Konut dokunulmazlığının ihlali suçu (TCK m. 116)

TCK m. 116 basitçe iki davranışı suç sayar: rızasına aykırı olarak konut veya işyerine girmek, ya da rıza ile girdikten sonra buradan çıkmamak. Bu iki hareket birbirinin yerine kullanılabilir; en az birinin gerçekleşmesi yeterlidir.

Maddenin konu aldığı konut, yaşanılan mesken demektir; ev, apartman dairesi, yazlık, baraka gibi oturulan her yer buna girer. Konutun eklentileri ve müştemilatı da dahil; veranda, balkon, avlu, garaj gibi yapılar konutun bir parçasıdır.

TCK m. 116/2 işyerini ayrı kural ile düzenler. Ticari dükkan, büro, atölye, fabrika gibi çalışılan yerler işyeridir, ancak burada aranan koşul farklıdır: "açık bir rızaya gerek duyulmaksızın girilmesi mutat olan yerler dışında" kalan işyerleri. Yani müşteri kabulü yapan mağazalar, resepsiyonlu ofisler bu kapsamına girmez; sadece özel izin gerektiren, kapalı düzlemde yükselen işyerleri korutur.

Korunan değer binanın kendisi değil, orada sürdürülen özel yaşam ve o alan üzerindeki hakimiyettir. Bu yüzden içinde kimsenin oturmadığı boş bir ev konut sayılmaz ve suçun unsurları oluşmaz. (Yargıtay 2. CD, E. 2024/16594)¹ TCK m. 116/3 ayrı bir sınır getirir: evlilik birliğinde ya da konutu veya iş yerini birden fazla kişinin ortak kullandığı durumlarda bunlardan birinin rızası varsa yukarıdaki fıkralar uygulanmaz. Ancak kanun bunu koşula bağlar — rıza açıklamasının meşru bir amaca yönelik olması gerekir.

Temel şekil (m. 116/1) altı ay ile iki yıl hapis cezasıdır. İşyeri (m. 116/2) bakımından altı ay ile bir yıl hapis veya adlî para cezası seçeneği vardır. Girilen yerin konut mu iş yeri mi olduğu, uygulanacak fıkrayı ve dolayısıyla cezayı doğrudan değiştirir; Yargıtay iş yerine girme hâlinde hükmün m. 116/2'ye dayandırılması gerektiğini belirtmiştir. (Yargıtay 2. CD, E. 2025/7341)²

Cebir veya tehdit kullanılarak ya da gece vakti işlenmesi hâlinde m. 116/4 devreye girer ve ceza bir yıldan üç yıla kadar hapis olur. Gece vaktinin sınırı takdire bırakılmamıştır: Yargıtay bunu TCK m. 6/1-e'ye ve güneşin doğuş-batış çizelgesine göre saat olarak belirler. (Yargıtay 2. CD, E. 2025/7257)³ Saat konusunda tereddüt varsa şüpheden sanık yararlanır ilkesi işler ve fiilin gündüz sayılan zaman diliminde işlendiği kabul edilir. (Yargıtay 2. CD, E. 2024/6115)⁴

Konut dokunulmazlığı suçu TCK m. 119 ile de ilişkilidir. Silahla, birden fazla kişi tarafından, suç örgütü korkusundan ya da kamu görevinin nüfuz kötüye kullanılarak işlenmesi hâlinde verilecek ceza bir kat artırılır. Yani m. 119 ile birlikte uygulanırsa hapis taraması ikiye katlanır.

TCK m. 43 ve m. 44 zincirleme ve arka arkaya suçu düzenler. Aynı kararının icrası kapsamında konut dokunulmazlığı suçu birden fazla kez işlenmişse (örneğin, aynı gün içinde birden çok eve girilmişse) bir cezaya hükmedilir ancak bu ceza dörtte bir ile dörtte üçü arasında artırılır.

Evlilik birliğinde ya da konutu veya iş yerini ortak kullanan kişiler bakımından TCK m. 116/3 bir rıza savunması tanır: bu kişilerden birinin rızası varsa m. 116'nın önceki fıkraları uygulanmaz. Savunma sınırsız değildir — kanunun kendi ifadesiyle rıza açıklamasının meşru bir amaca yönelik olması gerekir. Amacın meşruluğu somut olayda tartışılır ve gerekçede gösterilir.

Meşru amaç nedir? Ev sahibi eşin malını kontrol etmesi, belge araması, evini temizlemesi gibi gündelik hayat gerekçeleri sayılır. Ancak diğer eşi kontrol altında tutmak, baskı yapmak, aile üyelerini cezalandırmak amacıyla yolun kilitlenmesi, rızanın meşru amacı yoktur.

Ortak konut kullanan iki kişi (yaşlı annenin aynı evde oturan oğlu, kiracı hanedan üyeleri) bakımından da benzer kural işler. Birinin rızası var ise diğeri diğer sahibi dışarıda bıraksa dahi suç olmaz; ancak bu rızanın meşru bir amaca dayalı olup olmadığı her olayda sorgulanır.

Rıza tazelenebilir mi, yani bir kez verildikten sonra sonra iptal edilebilir mi? Yargıtay, rızanın işlemi öncesinde verilebileceğini, fakat işlem devam ederken iptal edilmesinin başta yetki yokluğu sayılamayacağını belirtmiştir. Yani evinin anahtarını vermeyi reddetme hakkı var, ancak kapısı kilitlenmiş evde kalmayı reddetme hakkı yoktur.

Bu suçta arama meselesi tüm dosyayı belirler. Konut dokunulmazlığı suçunun ispatı çoğu zaman konut alanında bulunan delillere bağlı olur (fotoğraf, video, yazı, kişisel eşya). Bu deliller hukuka uygun biçimde elde edilirse hükme esas alınır; hukuka aykırı elde edilirse kullanılamaz.

CMK m. 119/1 ve m. 119/4 açık: konut, işyeri ve kapalı yerlerde arama yapabilmek için hâkim kararı ya da Cumhuriyet savcısının yazılı emri gereklidir. Savcı hazır olmaksızın yapılan aramalarda ihtiyar heyetinden ya da komşulardan iki kişi bulundurulması zorunludur.

Yargıtay 9. Ceza Dairesi, hukuka aykırı arama sonucu ele geçen delillerin hiçbir şekilde hükme esas alınamayacağını, aksine beraati gerektireceğini tutarlı biçimde vurgulamıştır. Arama kararı ya da savcı emri yok ise, ve ihtiyar heyeti tanığı eksik ise, arama iptal edilir ve ele geçirilen tüm deliller çıkarılır. (Yargıtay 9. CD, E. 2025/484)⁵

Arama kararının kapsamı da büyük önem taşır. Karar olay yerini ve arama saatini açıkça belirtmesi gerekir. Belirsiz adreste yapılan arama, 10 Ekim Cuma saat belirtilmeden yapılan arama, hukuka aykırı sayılır. Daire, bu tür aramalara karşı tutumunu hiçbir zaman yumuşatmamıştır. (Yargıtay 9. CD, E. 2024/9362)⁶

Konut dokunulmazlığının ihlali suçu şikâyete bağlı suçtur. Bunun anlamı, mağdur şikâyette bulunmadıkça soruşturma yapılmaz, ve şikâyet süresini kaçırırsa kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir.

Şikâyet süresi altı aydır (TCK m. 72/1). Tarih suçun işlendiği gündür, yani ev sahibi rızasız girilen tarihten. Bu tarihten itibaren 180 gün içinde mağdur savcılığa, polis aracılığıyla, ya da adliyeye şikâyet etmelidir.

Şikâyetten vazgeçme davayı düşürür; vazgeçmenin sonuç doğurması için sanığın da bunu kabul etmesi gerekir (TCK m. 73/6). Ancak konut ihlali, uzlaştırma kapsamında olmayan bir başka suçla birlikte işlenmişse tablo değişir: Yargıtay, uzlaştırmayı kapatan suçtan beraat kararı kesinleştiğinde CMK m. 253/3'teki engelin ortadan kalktığını ve konut ihlali suçunun yeniden uzlaşmaya tabi hâle geldiğini belirtmiştir. (Yargıtay 2. CD, E. 2024/16777)⁷ Bunun aynası da geçerlidir: suç birden fazla kişiyle birlikte işlenmişse TCK m. 119/1-c devreye girer ve Yargıtay bu hâlde uzlaştırma yolunun kapandığını, kapanmanın aynı dosyadaki uzlaştırmaya tabi diğer suçu da kapsadığını belirtmiştir. (Yargıtay 2. CD, E. 2024/11004)⁸

TCK m. 116/1 ve m. 116/2 farklı ceza oranları taşır; bu da uygulamada kritiktir. Konut (yardımcı yapılar dahil) daha ağırca cezalandırılır (altı ay–iki yıl); işyeri (altı ay–bir yıl veya adlî para) daha hafif muamele görmüş görünür.

Ancak ayırım çok daha derindir. Konutun sakininin içinde tüm özel hayatı yaşadığı, yalnızlık, güvenlik, gizlilik gereksinimi vardır. İşyeri ise iş yapma amacıyla kullanılan yerdir ve rızanın metresi daha dar kalır; müşteri kabul etmek mecbur ise, müşteri dışı giriş kontrol edilir.

Konut ile iş yeri arasındaki sınır uygulamada belirleyicidir, çünkü hangi fıkranın uygulanacağını ve cezanın türünü değiştirir. Kanun iş yerini m. 116/2'de ayrı düzenlemiş ve açık bir rızaya gerek duyulmaksızın girilmesi mutat olan yerler bakımından suçu sınırlamıştır. Yargıtay, bir işletmeye girme olayında hükmün m. 116/1 yerine m. 116/2'ye dayandırılması gerektiğini belirtmiştir.²

Gece vaktinin ispatı pratikte saat hesabına dayanır. Yargıtay, UYAP'tan alınan güneşin doğuş ve batış çizelgesini esas alır, yaz veya kış saati uygulamasını hesaba katar ve gece sayılan zaman diliminin başlangıç ile bitiş saatini belirler. Mahkeme kararında suçun işlenme zamanı açıkça gösterilmemişse ya da saat tartışmalıysa, gece vakti kabul edilemez; nitelikli hâl uygulanamaz. (Yargıtay 2. CD, E. 2026/2532)⁹ Bu, kararın gerekçesinde denetime elverişli biçimde tartışılması gereken bir konudur.

"Cebir ya da tehdit" ise belirgindir: fiziksel zorlama, silah gösterme, tehdit söylemleri, kişiyi mahsur bırakma. Bir aile üyesinin evine zorla girmesi, kapıyı kırmak suretiyle girmesi bu kapsamdadır.

TCK m. 119 ortak nitelikli hâlleri düzenler. Konut dokunulmazlığının ihlali silahla, birden fazla kişi tarafından birlikte, var sayılan suç örgütlerinin korkutucu gücünden yararlanılarak ya da kamu görevinin sağladığı nüfuz kötüye kullanılarak işlenirse verilecek ceza bir kat artırılır. Yargıtay bu hesabı somut bir olayda şöyle yapmıştır: m. 116/1'den altı ay hapis belirlenmiş, m. 119/1-c uyarınca bir kat artırılarak sonuç ceza on iki ay olmuştur.⁹

İspat iki düzlemde yürür: arama usulünün kanuni şartları sağlanması, ve olay meydana geldiğinin delillendirilmesi.

Birinci düzlem: hukuka uygun arama. Konutta, iş yerinde ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda arama, kural olarak hâkim kararı ya da gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının yazılı emri ile yapılabilir (CMK m. 119/1). Cumhuriyet savcısı hazır olmaksızın bu yerlerde arama yapılacaksa, CMK m. 119/4 uyarınca o yer ihtiyar heyetinden veya komşulardan iki kişi bulundurulur.

İkinci düzlem: delilin meydanı saptanması. Sanığın rızasız girdiği ya da çıkmadığı kanıtlanmalıdır. Bunlar ev sahibinin tanıklığı, ardaklanmaları, fotoğraf, video, tutanak, mahalle tanıkları olabilir. Aynı zamanda mağdurun yazılı beyanları, yaptığı başvurular, şikâyet tarihi de malzeme sayılır.

Zamanaşımı veya başında geçerli bir şikâyet olup olmadığını mahkeme re'sen denetler. Şikâyet süresi geçmişse, sanığın suçu işlemesi kesin bile olsa, dava düşer. Yargıtay bu noktada titiz davranmıştır.⁶