojik oluşum bulunmadığını tespit etmişti.⁶

Bu davalarda belirleyici delil, yerinde yapılan keşif ve bilirkişi incelemesidir. Danıştay 6. Daire, bilirkişi heyeti oluşturulurken Kıyı Kanunu m. 9 ve Yönetmelik m. 6'daki komisyon yapısının ve seçilecek bilirkişilerin davalı idarenin personeli olmaması gerektiğinin gözetilmesini istemiş; heyetin üniversitelerin ilgili bölümlerinden seçilecek öğretim üyelerinden oluşturulmasını bozma gerekçesine bağlamıştır.⁵

Gözlem çukurlarının derinliği ve yeri de tartışma konusudur. Aynı dosyada davalı idareler, komisyonun 2 metre derinliğinde dört araştırma kuyusu açtığını, oysa bilirkişi incelemesinin 0,5 metre derinliğinde üç gözlem kuyusuyla yapıldığını ve bu yolla yalnız karasal malzemeyle yapılmış dolgu alanlarının incelendiğini ileri sürmüş; Daire, bu iddiaların ve heyette idare personeli bulunmasının değerlendirilmesi için yeniden keşif yapılmasını istemiştir.⁵

Raporlar çelişirse mahkeme çelişkiyi gidermek zorundadır. İdari Dava Daireleri Kurulu, aynı bölgede birbirine çok yakın koordinatlarda açılan gözlem çukurları hakkında iki bilirkişi heyetinin farklı sonuçlara ulaştığını, mahkemenin ilk rapora neden itibar etmediğini açıkça ortaya koymadan ikinci rapora dayandığını tespit etmiş; aralarında ziraat mühendisinin de bulunduğu ve üniversitelerden seçilecek üçüncü bir bilirkişi kurulu oluşturularak yeniden inceleme yaptırılması gerektiğini belirterek ısrar kararını oy çokluğuyla bozmuştur.⁶

Sahil şeridindeki bir yapının kazanılmış hak kapsamında olup olmadığı da teknik inceleme gerektirir. Danıştay 6. Daire, sahil şeridinde kalan taşınmaza verilen yapı ruhsatının kıyı mevzuatına uygunluğunun çözümünün teknik ve hukuki bilgi gerektirdiğini belirterek uzman bilirkişi heyetiyle keşif yapılmasını istemiştir. (Danıştay 6. Daire, E. 2019/15902)¹⁰

Kıyılar Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır ve herkesin eşit ve serbest olarak yararlanmasına açıktır (m. 5). İdari Dava Daireleri Kurulu bundan şu sonucu çıkarmıştır: kıyı kenar çizgisi kesinleştikten sonra çizgi ile kıyı çizgisi arasında kalan taşınmazlar Devletin hüküm ve tasarrufu altına girer ve kamunun eşit şekilde yararlanmasına açıktır; tapu iptal davası henüz açılmadığı için tapudaki tescilin devam etmesi yalnız şekli bir anlam ifade eder.⁴

Tapunun iptali idari yargının değil adli yargının işidir. Kurul, kıyıda kalan tescilli taşınmazların tapularının adli yargıda açılacak tapu iptal davasıyla sicilden terkin edilmesi gerektiğini belirtmiş; Yönetmelik m. 10'a göre kıyıda kalan bölümlerin kadastro müdürlüğünce belirlenip şerh için tapu sicil müdürlüğüne gönderildiğini ve tapu iptal işlemlerinin defterdarlıkça yürütüldüğünü aktarmıştır.⁴ Tapu iptali davasının genel kuralları, gayrimenkul alanındaki tapu iptali ve tescil davası rehberinde anlatılmıştır.

Kıyı kenar çizgisinin doğru belirlenip belirlenmediği ise idare mahkemesinde açılacak iptal davasında tartışılır. Danıştay 6. Daire'ye göre çizgi, zemindeki mülkiyet ve yapılaşmalara bakılmaksızın doğal verilere göre çekilir.⁵

Kıyıda kaldığı için tapusu iptal edilen taşınmazın kendisi için tazminat istenip istenemeyeceği ve bu davanın yargı yeri, bu rehber için incelenen Danıştay kararlarında esastan ele alınmamıştır.

Kıyı herkesin eşitlik ve serbestlikle yararlanmasına açıktır; kıyıda hiçbir yapı yapılamaz, duvar, çit, parmaklık, telörgü, hendek, kazık ve benzeri engeller oluşturulamaz; kıyıyı değiştirecek boyutta kazı yapılamaz, kum ve çakıl alınamaz (m. 6). Kanun, ancak imar planı kararıyla yapılabilecek yapıları sınırlı olarak sayar: iskele, liman, barınak, rıhtım, dalgakıran gibi kıyının kamu yararına kullanımına ve korunmasına yönelik altyapı; tersane ve su ürünleri tesisleri gibi kıyıdan başka yerde yapılamayan tesisler; kruvaziyer ve yat limanları; belirli spor ve sağlık tesisleri; enerji iletim hatları ve millet bahçeleri. Bu yapılar yapım amaçları dışında kullanılamaz. Kamu yararının gerektirdiği hâllerde uygulama imar planı kararıyla deniz, göl ve akarsularda doldurma ve kurutma yoluyla arazi de elde edilebilir; bu araziler Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır ve özel mülkiyet konusu olamaz (m. 7). Kanunun Ek m. 7'sinde de krokisi Kanuna ekli bir alan için ayrık hüküm vardır: 7566 sayılı Kanunla eklenen Ek m. 7'ye göre Orta Karadeniz Serbest Bölgesi alanında sınai, ticari ve hizmetle ilgili faaliyetler için yapı ve tesisler inşa edilebilir. Kumluk veya çakıllık kıyıda rekreatif amaçlı iskele yapılamaz; zorunlu hâllerde genişliği üç metreyi geçmeyen ve platform niteliği taşımayan iskele yapılabilir (m. 6).

Uygulama imar planı bulunmayan sahil şeritlerinde m. 4'te belirtilen mesafeler içinde hiçbir yapı ve tesis yapılamaz. Uygulama imar planı bulunan yerlerde engel oluşturulamaz; plan kararıyla m. 6 ve m. 7'deki yapı ve tesislerle birlikte, toplum yararına açık olmak şartıyla konaklama hariç günübirlik turizm yapı ve tesisleri yapılabilir (m. 8).

Kıyıdaki yapı yasağı Danıştay kararlarında mutlak olarak nitelenir. Danıştay 6. Daire, yürürlükteki kıyı kenar çizgisine göre kıyı içinde kalan ve ruhsata bağlanma imkânı bulunmayan yapıların yıkımında hukuka aykırılık olmadığını, idarenin hukuka uygun yıkım nedeniyle tazmin yükümlülüğü bulunmadığını belirterek tazminata hükmeden kararı bozmuştur.⁹

Kanundan önce doğmuş haklar sınırlı biçimde korunur. Kanunun geçici maddesine göre Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten önce mevzuata uygun olarak onanmış ve kısmen veya tamamen yapılaşmış 1/1000 ölçekli uygulama imar planlarının sahil şeritleriyle ilgili hükümleri geçerlidir; ancak m. 8'in ikinci fıkrası saklıdır. Danıştay 6. Daire'ye göre geçerli bir kıyı kenar çizgisi esas alınarak 11.07.1992 tarihinden önce onaylanmış imar planlarına göre kısmi yapılaşma koşullarının gerçekleştiği hâllerde taşınmazın hukuki statüsü kazanılmış hak kapsamında korunur; yapı ruhsatının kıyı mevzuatına uygunluğu da bu koşulların gerçekleşip gerçekleşmediği araştırılarak belirlenir.¹⁰ Daire, mevzi imar planlarında kısmi yapılaşmanın imar adası bazında, yapılı parsellerin sayısının veya taban alanının yüzde ellisini aşmasına göre değerlendirildiğini aktarmıştır.¹⁰

Kazanılmış hak, yapının mevcut hâliyle korunmasından ibarettir. Danıştay 6. Daire, kısmi yapılaşma nedeniyle korunan yapıların ekonomik ömürleri sürdükçe varlıklarını sürdüreceğini, ancak sonrasında yeni plan hükümlerine tabi olacağını; 100 metrelik sahil şeridinin imar planıyla kamunun yararlanmasına açılmasının zorunlu olduğunu belirtmiştir.²¹ Aynı Daire, sahil şeridi içinde kalan taşınmaz kısmına genel yeşil alan işlevi getiren plan değişikliğini, kısmi yapılaşma bulunmasına rağmen hukuka uygun bulmuştur.¹

Köy ve kırsal yerleşme alanlarındaki eski yapılar için ayrı bir hüküm vardır. Ek m. 3'e göre 11/7/1992 tarihinden önce yapıldığı tarihteki mevzuatına uygun olarak yapılan yapılardan, büyükşehir belediye sınırları içinde köyden mahalleye dönüşen ve ilgili idaresince kırsal yerleşik alan kabul edilen yerleşme alanlarının ya da belediye sınırları içinde olanlar dâhil köy statüsünü koruyan köy yerleşme alanlarının sahil şeridinde kalanlar mevcut hâliyle korunur. Bu yapılar, kat mülkiyeti tesis edilmemek, herhangi bir müktesep hak teşkil etmemek ve mevcut kontur ve gabari aşılmamak kaydıyla yöreye uygun cephe değişikliği ve onarımı ile can ve mal güvenliği için güçlendirme yapılarak kullanılabilir; bu nitelikteki köy yerleşme alanlarının sahil şeridinde kalan kısımlarında yeni yapı yapılamaz.

Kıyı Kanunu kapsamındaki alanlarda ruhsatsız ya da ruhsat ve eklerine aykırı yapılar hakkında 3194 sayılı İmar Kanunu'nun ilgili hükümleri uygulanır (m. 14). Yapı tatil tutanağı, bir aylık süre, yıkım kararı ve imar para cezasının genel kuralları kaçak yapı ve imar para cezası rehberinde ve yıkım kararı rehberinde anlatılır; burada yalnız Kıyı Kanunu'na özgü olan anlatılır.

Kıyıdaki imalat yapı niteliğindeyse idare İmar Kanunu'nun usulünü izlemek zorundadır. Danıştay 6. Daire, kıyı kenar çizgisi içindeki futbol sahası, yürüyüş yolu, tenis kortu, restoran ve bar gibi alanların yapı niteliğinde olduğunu, bunlar için Kıyı Kanunu m. 14'ün gönderme yaptığı İmar Kanunu m. 32'deki usule göre işlem kurulması gerekirken bu usule uyulmadan verilen tahliye işleminin hukuka aykırı olduğunu belirtmiştir. (Danıştay 6. Daire, E. 2022/5860)¹¹ Yapı niteliği taşımayan imalat ise İmar Kanunu'na göre cezalandırılamaz: Daire, kıyı kenar çizgisinin deniz tarafına yapılan 6.432,56 m² toprak dolgunun yapı sayılamayacağını, bu nedenle İmar Kanunu m. 42/2 uyarınca para cezası verilemeyeceğini ve sahil şeridine dolgu yapılmasının Kıyı Kanunu m. 15 kapsamında değerlendirilmesi gerektiğini kabul etmiştir. (Danıştay 6. Daire, E. 2022/7479)¹²

Kıyı Kanunu m. 15'in kendi yaptırımları şunlardır: 1) kıyıda ve uygulama imar planı bulunan sahil şeritlerinde duvar, çit, parmaklık, tel örgü, hendek, kazık ve benzeri engel oluşturana ikibin Türk Lirasından onbin Türk Lirasına kadar idari para cezası verilir; engelin beş günü geçmeyen sürede kaldırılmasına karar verilir; kaldırılmazsa masrafı yüzde yirmi zammıyla kamu alacaklarının tahsili usulüne göre tahsil edilmek üzere kamu gücüyle derhâl kaldırılır; kabahatin tekrarında ceza üst sınırdan verilir (m. 15/1). 2) Bu yerlerden kum ve çakıl alana üçbin Türk Lirasından onbeşbin Türk Lirasına kadar idari para cezası verilir (m. 15/2). 3) Bu yerlerde ruhsatsız veya ruhsat ve eklerine aykırı yapı yapana Türk Ceza Kanunu veya İmar Kanunu'na göre verilecek ceza bir kat artırılır (m. 15/5). Bu maddedeki idari yaptırımlara, ilgili kanunlardaki makamların yetkisi saklı kalmak üzere mahalli mülki amir karar verir (m. 15/6).

Bu tutarlar, maddenin 23/1/2008 tarihli 5728 sayılı Kanunla değiştirilen metnindeki tutarlardır. Kabahatler Kanunu m. 17/7'ye göre idari para cezaları her takvim yılı başından geçerli olmak üzere o yıl için Vergi Usul Kanunu uyarınca tespit ve ilan edilen yeniden değerleme oranında artırılarak uygulanır; bu fıkra nispi nitelikteki idari para cezalarına uygulanmaz. Uygulanacak alt ve üst sınır bu nedenle kanun metnindeki rakam değil, o yıl için artırılmış tutardır. Kanunlarında ödeme süresi düzenlenmemiş idari para cezaları tebliğden itibaren bir ay içinde ödenir ve bu sürede ödenirse cezadan %25 indirim yapılır; ödeme, karara karşı kanun yoluna başvurma hakkını etkilemez (Kabahatler Kanunu m. 17/6).

Engel cezasına karşı yargı yeri, cezanın tek başına mı yoksa engelin kaldırılması kararıyla birlikte mi verildiğine göre değişir. Danıştay 14. Daire, kıyıya tel örgü çekilerek engel oluşturulması nedeniyle verilen cezada, idari para cezasının yanında engellerin beş gün içinde kaldırılması gerektiği, aksi hâlde belediyece kamu gücü kullanılarak kaldırılacağı da belirtildiğinden işlemde idari yargının görev alanına giren bir karar da bulunduğunu ve uyuşmazlığın idari yargının görev alanına girdiğini belirterek idare mahkemesinin görev yönünden ret kararını bozmuştur. (Danıştay 14. Daire, E. 2011/10527)¹³ Bu karar uyuşmazlığın esasına girmemiş, yalnız görevli yargı yerine ilişkin bir karardır.

Bir kat artırım Danıştay kararlarında geniş yorumlanmıştır. Danıştay 6. Daire'ye göre m. 15/5 ruhsatsız yapının kıyıda yapılması fiilini artırımlı cezalandırmayı amaçlar ve artırım için başkaca bir şart aranmaz; Devletin hüküm ve tasarrufundaki kıyıda yapıldığı açık olan yapı için İmar Kanunu'na göre verilen para cezası bir kat artırılarak uygulanır. (Danıştay 6. Daire, E. 2021/8772)¹⁴ Daire ayrıca artırımın İmar Kanunu'na göre verilecek her türlü cezaya uygulandığını, İmar Kanunu m. 42/3'teki cezaya artırım uygulanmasının mükerrer cezalandırma sayılmayacağını oy çokluğuyla kabul etmiştir. (Danıştay 6. Daire, E. 2019/6607)¹⁵

Kıyıya moloz, toprak, cüruf ve çöp dökenler, maddenin niteliğine ve çevreye etkisine göre Türk Ceza Kanunu, Kabahatler Kanunu veya Çevre Kanunu'na göre cezalandırılır; sayılan fiiller kıyının doğal yapısını bozacak bir etki doğurursa, daha ağır cezayı gerektiren bir suç oluşturmadığı takdirde altı aydan iki yıla kadar hapis cezası öngörülmüştür (m. 15/3-4). Bu suç hükmünün yargılaması ceza mahkemesinin işidir ve bu rehberin konusu değildir.

Kanunun ilkesi açıktır: kıyılar Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır ve herkesin eşit ve serbest olarak yararlanmasına açıktır; kıyı ve sahil şeritlerinden yararlanmada öncelikle kamu yararı gözetilir (m. 5). Kıyıda duvar, çit, parmaklık, telörgü ve benzeri engeller oluşturulamaz (m. 6) ve bu yasağa aykırılık m. 15/1'deki idari para cezası ile engelin kaldırılması yaptırımına bağlanmıştır. Kanunun bu maddelerinde plaj girişine özgü ayrı bir hüküm yoktur.

Eşit ve serbest yararlanma, her noktadan ücretsiz yararlanma anlamına gelmez. Danıştay 6. Daire'ye göre bu ilkeyle kastedilen, herkesin kıyıların her noktasından istediği an ücretsiz yararlanabilmesi değildir; kamu yararı gereği kıyının bazı bölümleri belli amaçlara tahsis edilebilir ve hizmetten yararlanmak isteyenler arasında ayrım yapılmadan gerektiğinde ücret karşılığı hizmet sunulması eşit ve serbest yararlanma ilkesine aykırı değildir. (Danıştay 6. Daire, E. 2020/4453)¹⁶ Daire bu gerekçeyle, kıyıdaki büfe ile şemsiye ve şezlong alanlarının büyükşehir belediyesince işletilmesine ilişkin protokolü ve bir otelin müşterilerine ayrılan şezlongların kaldırılması yönündeki işlemi hukuka uygun bulmuştur.¹⁶

Kanun, toplumun yararlanmasına açık yapıyı da ücretle bağdaştırır: mevzuata göre belirlenmiş kural ve ücret tarifelerine uygun biçimde, belirli kişi veya topluluklara ayrıcalıklı kullanım hakkı tanımadan herkese eşit ve serbest olarak açık tutulan ve konut dokunulmazlığı olmayan yapı (m. 4). Ölçüt, ücretin varlığı değil ayrıcalıklı kullanımın bulunup bulunmadığıdır; Danıştay 6. Daire de sahil şeridinin ikinci bölümündeki yapı ve tesislerde belirli kişi ya da toplulukların ayrıcalıklı kullanım hakkı olmayacağını aktarmıştır.¹⁶

Kıyı alanındaki uygulamaların kontrolü belediye ve mücavir alan sınırları içinde belediyeye, dışında valiliğe aittir (m. 13). Kıyıdaki işgal nedeniyle tahliye istendiğinde ise, işgal edilen alandaki imalatlar yapı niteliğindeyse İmar Kanunu'nun usulü uygulanır.¹¹