Marka hakkına tecavüz suçu (6769 sayılı Kanun m. 30)

Madde üç ayrı suç tipi kurar. 6769 sayılı Kanun m. 30/1 asıl tipi düzenler: başkasına ait marka hakkına iktibas veya iltibas suretiyle tecavüz ederek mal üretmek veya hizmet sunmak, satışa arz etmek veya satmak, ithal ya da ihraç etmek, ticari amaçla satın almak, bulundurmak, nakletmek veya depolamak. Bunlar seçimlik hareketlerdir; biri gerçekleşirse suç oluşur.

İktibas markanın olduğu gibi alınması, iltibas ise karıştırılmaya yol açacak biçimde benzerinin kullanılmasıdır. Hangi kullanımların marka hakkına tecavüz sayıldığı 6769 sayılı Kanun m. 29'da, marka sahibinin hangi kullanımları yasaklayabileceği ise m. 7'de sayılmıştır. m. 7/2-b halk tarafından karıştırılma ihtimali ölçütünü açıkça kullanır; m. 7/3 bu kullanımın hangi biçimlerde ortaya çıkabileceğini, mal veya ambalaj üzerine koymaktan alan adı ve anahtar sözcük kullanımına kadar tek tek gösterir.

Seçimlik hareketlerin bu genişliği yenidir. Yargıtay 7. Ceza Dairesi, 6769 sayılı Kanun'un yürürlüğe girmesiyle yalnızca üretmek, satışa arz etmek ve satmak fiillerini cezalandıran eski düzenlemeye ithal-ihraç, ticari amaçla satın alma, bulundurma, nakletme ve depolama fiillerinin eklendiğini, böylece suçun kapsamının genişletildiğini tespit etmiştir. (Yargıtay 7. CD, E. 2023/5558)¹ Aynı kararda, ceza süresi bakımından sanık lehine bir değişiklik yapılmadığı için suç tarihinde hangi düzenleme yürürlükteyse onun uygulanacağı belirtilmiştir; 10 Ocak 2017'den önceki fiiller bakımından mülga düzenlemenin dar seçimlik hareket listesi geçerlidir ve o listeye girmeyen bir eylem suçta kanunilik ilkesi gereği cezalandırılamaz.¹

Suçun faili yalnız üretici değildir. Daire, m. 30/1'in metnine dayanarak, taklit edildiğini bildiği veya bilmesi gerektiği hâlde tecavüz yoluyla kullanılan markayı taşıyan ürünleri satışa arz eden veya satan kişinin de suçun faili olabileceğini kabul etmiş; perakende satıcıların fail olamayacağı gerekçesiyle arama talebini reddeden kararı bu yönden kanun yararına bozmuştur. (Yargıtay 7. CD, E. 2025/6689)²

6769 sayılı Kanun m. 30/2 ayrı bir fiili cezalandırır: marka koruması olduğunu belirten işareti mal veya ambalaj üzerinden yetkisi olmadan kaldırmak. m. 30/3 ise marka hakkı üzerinde yetkisiz tasarrufu düzenler — başkasına ait marka hakkını devretmek, lisans vermek veya rehnetmek. Bu üçüncü fıkra taklit ürün dosyalarından farklı bir alana, marka üzerindeki hukuki işlemlere bakar.

Suçun bir tüzel kişinin faaliyeti çerçevesinde işlenmesi hâlinde m. 30/4 uyarınca ayrıca tüzel kişilere özgü güvenlik tedbirlerine hükmolunur. Bu, tüzel kişinin cezalandırılması değildir; Türk ceza hukukunda tüzel kişiler hakkında ceza değil güvenlik tedbiri uygulanır.

6769 sayılı Kanun m. 30/1'de ceza bir yıldan üç yıla kadar hapis ve yirmi bin güne kadar adli para cezasıdır. m. 30/2'de ceza bir yıldan üç yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezası, m. 30/3'te iki yıldan dört yıla kadar hapis ve beş bin güne kadar adli para cezasıdır.

Üç fıkrada da hapis ve adli para cezası "ve" bağlacıyla bağlanmıştır. Bunun pratik sonucu şudur: adli para cezası hapsin alternatifi değildir, ikisine birlikte hükmedilir. Suç tanımında seçimlik ceza bulunmadığı için TCK m. 50/2'deki yasak da devreye girmez; o fıkra yalnız "suç tanımında hapis cezası ile adlî para cezasının seçenek olarak öngörüldüğü hallerde" hapsin adli para cezasına çevrilmesini engeller. Hükmolunan hapis kısa süreliyse TCK m. 50/1'e göre seçenek yaptırımlardan birine çevrilebilir.

Gün karşılığı adli para cezasının nasıl hesaplanacağını TCK m. 52 gösterir: belirlenen tam gün sayısı, bir gün karşılığı takdir edilen miktarla çarpılır. Bir gün karşılığı miktar en az yüz ve en fazla beşyüz Türk Lirası olmak üzere kişinin ekonomik ve diğer şahsi hâlleri gözetilerek takdir edilir. m. 30/1'deki yirmi bin günlük üst sınır, TCK m. 52/1'deki yediyüzotuz günlük genel üst sınırın "kanunda aksine hüküm bulunmayan hâllerde" kaydına dayanan özel bir sınırdır.

Ceza miktarını belirleyen ölçütler genel hükümlerden gelir. Takdiri indirim TCK m. 62'ye göre cezayı altıda birine kadar indirebilir. Aynı markaya karşı değişik zamanlarda birden çok kez işlenen fiiller bakımından zincirleme suç hükümleri gündeme gelir; ilk derece mahkemeleri bu dosyalarda TCK m. 43'ü uygulayabilmektedir.

Cezanın üst sınırı, rehberin ilerleyen bölümlerinde görüleceği gibi yalnız yaptırımı değil, hükmün açıklanmasının geri bırakılmasından dava zamanaşımına kadar bir dizi kurumu da belirler.

6769 sayılı Kanun m. 30/5 açıktır: bu maddede yer alan suçlardan dolayı cezaya hükmedebilmek için markanın Türkiye'de tescilli olması şarttır. Cezai koruma tescile bağlıdır. Marka koruması zaten m. 7/1 uyarınca tescil yoluyla elde edilir.

Bunun sonucu, tescilsiz kullanımla elde edilmiş bir tanınmışlığın ceza davasında yeterli olmamasıdır. Yargıtay 7. Ceza Dairesi, m. 30/5 ile aynı içerikteki mülga 556 sayılı Kanun Hükmünde Kararname m. 61/A-5 bakımından, suçta ve cezada kanunilik ilkesi gereği marka tanınmış olsa dahi cezai korumanın tescille sınırlı olması gerektiğini belirtmiştir. (Yargıtay 7. CD, E. 2023/17546)³ Tescilsiz bir işaretin korunması gerektiği düşünülüyorsa yol ceza davası değil, haksız rekabet hükümlerine dayanan hukuk davasıdır.

Tescilin varlığı da yetmez; suç tarihinde geçerli olması ve suça konu ürünün emtia grubunu kapsaması gerekir. Aynı kararda Daire, bilirkişi raporunda tescilli markalara tecavüz edildiği belirtilmiş olsa bile, tescil belgelerinin Resmî Marka Gazetesinde yayımlanma tarihleri ile suç tarihinde geçerli olup olmadıklarının tespiti için emtia listesiyle birlikte onaylı ve renkli örnekleri getirtilmeden hüküm kurulmasını eksik kovuşturma saymış; Türk Patent ve Marka Kurumundan belgeler getirtildikten sonra yeniden bilirkişi incelemesi yaptırılmasını aramıştır.³

Aynı ölçüt soruşturma aşamasında da işler. Daire, kovuşturmaya yer olmadığına dair karara yapılan itirazın reddini kanun yararına bozarken, tescil belgelerinin Kurumdan getirtilmesini, markaların suç tarihinde geçerli olup olmadığının ve tescil korumasının emtia grubunu kapsayıp kapsamadığının belirlenmesini, ancak bundan sonra uzman bilirkişi tayin edilmesini gerekli görmüştür. (Yargıtay 7. CD, E. 2025/2182)⁴

1) Tescil var mı, 2) suç tarihinde geçerli mi, 3) tescil hangi mal ve hizmet sınıfını kapsıyor — bu üç soru cevaplanmadan marka hakkına tecavüz suçunun maddi unsuru kurulmuş sayılmaz.

İspatın çekirdeği, ele geçen ürün üzerindeki kullanımın tescilli markayla iktibas veya iltibas oluşturup oluşturmadığıdır. Bu, kural olarak bilirkişi incelemesiyle belirlenir; ancak bilirkişi raporu mahkemenin yerine geçmez. Yargıtay 7. Ceza Dairesi, iş yeri tabelasındaki kullanımın genel görünümü ve bıraktığı izlenim bir bütün olarak değerlendirildiğinde ortalama tüketiciler yönünden iltibas oluşturmayacağını gözeterek, mahkûmiyet yerine beraat kararı verilmesi gerektiğine hükmetmiştir. (Yargıtay 7. CD, E. 2023/7138)⁵ Ölçüt uzmanın değil, ortalama tüketicinin algısıdır.

Kullanımın hangi biçimde gerçekleştiği de önemlidir. Daire, tescilli markanın salt internet alan adı olarak kullanılmasının tek başına bu suçu oluşturmayacağını kabul etmiş; buna karşılık sitelerdeki iletişim bağlantıları tıklandığında markayı taşıyan ibarelerin yer aldığı haritalara ulaşıldığı ve markanın tescilli olduğu hizmet sınıfıyla aynı sektörde kullanıldığı tespit edildiği için mahkûmiyet hükmünü onamıştır. (Yargıtay 7. CD, E. 2023/13921)⁶ Dosyada birbiriyle çelişen iki bilirkişi raporu bulunmakla birlikte Daire, sonuca ilk rapordaki tespitlere dayanarak varmıştır.⁶

Delilin nasıl elde edildiği, çoğu dosyada sonucu belirleyen asıl konudur. Taklit ürünler kural olarak iş yerinde yapılan aramayla ele geçirilir ve arama CMK m. 116 ile m. 119'un koşullarına tabidir: makul şüphe bulunmalı, arama hâkim kararına ya da gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının, savcıya ulaşılamıyorsa kolluk amirinin yazılı emrine dayanmalıdır. Daire, savcılığın yalnızca "tespit" talimatına dayanılarak yapılan, sulh ceza mahkemesinden alınmış arama kararı da yazılı arama izni de bulunmayan aramayı kanuna aykırı saymış; usulsüz arama sonucu elde edilen eşya dışında mahkûmiyeti gerektirecek başka delil bulunmadığı için beraat kararı verilmesi gerektiğine hükmetmiştir. (Yargıtay 7. CD, E. 2024/4376)⁷

Aramanın reddedilmesi de denetime tabidir. Daire, taklit ürünlerin satıldığı iddia edilen şirketin iş yerinde arama yapılması talebinin reddine karşı yapılan itirazın reddedilmesini kanun yararına bozarken; ürünlerin satışa arz edilip edilmediğinin, defter ve belgeler ile irsaliye faturaları incelenerek ürünlerin nereden temin edildiğinin araştırılması gerektiğini belirtmiştir.²

Soruşturmanın hiç yapılmamış olması ayrı bir bozma sebebidir. Sosyal medya hesapları üzerinden satış iddiasında Daire, paylaşımların yapıldığı hesabın şüpheliye ait olup olmadığı ve paylaşımların şüpheli tarafından yapılıp yapılmadığı belirlenmeden kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilemeyeceğini, soruşturmanın genişletilmesi gerektiğini kabul etmiştir.⁴

"Ticari amaçla bulundurma" da ispat gerektiren bir unsurdur, ürünün taklit olması tek başına yetmez. Daire, iş yerinde ele geçen ürünlerin ticari amaçla bulundurulmadığı kabul edilerek verilen beraat kararını, arama tutanağı ve sanığın savunması karşısında yerinde görmüş ve katılan vekilinin temyiz sebeplerini reddederek hükmü onamıştır. (Yargıtay 7. CD, E. 2026/511)⁸

6769 sayılı Kanun m. 30/6 uyarınca bu maddedeki suçların soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlıdır. Şikâyetin kim tarafından yapıldığı bu dosyalarda en sık bozma sebebidir.

Yargıtay 7. Ceza Dairesi ölçütü şöyle koyar: şikâyet hakkı münhasıran marka sahibine aittir; şikâyet hakkını kullanacak marka sahibi, Türk Patent ve Marka Kurumu nezdinde tutulan marka sicilinde adına markanın tescil edildiği gerçek veya tüzel kişidir. Şikâyet hakkı şahsa sıkı sıkıya bağlı olduğundan başkaları tarafından kullanılamaz. Hak sahibi, şikâyette bulunma yetkisini veren vekâletname bulunmak koşuluyla avukatı aracılığıyla da şikâyet edebilir. (Yargıtay 7. CD, E. 2023/14345)⁹ Aynı kararda Daire, vekâletnamedeki kısıtlama nedeniyle şikâyet tarihini kapsayan bir izin belgesi sunulamadığı için geçerli şikâyet bulunmadığını, davanın düşmesine karar verilmesi gerektiğini belirtmiştir.⁹

Marka sahibi olmayan bir şirketin şikâyeti de aynı sonucu doğurur. Daire, şikâyetçi şirket ile marka hakkı sahibi şirket arasındaki sözleşmede marka hakkının şikâyetçi tarafından kullanılmasına yetki veren bir hüküm bulunmadığını saptayarak, şikâyet tarihi itibarıyla hukuken geçerli bir şikâyet bulunmadığı gerekçesiyle mahkûmiyet hükmünü bozmuştur. (Yargıtay 7. CD, E. 2025/1875)¹⁰ Marka sahibiyle iş ilişkisi içinde olmak tek başına şikâyet yetkisi vermez; sözleşmenin bu yetkiyi açıkça tanıması aranır.

Şikâyetin geçersizliği yalnız davayı düşürmez, şikâyetçinin sıfatını da etkiler. Daire, geçerli şikâyeti bulunmayan şikâyetçi vekilinin CMK m. 237/1 uyarınca kamu davasına katılma hakkı ve m. 260/1 uyarınca hükmü temyize hak ve yetkisi bulunmadığını belirterek temyiz istemini reddetmiştir. (Yargıtay 7. CD, E. 2024/1005)¹¹

Şikâyet süresi 6769 sayılı Kanun'da düzenlenmediğinden genel hüküm uygulanır: TCK m. 73/1 uyarınca yetkili kimse altı ay içinde şikâyette bulunmazsa soruşturma ve kovuşturma yapılamaz. m. 73/2'ye göre bu süre, zamanaşımı süresini geçmemek koşuluyla, şikâyet hakkı olan kişinin fiili ve failin kim olduğunu bildiği veya öğrendiği günden başlar. Süre suçun işlendiği günden değil, öğrenildiği günden işlemeye başlar.

Maddenin son fıkrası, ceza hukukunda etkin pişmanlığa benzeyen bir şahsi cezasızlık sebebi kurar. 6769 sayılı Kanun m. 30/7'ye göre, başkasının hak sahibi olduğu marka taklit edilerek üretilmiş malı satışa arz eden veya satan kişi 1) bu malı nereden temin ettiğini bildirir ve 2) bu suretle üretenlerin ortaya çıkarılmasını ve üretilmiş mallara el konulmasını sağlarsa, hakkında cezaya hükmolunmaz.

Hükmün iki sınırı vardır. Birincisi kişi bakımındandır: fıkra yalnız malı satışa arz eden veya satan kişiden söz eder; üreticiyi, ithalatçıyı ya da depolayanı kapsamaz. İkincisi sonuç bakımındandır: malın nereden alındığını söylemek tek başına yetmez, bu bildirimin üretenlerin ortaya çıkarılmasını ve üretilmiş mallara el konulmasını sağlaması gerekir. Kanun burada bir çabayı değil, elde edilen sonucu ölçüt almıştır.

Fıkranın sonucu "ceza indirilir" değil, "cezaya hükmolunmaz" biçimindedir. Suç oluşmuştur ve fiil hukuka aykırıdır; kanun yalnızca o kişi hakkında cezaya hükmedilmesini engeller. Bu nedenle koşulları taşıyan kişi bakımından beraat değil, ceza verilmesine yer olmadığı sonucu doğar; el konulan mallar bakımından müsadere hükümleri ayrıca değerlendirilir.

Kararda bu konuya değinilmemiştir: taranan güncel Yargıtay 7. Ceza Dairesi kararları arasında m. 30/7'nin uygulanma koşullarını yorumlayan bir karar tespit edilememiştir. Bu bölümdeki açıklamalar madde metninin kendisine dayanmaktadır.

Görev kuralı 6769 sayılı Kanun m. 156/1'dedir ve genel hükümden ayrılır. Bu Kanunda öngörülen davalarda görevli mahkeme fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesi ile fikri ve sınai haklar ceza mahkemesidir. Bu mahkemeler tek hâkimli ve asliye mahkemesi derecesinde, Adalet Bakanlığınca lüzum görülen yerlerde kurulur. Fikri ve sınai haklar ceza mahkemesi kurulmamış olan yerlerde bu mahkemenin görev alanına giren dava ve işlere asliye ceza mahkemesince bakılır. Uygulamada dosyalar İstanbul, Bakırköy, İstanbul Anadolu gibi bu mahkemelerin kurulduğu yerlerde ihtisas mahkemesinde, diğer yerlerde asliye ceza mahkemesinde görülür.

Uzlaştırma bakımından çıkış noktası suçun şikâyete bağlı olmasıdır. CMK m. 253/1-a soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı suçları uzlaştırma kapsamına alır. m. 253/2 diğer kanunlarda yer alan suçlar için "kanunda açık hüküm" şartı arar, ancak bu şartı "soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı olanlar hariç olmak üzere" kaydıyla koymuştur; şikâyete bağlı olan marka hakkına tecavüz suçu bu şartın dışındadır. m. 253/3'teki istisnalar (cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar, ısrarlı takip, hakaret) bu suça uymaz.

Uzlaştırmanın kapsamı, dosyadaki hangi şikâyetçilerin geçerli şikâyet hakkına sahip olduğuna göre değişebilir. Daire, üç firma bakımından yürütülen uzlaştırma sonrasında iki firmanın geçerli şikâyetinin bulunmadığı anlaşıldığı olayda; CMK m. 253/18'deki "Uzlaştırmanın sonuçsuz kalması halinde tekrar uzlaştırma yoluna gidilemez" hükmüne rağmen, muhatap sayısının azalması ve teklifte değişiklik olma ihtimali dikkate alındığında uzlaştırma şartlarında esaslı değişiklik olabileceğini kabul ederek, uzlaştırmanın yalnız geçerli şikâyeti bulunan katılan nezdinde yeniden gerçekleştirilmesi gerektiğine hükmetmiştir. (Yargıtay 7. CD, E. 2024/6978)¹²

Uzlaştırmanın gerçekleşmesi soruşturmayı bitirir. Uygulamada uzlaşma sağlanan dosyalarda kovuşturmaya yer olmadığına karar verilmekte, kovuşturma aşamasında ise dava düşmektedir. Daire, soruşturma aşamasında da tescil ve iltibas incelemesinin ardından suçun uzlaştırma kapsamında olduğunun gözetilmesi gerektiğini belirtmiştir.⁴

Dava zamanaşımı TCK m. 66'ya göre belirlenir ve ölçüt cezanın üst sınırıdır (m. 66/4). m. 30/1 ve m. 30/2'de üst sınır üç yıl, m. 30/3'te dört yıldır; üçü de beş yılı aşmadığından TCK m. 66/1-e uygulanır ve olağan dava zamanaşımı sekiz yıldır. Yargıtay 7. Ceza Dairesi, marka hakkına tecavüz suçunda cezanın türü ve üst sınırına göre olağan dava zamanaşımının TCK m. 66/1-e gereğince sekiz yıl olduğu gerekçesiyle, zamanaşımı dolduğu hâlde mahkûmiyet kurulmasına karşı yapılan itirazın reddedilmesini kanun yararına bozmuştur. (Yargıtay 7. CD, E. 2024/7646)¹³ Aynı karar, hakkında hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilmiş bir dosyada dahi zamanaşımı denetiminin yapıldığını gösterir.

Hükmün açıklanmasının geri bırakılması bu suçta uygulanabilir. CMK m. 231/5 uyarınca hükmolunan ceza iki yıl veya daha az süreli hapis ya da adli para cezası ise mahkemece hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilebilir. m. 30/1'in alt sınırı bir yıl olduğundan takdiri indirimle birlikte somut cezanın bu eşiğin altında kalması mümkündür. Kararı veren makam savcılık değil mahkemedir; m. 231/6 sanığın daha önce kasıtlı bir suçtan mahkûm olmamış olmasını, yeniden suç işlemeyeceği kanaatini ve zararın tamamen giderilmesini arar. Denetim süresi m. 231/8'e göre beş yıldır ve m. 231/7 uyarınca açıklanması geri bırakılan hükümde ceza ertelenemez, kısa süreliyse seçenek yaptırımlara çevrilemez.

Erteleme ayrı bir kurumdur. TCK m. 51/1'e göre işlediği suçtan dolayı iki yıl veya daha az süreyle hapis cezasına mahkûm edilen kişinin cezası ertelenebilir; bu sınır fiili işlediği sırada onsekiz yaşını doldurmamış veya altmışbeş yaşını bitirmiş kişiler bakımından üç yıldır. Erteleme için ayrıca daha önce kasıtlı bir suçtan üç aydan fazla hapis cezasına mahkûm edilmemiş olmak ve mahkemede tekrar suç işlenmeyeceği kanaatinin oluşması gerekir.

Taklit ürünler bakımından müsadere gündeme gelir ve müsadere kararı davanın esasından bağımsız olarak ayakta kalabilir. Daire, geçerli şikâyet bulunmadığı için davanın düşmesine ve suça konu eşyanın müsaderesine karar verilen dosyada sanık müdafiinin müsadereye yönelik temyiz istemini yerinde görmemiş ve hükmü onamıştır.¹¹ Beraatle sonuçlanan bir dosyada da Daire, suç konusu taklit ürünlerin müsadere talebi hakkında mahallinde karar verilmesini mümkün görmüştür.⁸

Bu kurumların hepsi somut cezanın miktarına bağlıdır; miktar ise fıkranın alt sınırı, takdiri indirim ve varsa zincirleme suç artırımı birlikte hesaplandıktan sonra ortaya çıkar.