Orman Kanunu suçları (6831 sayılı Kanun m. 91-93)

Dosyaların üzerinde yazan "6831 sayılı Orman Kanunu'na muhalefet" ibaresi tek bir suçun adı değildir. Kanunun ceza hükümleri faslında birbirinden bağımsız birden çok suç tanımı vardır ve hangisinin uygulandığı cezayı, görevli mahkemeyi ve zamanaşımını değiştirir. Uygulamada en sık görülen dördü şunlardır: 1) ağaç kesme, sökme ve boğma (m. 91), 2) orman sayılan yeri işgal etme veya oradan faydalanma (m. 93), 3) kaçak orman emvalini taşıma, kabul etme, satma veya bulundurma (m. 108), 4) orman yangınına sebebiyet verme ya da ormanı kasten yakma (m. 110). Bunlara izinsiz maden ocağı açma veya işletme (m. 92) eklenir.

Suç tanımlarının çoğu doğrudan bir fiil saymaz; yasak fiilleri belirleyen maddeye gönderme yapar. m. 91, Devlet ormanlarındaki yasakları düzenleyen m. 14'ün (A) ve (B) bentlerine; m. 93 ise orman içinde bina yapma, tarla açma, işleme, ekme ve yerleşmeyi yasaklayan m. 17'ye bağlıdır. Bu yüzden bir eylemin suç olup olmadığı, yalnız ceza maddesine bakılarak anlaşılmaz; gönderme yapılan yasak hükmünün de okunması gerekir.

Her ihlal suç değildir. m. 91/5, m. 14'ün (A) ve (B) bentlerinde yasaklanan ama önceki fıkralarda sayılmayan fiilleri idari para cezasına bağlar; m. 110/1 de m. 76'nın (a) bendindeki fiil için yalnız idari para cezası öngörür. Bu ayrım pratikte belirleyicidir. Yargıtay 7. Ceza Dairesi, orman alanında hiçbir açma yapmadan, toprak bitki örtüsüne zarar vermeden, sahiplenme kastı olmaksızın ve süreklilik göstermeden arı kovanı koyan sanıkta işgal ve faydalanma kastının bulunmadığı, eylemin m. 76/a delaletiyle m. 110/1'deki kabahati oluşturduğu gerekçesiyle verilen beraat kararını yerinde görerek onamıştır. (Yargıtay 7. CD, E. 2023/18774)¹ Aynı kararda Daire, kabahate uygulanan idari para cezası bakımından Kabahatler Kanunu m. 20/2-c'deki üç yıllık zamanaşımının dolduğunu saptayarak idari para cezası verilmesine yer olmadığına hükmetmiştir.¹

Sınır ters yönde de yanlış çizilebilir. Bir dosyada bölge adliye mahkemesi, traktörle sekiz adet kestane tomruğu taşıyan sanığı beraat ettirip eylemi m. 91/5'teki idari para cezası kapsamında görmüştü. Daire, suç tutanağı ve orman bilirkişisi raporuna göre emvalin yapacak vasıflı olduğunun, dikiliden motorlu testereyle yapılan kesim sonucu elde edildiğinin ve kaçak orman emvali olduğunun belirlenmesi karşısında eylemin m. 108/1'deki kaçak orman emvali nakletme suçunu oluşturacağını belirterek kararı bozmuştur. (Yargıtay 7. CD, E. 2023/14388)²

Bu rehberde anlatılan suçların ortak özellikleri de vardır: hiçbiri şikâyete bağlı değildir, suçtan zarar gören Orman İdaresidir ve suçun maddi konusunu oluşturan emval ile suçta kullanılan araçlar bakımından müsadere hükümleri işler.

Cezalar madde ve fıkra bazında değişir; tek bir aralık yoktur. Aşağıdaki tablo maddelerin kendi metinlerinden okunmuştur.

m. 91/1'in cezası geniş bir aralıktır ve maddenin kendi içindeki indirim ile artırımlar sonucu iki yönde de hareket eder. Bu yüzden hesabın hangi sırayla yapıldığı sonucu doğrudan değiştirir.

İlk belirleyici, emvalin niteliğidir. Suçun konusu münhasıran yakacak nitelikte emval veren ağaçsa ceza yarı oranında indirilir; bu bir takdir değil, maddenin emridir. Yargıtay 7. Ceza Dairesi, m. 82 gereğince aksi sabit oluncaya kadar geçerli olan suç tutanağı ve bilirkişi raporuyla yakacak nitelikte emval veren ağaç kesildiği tespit edilmişken m. 91/1'in ikinci cümlesinin uygulanmamasını hukuka aykırı bulmuştur. (Yargıtay 7. CD, E. 2021/13856)³

İkinci belirleyici, motorlu araç kullanılıp kullanılmadığıdır. Daire, hesabın sırasını açıkça kurmaktadır: temel ceza belirlenirken önce emvalin yakacak nevinden olması nedeniyle m. 91/1'in ikinci cümlesi uyarınca indirim yapılır, sonra suçun işlenmesinde motorlu testere kullanılmasından dolayı m. 91/4 uyarınca artırım uygulanır; sıranın şaşırılması bozma sebebidir. (Yargıtay 7. CD, E. 2023/9630)⁴

Üçüncü belirleyici, cezanın hangi eylem üzerinden hesaplandığıdır. Bir dosyada iddianame iki adet ağacın kesildiğini belirterek m. 91/1 ve m. 91/4'ten dava açmışken mahkeme, o yerde tespit edilen ve dava konusu edilmeyen tüm ağaç sayısına göre teşdit uygulamıştı. Daire bu uygulamayı fazla ceza tayini sayarak hükmü bozmuştur. (Yargıtay 7. CD, E. 2022/10960)⁵ Ceza, iddianamede dava konusu yapılan emval üzerinden belirlenir.

Dördüncü belirleyici, yerin niteliğidir. m. 111'e göre, m. 3 uyarınca orman rejimi altına alınan yerlerde ve m. 23, 24, 25 gereğince muhafaza ormanı veya milli park olarak ayrılmış ormanlarda işlenen orman suçlarında ceza iki misli olarak hükmolunur.

Nihayet, ağaç kesme ile aynı yerde gerçekleşen başka bir eylem ayrı bir suç doğurabilir. Daire, 5728 sayılı Kanun'la yapılan değişiklikten sonra m. 93'teki tarla açmak suretiyle işgal ve faydalanma suçu ile m. 91'deki ağaç kesme suçunun iki ayrı suç teşkil ettiğini; tarla açmak için yapılan ağaç kesme fiilinde hem ağaç kesme hem işgal ve faydalanma eyleminin oluşacağını belirtmiş, ağaç kesmenin tarla açmanın bir unsuru sayılarak beraat verilmesini hukuka aykırı bulmuştur. (Yargıtay 7. CD, E. 2021/13931)⁶

m. 93/1, m. 17'de yasaklanan fiilleri ve izne bağlı işlerin izinsiz yapılmasını cezalandırır. m. 17'nin birinci fıkrası Devlet ormanları içinde her çeşit bina, ağıl ve hayvanların barınmasına mahsus yer yapılmasını, tarla açılmasını, işlenmesini, ekilmesini ve orman içinde yerleşilmesini yasaklar. Uygulamada bu suç "işgal ve faydalanma" adıyla anılır.

Maddenin ikinci fıkrası cezayı bir kat artıran üç hâl sayar: suçun 1) yeniden tarla açmak suretiyle, 2) yanmış orman sahalarında ya da 3) kesinleşmiş orman kadastrosu sınırları içerisinde işlenmesi. Bu koşulların suç tarihinde gerçekleşmiş olması gerekir. Yargıtay 7. Ceza Dairesi, suça konu yerin suç tarihinden sonra orman vasfıyla tapuya tescil edildiği bir dosyada, eylemin kesinleşmiş orman kadastrosu sınırları içinde gerçekleştiği gerekçesiyle m. 93/2'den artırım yapılmasını yerinde bulmamış ve fazla ceza tayini sayarak hükmü bozmuştur. (Yargıtay 7. CD, E. 2023/15162)⁷

İşgal ve faydalanma eylemleri çoğu zaman aynı yerde ve yakın tarihlerde birden çok tutanağa konu olur. Bu durumda dosyaların ayrı ayrı yürütülmesi sorun yaratır. Bir kanun yararına bozma isteminde Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı, suçun temadi eden suçlardan olduğunu ve eylemlerin zincirleme kabul edilmesi gerektiğini ileri sürmüştü. Daire bu gerekçeye katılmadı; talebi farklı gerekçeyle kabul ederek, aynı tarihli iki ayrı suç tutanağına dayanan ve bilirkişi raporuyla aynı yer olduğu belirlenen alandaki eylemler için dosyaların birleştirilip delillerin birlikte değerlendirilmesi gerektiğini belirtti ve kararı kanun yararına bozdu. (Yargıtay 7. CD, E. 2025/1127)⁸ Bozulan kararda sanık m. 93/1-2 uyarınca 10 ay hapis cezası almış ve hükmün açıklanması geri bırakılmıştı.

m. 93/3, bu maddedeki suçların konusunu oluşturan, işlenmesinde kullanılan ve işlenmesiyle elde edilen eşya veya mahsulün Türk Ceza Kanunu'nun müsadereye ilişkin hükümlerine göre müsadere edileceğini söyler. Daire, suça konu yerde bulunan sabit tesis niteliğindeki yapıların m. 93/3 delaletiyle TCK m. 54/4 uyarınca müsaderesine karar verilmesi gerektiğini belirtmiştir.⁷ Aynı hüküm, işgal edilen yerde dikilmiş meyve ağaçları için de uygulanmıştır.⁶

m. 93/4 ise ayrı bir suç kurar: m. 17/3'te sayılan tesisler için verilen izne konu yerleri amaç dışı kullananlar ve amaç dışı kullanılmasına izin verenler bir yıldan üç yıla kadar hapisle cezalandırılır.

m. 108/1'in ayırt edici unsuru bilme şartıdır: fail, orman mallarının kanuna aykırı olarak kesildiğini, taşındığını veya toplandığını bildiği hâlde taşımış, biçmiş, işlemiş, kabul etmiş, kullanmış, satmış, satın almış ya da bulundurmuş olmalıdır. Ceza bir seneye kadar hapis ve adlî para cezasıdır.

İkinci fıkra faili ölçüt alır. Ticarethane sahibi olsun olmasın her türlü orman ürünü ticaretiyle uğraşanlar ile kâr amacıyla aldıkları orman mallarını işleyip alet ve eşya hâline dönüştürdükten sonra satanlar bakımından ceza bir seneden yedi seneye kadar hapis ve beşbin güne kadar adlî para cezasına yükselir. Üçüncü fıkra ise ürünün değerinin azlığı gözetilerek cezanın yarısına kadar indirilmesine izin verir.

m. 108'in m. 91 ile ilişkisi uygulamada en çok tartışılan noktadır. Aynı kişi hem ağacı kesmiş hem de emvali taşımışsa iki ayrı hüküm kurulmaz. Yargıtay 7. Ceza Dairesi, sürücülüğünü yaptığı traktörün römorkunda orman emvali ele geçirilen sanığın eyleminin bir bütün hâlinde m. 108/1 kapsamında kaldığını; eylemin bölünerek ağaç kesme ve kaçak orman emvali nakletme suçlarından ayrı ayrı hüküm kurulmasının hukuka aykırı olduğunu belirtmiştir. (Yargıtay 7. CD, E. 2021/14933)⁹

Aynı kararda Daire, zamanaşımını da hesaplamıştır: eyleme göre belirlenecek cezanın türü ve üst haddine göre TCK m. 66/1-e uyarınca sekiz yıllık olağan, m. 67/4 uyarınca on iki yıllık olağanüstü dava zamanaşımı öngörülmüş; m. 67/2-a gereğince zamanaşımını kesen son işlem olan savunmanın alınması tarihinden temyiz incelemesine kadar sekiz yıl dolduğu için hüküm bozularak davanın düşmesine karar verilmiştir.⁹ Daire aynı sekiz yıllık süreyi işgal ve faydalanma suçu bakımından da uygulamıştır.⁶

Ağaç kesme suçunda hesap bundan farklı olabilir. Daire, m. 91/1-4'ten açılan bir davada suçun daha ağır ceza verilmesini gerektiren nitelikli hâllerinin TCK m. 66/3 uyarınca dava zamanaşımı sürelerinin hesabında dikkate alınması gerektiğini belirtmiş; olağan süreyi m. 66/1-d uyarınca on beş yıl kabul ederek, zamanaşımının dolduğu gerekçesiyle verilen düşme kararını bozmuştur. (Yargıtay 7. CD, E. 2025/3995)¹⁰ Yani m. 91/2 veya m. 91/4 uyarınca ceza bir kat artırılıyorsa sekiz yıllık süre değil on beş yıllık süre işler.

m. 108/1'in bir başka özelliği önödeme kapsamında olmasıdır. Türk Ceza Kanunu m. 75/6'nın (b) bendi, 6831 sayılı Orman Kanunu'nun 108 inci maddesinin birinci fıkrasında yer alan suçu açıkça önödeme hükümlerine tabi kılar. Bu, m. 75/1'deki altı aylık üst sınır ölçütünden bağımsız, özel bir hükümdür. Fail, hapis cezasının alt sınırının karşılığı ile adlî para cezasının alt sınırını soruşturma giderleriyle birlikte Cumhuriyet savcılığının tebliği üzerine on gün içinde öderse hakkında kamu davası açılmaz; ödeme talep üzerine birer ay arayla üç eşit taksite de bağlanabilir. Aynı fıkra kapsamındaki bir suç beş yıl içinde tekrar işlenirse fail hakkında aynı suçtan dolayı önödeme hükümleri uygulanmaz. Önödeme yalnız m. 108/1 için geçerlidir; m. 91, m. 92, m. 93 ve m. 110 suçlarında uygulanmaz.

Kaçak emvalin taşındığı aracın akıbeti ayrı bir başlıktır ve rehberin müsadere bölümünde ele alınmaktadır. Burada not edilmesi gereken, m. 108/4'ün bu Kanun'da yazılı suça konu olan her türlü orman emvali, nakil vasıtası ve suç aletinin Türk Ceza Kanunu hükümlerine göre müsadere edileceğini söylemesidir.

m. 110 dört ayrı yaptırım düzeyi kurar ve aralarındaki fark çok büyüktür: m. 110/1'de yalnız idari para cezası, m. 110/2'de bir yıldan üç yıla kadar hapis, m. 110/3'te üç yıldan on yıla kadar hapis, m. 110/4'te on yıldan az olmamak üzere hapis vardır. Nitelendirme hatası bu yüzden dosyanın kaderini belirler.

m. 110/3, yangına "dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı olarak" sebebiyet vermeyi cezalandırır; taksirli hâl budur. Yargıtay 7. Ceza Dairesi, tarlasında temizlik amacıyla topladığı haşhaş saplarını yakan ve yangının ormana sirayet ettiği bir olayda, suç tutanağında sekiz hektarlık orman alanının yandığının tespit edilmesi ve keşif sonrası bilirkişi raporunda yerin orman sayılan yerlerden olduğunun belirlenmesi karşısında eylemin m. 110/3 kapsamında kaldığını; m. 110/2'ye göre hüküm kurulmasının hukuka aykırı olduğunu belirtmiştir. (Yargıtay 7. CD, E. 2021/16431)¹¹

Aynı ayrım usul yönünden de sonuç doğurur. Bir dosyada iddianame m. 110/2'den cezalandırma istemişken mahkeme m. 110/3'ten hüküm kurmuştu. Daire, ek savunma hakkı tanınmaksızın böyle bir hüküm kurulmasını CMK m. 226'ya aykırı ve savunma hakkının kısıtlanması sayarak kararı bozmuştur. (Yargıtay 7. CD, E. 2021/18690)¹² Aynı kararda Daire, elektrik hattı kaynaklı yangınlarda sanıkların firmadaki görev ve sorumluluklarının belirlenmesini, güzergâhta suç tarihinden önce ağaç kesim ve bakımı için Orman İdaresine bildirim yapılıp yapılmadığının ve idarenin buna ilişkin işlemlerinin araştırılmasını da aramıştır.¹²

m. 110/3'ün ikinci cümlesi zorunlu bir indirim getirir: failin yangının söndürülmesine ve etkilerinin azaltılmasına yönelik çabaları veya meydana gelen zararın azlığı gözetilerek verilecek ceza yarısına kadar indirilir. Aynı fıkra zararın nasıl hesaplanacağını da sayar: tamamen yanan ağaç ve ağaççıkların değeri, kısmen yananlarda meydana gelen değer azalması, alt tabaka orman örtüsünün yanmasından doğan zarar ve toprağın humuslu tabakasının yanması nedeniyle oluşan verim kaybı.

Kasten yakma bambaşka bir düzlemdir. Bir dosyada ilk derece mahkemesi eylemi taksirle orman yangınına neden olma sayarak m. 110/3'ten 1 yıl 3 ay hapis vermiş, bölge adliye mahkemesi bu hükmü kaldırarak eylemi kasten orman yakma kabul edip m. 110/4 uyarınca 10 yıl hapis ve adlî para cezasına hükmetmişti. Daire, eyleme uyan suç vasfının doğru belirlendiğini de ifade ederek istinaf kararında hukuka aykırılık görmemiş ve hükmü onamıştır. (Yargıtay 7. CD, E. 2026/1829)¹³ Nitelendirmenin m. 110/4'e taşınması görevli mahkemeyi de değiştirir: 5235 sayılı Kanun m. 12 uyarınca on yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlara ağır ceza mahkemesi bakar.

m. 110/6, bu maddedeki suçların işlenmesi sebebiyle ölüm veya yaralanma meydana gelmişse ayrıca bu suçlardan da cezaya hükmolunacağını söyler.

İspat iki soruda toplanır: yer orman sayılan yerlerden midir ve eylem sanık tarafından mı gerçekleştirilmiştir. Yargıtay 7. Ceza Dairesinin bozma gerekçelerinden çıkan ölçütler şunlardır:

Ceza mahkemesinin kararı çoğu zaman hapis veya adlî para cezasıyla bitmez. Suça konu emval, suçta kullanılan aletler ve nakil vasıtası hakkında ayrıca karar verilir. m. 108/4, bu Kanun'da yazılı suça konu olan her türlü orman emvalinin, nakil vasıtalarının ve suç aletlerinin Türk Ceza Kanunu hükümlerine göre müsadere edileceğini söyler; m. 93/3 aynı yollamayı işgal ve faydalanma suçu için yapar.

Nakil vasıtası bakımından yollama TCK m. 54'ün tamamına yapılır ve bu, üçüncü fıkradaki orantılılık ölçüsünü de kapsar. Yargıtay 7. Ceza Dairesi, TCK m. 54/3'ün suçta kullanılan eşyanın müsaderesinin işlenen suça göre daha ağır sonuçlar doğuracağı ve hakkaniyete aykırı olacağı anlaşıldığında müsadereye hükmedilmeyebileceğini düzenlediğini hatırlatarak, suça konu kaçak orman emvalinin değerine göre traktör ve römorkun müsaderesinin hakkaniyete uygun olmadığını belirtmiş ve müsadere kararını bozmuştur. (Yargıtay 7. CD, E. 2022/14899)¹⁵ Buna karşılık suça konu emvalin kendisi ile sabit tesis niteliğindeki yapılar bakımından TCK m. 54/4 uygulanır ve müsadere zorunludur.⁷

Müsadere kararlarının kanun yolu ayrı bir kurala tabidir. Daire, CMK m. 286/2-f uyarınca yalnızca eşya veya kazanç müsaderesine ya da bunlara yer olmadığına ilişkin ilk derece kararlarıyla ilgili istinaf başvurusunun esastan reddine dair kararların temyiz incelemesine tabi olmadığını belirterek, nakil aracının iadesine yönelik temyiz istemini reddetmiştir.²

Müsadere olunan mahsullerin akıbetini m. 93/3 düzenler: satılarak bedeli Orman Genel Müdürlüğünce irad kaydolunur. Satışına izin verilen orman emvali satılmışsa satış bedelinin idare lehine irat kaydına karar verilmesi gerektiği de Dairece aranmaktadır.¹⁴

Tazminat ise ceza davasının konusu değildir. m. 112/1'e göre, bu Kanun'la yasaklanan ve dikiliden ağaç kesilmesi dışında kalan fiiller nedeniyle meydana gelen zarar için genel hükümlere göre hukuk mahkemesinde gerçek zarar üzerinden tazminat talep edilebilir. Gerçek zararın nasıl hesaplanacağını maddenin (A), (B) ve (C) bentleri gösterir; fidan söz konusuysa dikim ve arazi hazırlama masrafları ile bakım giderleri toplamı bir misli fazlasıyla tazmin ettirilir. Orman işletme müdürlükleri her yılın ikinci ayının yirminci gününe kadar birim değer cetvelleri düzenler ve tazminat bu cetvellere göre hesaplanır.

Buna ek olarak m. 114/1 uyarınca, her türlü orman suçuyla tahrip olunan veya yakılan sahalar için tazminattan başka ayrıca ağaçlandırma masrafına da hükmolunur. m. 114/3, tazminata ve ağaçlandırma giderine ilişkin davaların hukuk mahkemesinde görüleceğini ve bu davalarda orman idaresinin harçtan muaf olduğunu düzenler.

Bu suçlarda suçtan zarar gören Orman İdaresidir ve idarenin davadaki konumu hükmün akıbetini etkiler. Yargıtay 7. Ceza Dairesi, suçtan zarar gören ve davaya katılma hakkı bulunan Orman İdaresine duruşma gününü bildirir davetiye çıkarılmadan yargılamaya devam edilerek hüküm kurulmasını CMK m. 234/1-b'ye aykırı bulmuş ve kararı bozmuştur. (Yargıtay 7. CD, E. 2025/6394)¹⁶ Aynı kararda Daire, davadan haberdar edilmeyen idarenin CMK m. 260 gereğince katılan sıfatını alabilecek surette suçtan zarar görmüş sayıldığını ve hükmü temyiz edebileceğini belirlemiştir.¹⁶

Bunun karşılığı da vardır. Davadan ve duruşma gününden usulüne uygun biçimde haberdar edilmesine rağmen dilekçeyle veya duruşmada sözlü beyanla CMK m. 237 ve m. 238'e göre katılan sıfatını almayan Orman İdaresinin hükmü temyize hakkı bulunmadığından, Daire idarenin temyiz istemini reddetmiştir.¹² Katılma talebinin zamanında ve usulüne uygun yapılması bu yüzden önemlidir.

Hükmün açıklanmasının geri bırakılması bu dosyalarda sık gündeme gelir. CMK m. 231/5 uyarınca hükmolunan ceza iki yıl veya daha az süreli hapis ya da adlî para cezası ise mahkeme hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verebilir; kararla birlikte sanık beş yıl süreyle denetim süresine tabi tutulur. Karar mahkemeye aittir; savcının verebileceği bir karar değildir. Uygulamada belirleyici koşul CMK m. 231/6-c'deki zararın giderilmesidir. Daire, engel adli sicil kaydı bulunmayan sanığa gerçek zarar miktarı bildirilip sonucuna göre koşulların değerlendirilmesi gerektiğini; bunun yapılmamasını bozma sebebi saymıştır.¹⁴ Engel kaydı bulunmayan sanıklar hakkında koşulların hiç değerlendirilmemesi de bozma sebebidir.¹²

Erteleme ayrı bir kurumdur. TCK m. 51/1'e göre işlediği suçtan dolayı iki yıl veya daha az süreyle hapis cezasına mahkûm edilen kişinin cezası ertelenebilir; fiili işlediği sırada onsekiz yaşını doldurmamış veya altmışbeş yaşını bitirmiş kişiler bakımından bu sınır üç yıldır. Erteleme kararında, denetim süresi içinde kasıtlı bir suç işlenmesi hâlinde ertelenen cezanın kısmen veya tamamen infaz kurumunda çektirileceğinin ihtar edilmesi gerekir; ihtarın "tamamen" biçiminde daraltılması infazı kısıtladığı için bozma sebebi sayılmıştır.⁵

Suçun niteliği gereği bu davalarda hüküm çoğu zaman birden fazla kalem içerir: hapis veya adlî para cezası, emvalin müsaderesi, nakil aracı hakkında karar, satış bedelinin irat kaydı ve idare lehine vekâlet ücreti. Yargıtay incelemesinde bozmaların önemli bir kısmı suçun sübutuna değil, bu kalemlerin eksik veya yanlış kurulmasına dayanmaktadır.