Taahhüdü ihlal suçu (2004 sayılı Kanun m. 340)

Günlük dilde "icra taahhüdünü tutmamak" denen fiilin karşılığı 2004 sayılı Kanun m. 340'tır. Madde şunu söyler: 111 inci madde uyarınca ya da alacaklının muvafakati ile icra dairesinde kararlaştırılan borcu ödeme şartını, makbul bir sebep olmaksızın ihlal eden borçlunun, alacaklının şikâyeti üzerine üç aya kadar tazyik hapsine karar verilir.

Cümlenin dört unsuru vardır ve dördü birlikte aranır: 1) ortada geçerli bir ödeme taahhüdü bulunacak, 2) taahhüt icra dairesinde kararlaştırılmış olacak, 3) ihlal makbul bir sebebe dayanmayacak, 4) alacaklı şikâyet edecek. Uygulamada dosyaların büyük kısmı birinci unsurda, yani taahhüdün geçerliliğinde düğümlenir; bu rehberin dördüncü bölümü bütünüyle o konuya ayrılmıştır.

Taahhüdün ilk dayanağı m. 111'dir: borçlu, alacaklının satış talebinden önce borcunu muntazam taksitlerle ödemeyi taahhüt eder ve birinci taksiti derhal verirse icra muamelesi durur. Maddenin ikinci fıkrası bu yolun şartlarını sayar — borçlunun kâfi miktarda malı haczedilmiş olması, her taksitin borcun dörtte birinden aşağı olmaması, taksitlerin aydan aya verilmesi ve sürenin üç aydan fazla olmaması.

m. 340 buna ikinci bir yol ekler: alacaklının muvafakatiyle icra dairesinde kararlaştırılan ödeme şartı. İki yol arasındaki fark, m. 111'in kendi sınırlarına (haciz, taksit oranı, süre) tabi olması, ikinci yolun ise alacaklının rızasıyla serbestçe kurulmasıdır. Ortak nokta ikisinin de icra dairesinde kurulmuş olmasıdır.

Üçüncü unsur, yani "makbul sebep", maddede tanımlanmamıştır. Yargıtay bu boşluğu şöyle doldurmuştur: postaya gününden önce verilen taksitin icra dosyasına gecikerek girmesi ile hastalık, yangın, su baskını ve deprem gibi olağanüstü olaylar makbul sebep sayılmalıdır. (Yargıtay 19. CD, E. 2015/25207)¹ Buna karşılık borçlunun ödeme gücünün yetmemesi makbul sebep değildir: aynı karara göre ekonomik durumu borcu ödemeye yetmediği hâlde taahhütte bulunup sonra ödeyememeyi makbul sebep saymak, maddenin düzenleniş amacına aykırı düşer — borçlu, ödeyebileceği bir borç için taahhütte bulunmalıdır.¹

Makbul sebebin araştırılması da kendiliğinden yapılmaz. Borçlu borcun makbul bir sebeple ödenemediğini ileri sürmemişse mahkemeden bu konuyu resen araştırması beklenmez.¹

Şikâyet hakkı alacaklıya aittir. Bunun iki pratik sonucu vardır: soruşturma resen yürütülmez ve alacaklı vazgeçerse ya da borç ödenirse dosya kapanır.

Hayır — ve bu ayrım rehberin geri kalanını belirler. Ceza Muhakemesi Kanunu m. 2/1-l disiplin hapsini şöyle tanımlar: kısmî bir düzeni korumak amacıyla yaptırım altına alınmış olan fiil dolayısıyla verilen, seçenek yaptırımlara çevrilemeyen, önödeme uygulanamayan, tekerrüre esas olmayan, şartla salıverilme hükümleri uygulanamayan, ertelenemeyen ve adlî sicil kayıtlarına geçirilmeyen hapis.

Yargıtay 12. Hukuk Dairesi tazyik hapsini bu tanımın içine yerleştirir: disiplin hapsi veya tazyik hapsi bir suç karşılığı olmayıp, kısmî bir düzeni korumak amacıyla yaptırım altına alınmış bir fiil karşılığı uygulanan; seçenek yaptırımlara çevrilemeyen, ön ödeme uygulanamayan, tekerrüre esas olmayan, şartla salıverilme hükümleri uygulanamayan, ertelenemeyen ve adlî sicil kayıtlarına geçirilmeyen bir yaptırımdır. (Yargıtay 12. HD, E. 2023/1667)²

Ceza Genel Kurulu aynı ayrımı kanunun yapısında gösterir: 5358 sayılı Kanun, 2004 sayılı Kanun'un on altıncı babındaki fiilleri ikili bir ayrıma tabi tutmuş, bir kısmını suç olarak düzenleyip hapis ve adli para cezasına bağlamış, diğerlerini kabahat olarak düzenleyip disiplin veya tazyik hapsine bağlamıştır. (Yargıtay CGK, E. 2021/223)³ Taahhüdü ihlal ikinci gruptadır.

Bunun pratik karşılığı şudur: taahhüdü ihlalden verilen karar adli sicile geçmez, ertelenemez, tekerrüre esas olmaz ve seçenek yaptırımlara çevrilemez. Hükmün açıklanmasının geri bırakılması da gündeme gelmez; CMK m. 231/5 bu kurumu "hükmolunan ceza"nın varlığına bağlar, oysa Yargıtay'a göre tazyik hapsi bir suç karşılığı ceza değildir.²

Aynı ayrımın bir sonucu da uzlaştırmadır. Yargıtay, taahhüdü ihlal fiilinin 2004 sayılı Kanun m. 340 uyarınca tazyik hapsi ile yaptırım altına alındığını ve uzlaştırma kapsamında bulunmadığını kabul etmiş; aksi yönde, dosyanın uzlaştırmaya gönderilmesi gerektiğinden hareketle itirazı kabul eden merci kararını bozmuştur. (Yargıtay 19. CD, E. 2018/6499)⁴

Buna karşılık kanun, cezada bulunmayan bir çıkış kapısı koyar: hapsin tatbikine başlandıktan sonra borçlu borcun tamamını veya o tarihe kadar icra veznesine yatırmak zorunda olduğu meblağı öderse tahliye edilir (m. 340). Yaptırımın amacı cezalandırmak değil, ödemeyi sağlamaktır.

Yaptırım üç aya kadar tazyik hapsidir (m. 340). Kanun alt sınır göstermez; karar "üç aya kadar" biçiminde kurulur, belli bir gün sayısı yazılmaz. Yükümlülük yerine getirildiğinde hapis sona ereceği için, baştan sabit bir süre belirlemek yaptırımın niteliğine aykırıdır.

Üç aylık üst sınır kişi başına değil, borç ilişkisi başınadır: maddenin son cümlesi bir borçtan dolayı tazyik hapsinin süresinin üç ayı geçemeyeceğini söyler. Yargıtay 12. Hukuk Dairesi bunu, aynı icra dosyasında ikinci bir taahhütname alınıp o taahhütteki taksit için ayrı şikâyet yapıldığı olayda uygulamış; aynı borç ilişkisi nedeniyle toplam tazyik hapsi miktarının üç ayı geçemeyeceğini belirterek mükerrer kararı bozmuş ve beraat hükmü kurmuştur. (Yargıtay 12. HD, E. 2025/1286)⁵

Önceki tazyik hapsi tamamen infaz edilmişse dosya kapanır. Daire, ilk taahhüt ihlali nedeniyle verilen üç aylık tazyik hapsinin infazı tamamlanıp borçlunun tahliye edildiği bir olayda, aynı ödeme taahhüdü nedeniyle yapılan ikinci şikâyet üzerine kurulan mahkûmiyeti bozmuş ve beraate hükmetmiştir. (Yargıtay 12. HD, E. 2025/3626)⁶

Sınır "aynı borç"a bağlı olduğundan, farklı borçlar farklı sonuç doğurur. Aynı Daire, ayrı bonolardan doğan ve ayrı ayrı takibe konulan borçlar bakımından Başsavcılığın "bunlar tek borç sayılmalı" yönündeki bozma istemini reddetmiş; kambiyo senetlerinin illetten mücerret olduğunu, senetlerin aynı borç ilişkisinden kaynaklandığına dair delil bulunmadığını belirterek her takip için ayrı ayrı cezalandırmanın mümkün olduğuna ve mükerrer cezalandırma bulunmadığına karar vermiştir. (Yargıtay 12. HD, E. 2025/8188)⁷

Bir de alt eşik vardır. m. 354'ün son fıkrası, nafaka alacaklarına ilişkin takipler hariç, alacak miktarı Asgari Ücret Tespit Komisyonunca her yıl belirlenen aylık en yüksek brüt asgari ücret tutarının altında kalan takiplerde disiplin ve tazyik hapsinin uygulanmayacağını söyler. Daire bu eşiği takip tarihindeki asıl alacak üzerinden ölçer: 2022'de takibe konulan 5.348,16 liralık asıl alacağı o yıl için belirlenen 5.004,00 liralık brüt asgari ücretle karşılaştırmış, koşulun gerçekleştiğini saptayarak kanun yararına bozma istemini reddetmiştir. (Yargıtay 12. HD, E. 2024/7788)⁸

Bu bölüm, taahhüdü ihlal dosyalarının kaderini belirleyen yerdir. Yargıtay 12. Hukuk Dairesinin yerleşik ölçütü şudur: suçun oluşması için taahhüt tutanağında toplam borç miktarının, işleyen ve işleyecek faizin, vekalet ücreti, icra harç ve giderlerinin birlikte belirlenerek borçlunun taahhüdüne esas olan miktarın açıkça gösterilmesi gerekir.² Kalemler ayrı ayrı gösterilmezse taahhütte belirsizlik doğar ve taahhüt geçerli olmaz.

Ölçüt kâğıt üzerinde kalmıyor. Yalnızca dosya borcunun toplam miktarının yazıldığı; vekâlet ücreti, icra harç ve giderleri ile takibin kesinleşmesinden taahhüt tarihine kadar işlemiş ve taahhütten ödemeye kadar işleyecek faizin gösterilmediği, alacaklının bu kalemlerden feragat beyanının da bulunmadığı bir tutanakta Daire taahhüdün geçersizliğine, suçun unsurlarının oluşmadığına ve beraate hükmetmiştir. (Yargıtay 12. HD, E. 2026/2033)⁹

Belirsizlik kalem adının muğlaklığından da doğar. Tebligat gideri ile peşin harcın ayrı ayrı rakamsal olarak gösterilmediği, "diğer takip giderleri" başlığıyla yazılan giderin hangi masraf kalemini kapsadığının belirtilmediği bir ödeme taahhüdünde Daire aynı sonuca varmış ve beraat kararı kurmuştur. (Yargıtay 12. HD, E. 2025/9306)¹⁰

İkinci ölçüt alacaklının kabulüdür. Taahhüt bir icaptır; karşı tarafın kabulü olmadan bağlayıcı hâle gelmez. Alacaklı vekilinin UYAP üzerinden kabul beyanında bulunduğu, ancak kabul muhtırasının borçluya ilk taksit tarihinden sonra tebliğ edildiği bir olayda Daire, taahhüdün geçerli olmadığını ve suçun unsurlarının oluşmadığını belirterek beraat hükmü kurmuştur. (Yargıtay 12. HD, E. 2025/3819)¹¹

Üçüncü ölçüt taahhüdün yeridir. m. 340 taahhüdün icra dairesinde kararlaştırılmış olmasını arar; icra dairesi dışında, doğrudan alacaklıyla yapılan bir ödeme anlaşması bu maddenin konusu değildir.

İcra ceza muhakemesinde resen araştırma ilkesi geçerli değildir; şikâyetçi dilekçesinde veya beyanında gösterdiği delillerle bağlıdır ve delilleri somut olarak göstermek zorundadır.³ Bu nedenle ispat, büyük ölçüde icra dosyasındaki belgelerin denetlenmesinden ibarettir. Yargıtay 12. Hukuk Dairesinin kararlarından çıkan denetim sırası şudur:

Görevli mahkeme icra ceza mahkemesidir. m. 346 iki cümlede söyler: bu Kanun hükümlerine göre disiplin veya tazyik hapsine icra mahkemesi karar verir ve bu Bapta yer alan suçlarla ilgili davalara icra mahkemesinde bakılır. 5235 sayılı Kanun m. 11 asliye ceza mahkemesinin görevini "kanunların ayrıca görevli kıldığı hâller saklı kalmak üzere" tanımladığı için, m. 346 tam da saklı tutulan hâllerden biridir. Yetkili mahkeme ise suçun işlendiği yer değil, icra takibinin yapıldığı yerdeki mahkemedir.³

Usul kendine özgüdür. Ceza Genel Kuruluna göre icra ceza muhakemesinde soruşturma aşaması bulunmaz; dilekçe veya sözlü beyanla yapılan şikâyetle birlikte dava açılmış ve kovuşturma başlamış olur, iddianame düzenlenmez.³ Duruşmada Cumhuriyet savcısı hazır bulundurulmaz ve mahkeme, iki tarafın ifadelerini, bütün delillerini, iddia ve müdafaalarını dinledikten sonra nihayet beş gün içinde kararını verir (m. 352). Karar, dava ve cezanın m. 354'te yazılı sebeplerle düşeceğini de göstermek zorundadır.

Taraflar için hazır bulunma yükü ağırdır. m. 349, iki tarafın tayin olunan gün ve saatte mahkemenin huzuruna gelmeye veya vekil göndermeye mecbur olduğunu söyler; şikâyetçi muayyen zamanda gelmez ve vekil de göndermezse şikâyet hakkı düşer. Ceza Genel Kurulu bunu bir adım ileri taşır: şikâyete bağlı suçlarda şikâyetçi veya vekilinin duruşmada hazır bulunması zorunludur ve mazeretinin kabulüne karar verilse dahi sanığın mahkûmiyetine veya beraatine karar verilemez.³

Sanık bakımından m. 349, usulüne uygun tebligata rağmen gelmeyen ve müdafi de göndermeyen sanığın yokluğunda yargılamaya izin verir. Ancak bu izin, bildirilen mazeretin görmezden gelinmesini kapsamaz: aile hekimliklerinden aldıkları işgöremezlik belgeleriyle mazeretlerini duruşmadan önce bildiren sanıkların taleplerinin gerekçesiz reddedilmesini savunma hakkının kısıtlanması sayan Daire, sorgusu yapılıp savunması saptanmadan mahkûmiyet kurulamayacağını belirterek kararı bozmuştur.¹²

Bir usul kuralı daha var ve dosya birleştirme beklentisini boşa çıkarır: icra mahkemesinin görevine giren bu işler, diğer mahkemelerde görülen ceza davalarıyla birleştirilemez (m. 346).

Bu fiilde şikâyet süresi Türk Ceza Kanunu m. 73'ten değil, 2004 sayılı Kanun m. 347'den okunur: bu Bapta yer alan fiillerden dolayı şikâyet hakkı, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl geçmekle düşer. Ceza Genel Kurulu farkı açıkça kaydeder: genel ceza muhakemesinde şikâyet süresi altı ayken icra ceza muhakemesinde üç aydır.³

Asıl soru sürenin ne zaman başladığıdır. Yargıtay 12. Hukuk Dairesi başlangıcı ödenmeyen taksitin gününe bağlar: taksitlerin ödenmemesiyle suç oluşur ve alacaklı vekilinin suçu öğrendiği tarih, o taksitlerin ödenmediği tarihler olarak kabul edilir. Dairenin incelediği dosyada dört taksit bakımından şikâyet üç aylık süre geçtikten sonra yapılmıştı; Daire bu taksitler yönünden düşme kararı verilmesi gerektiğini saptamış, süresinde şikâyet edilen tek taksit yönünden ise taahhüdün geçersizliği nedeniyle bozma yapmıştır.²

Taksitli bir taahhütte bunun pratik sonucu şudur: her ödenmeyen taksit kendi tarihinden itibaren ayrı bir üç aylık süre başlatır. Alacaklının "nasılsa taahhüt duruyor" diyerek beklemesi, geçmiş taksitler bakımından şikâyet hakkını düşürür; geriye yalnızca son üç ay içindeki taksitler kalır.

İcra ceza mahkemesinin tazyik hapsine ilişkin kararına karşı, tebliğ tarihinden itibaren iki hafta içinde itiraz edilebilir (m. 353). İtirazı inceleyecek merci maddede tek tek gösterilmiştir: o yerde icra mahkemesinin birden fazla dairesi varsa numara olarak kendisini izleyen daire, son numaralı daire için birinci daire; tek daire varsa asliye ceza mahkemesi; icra mahkemesi hâkimi ile asliye ceza mahkemesi hâkimi aynı kişiyse en yakın asliye ceza mahkemesi. İtiraz incelemesi neticesinde verilen karar kesindir.

Bir uyarı: bazı Yargıtay kararları ve kaynaklar maddenin 31/3/2011 tarihli 6217 sayılı Kanun öncesi metnini ("tefhim veya tebliğ tarihinden itibaren yedi gün") alıntılar. Yürürlükteki süre iki haftadır; madde metnindeki değişiklik kaydı bunu gösterir.

Merci, itirazı yerinde görürse işi yarım bırakamaz. CMK m. 271/2 uyarınca itiraz yerinde görülürse merci aynı zamanda itiraz konusu hakkında da karar verir. Geçerli bir taahhütname bulunmadığından bahisle itirazı kabul edip kararı kaldırmakla yetinen ve dosyayı "gereğinin mahkemesince değerlendirilmesi" için gönderen merci kararı, bu eksiklik nedeniyle bozulmuştur. (Yargıtay 12. HD, E. 2025/3013)¹³

İtiraz üzerine verilen karar kesin olduğu için dosya olağan kanun yoluyla Yargıtay'a gitmez. Bu rehberdeki kararların neredeyse tamamının kanun yararına bozma olmasının sebebi budur: Adalet Bakanlığının istemi üzerine Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı CMK m. 309 uyarınca başvurur ve dosya Yargıtay 12. Hukuk Dairesine gider. Daire istemi yerinde görürse kararı bozar; bozma nedeni cezanın kaldırılmasını gerektiriyorsa tazyik hapsini kaldırır, infaz sürüyorsa salıverilmeye ve doğrudan beraate hükmeder.⁹

Bu yolun pratik sonucu, kararın kesinleşmiş olmasının her şeyin bittiği anlamına gelmemesidir. Bu rehberdeki dosyaların bir kısmında Daire, bozmanın ardından yargılama giderini müştekiye yüklemiş ve kendisini vekille temsil ettiren sanık lehine vekâlet ücretine hükmetmiştir.¹⁰

Kanunun asıl çıkış kapısı budur. m. 340'a göre hapsin tatbikine başlandıktan sonra borçlu borcun tamamını veya o tarihe kadar icra veznesine yatırmak zorunda olduğu meblağı öderse tahliye edilir; ödemelerini tekrar keserse hakkında yeniden tazyik hapsine karar verilir, ama toplam süre yine üç ayı geçemez.

Daha kalıcı sonuç m. 354'tedir: kanunun bu babında yazılı suçlardan takibi şikâyete bağlı olanların müştekisi feragat eder veya borcun itfa edildiği sabit olursa dava ve bütün neticeleriyle beraber ceza düşer. Ceza Genel Kurulu bu düzenlemenin genel ceza hukukundan ayrıldığı noktayı vurgular: Türk Ceza Kanunu'nda hüküm kesinleştikten sonra şikâyetten vazgeçme cezanın infazına engel olmazken, icra ceza muhakemesinde feragat hâlinde dava ve bütün neticeleriyle beraber ceza düşer.³

Düşme kararı verildiğinde yargılama gideri ve vekâlet ücreti sanığa yüklenemez. Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, bölge adliye mahkemesi ceza daireleri arasındaki uyuşmazlığı gidererek, icra ceza mahkemesinde düşme kararı verilmesi hâlinde sanıktan tahsil edilmek üzere şikâyetçi lehine vekâlet ücretine hükmedilemeyeceğine karar vermiştir; gerekçe, CMK m. 325/1 uyarınca yargılama giderlerinin ancak cezaya veya güvenlik tedbirine mahkûmiyet hâlinde sanığa yükletilebilmesidir. (Yargıtay 12. HD, E. 2025/8165)¹⁴

İnfaz edilmemiş bir tazyik hapsi kararı da süresiz bekleyemez. m. 354, icra mahkemesinin bu Bap hükümlerine göre verdiği tazyik veya disiplin hapsine ilişkin kararın kesinleştiği tarihten itibaren iki yıl geçtikten sonra yerine getirilemeyeceğini söyler. Daire, iki yıl dolmadan infaza başlanmışsa cezanın zamanaşımı nedeniyle ortadan kaldırılamayacağını belirten istemi yerinde görerek aksi yöndeki merci kararını bozmuştur. (Yargıtay 12. HD, E. 2023/7746)¹⁵