Trafik güvenliğini tehlikeye sokma suçu (TCK m. 179)

Türk Ceza Kanunu m. 179 trafik güvenliğini tehlikeye sokma suçunu üç farklı biçimde cezalandırır. İlki, işaret değiştirmek, yanlış işaret vermek, yola engel koymak ya da teknik sisteme müdahale etmek gibi altyapıya yönelik davranışlardır. İkincisi, TCK m. 179/2'de düzenlenen 'tehlikeli sürüş'tür: araçları kişilerin hayatı, sağlığı veya malvarlığı açısından tehlikeli olabilecek şekilde sevk ve idare etmek. Üçüncüsü, TCK m. 179/3'teki 'alkol veya uyuşturucu etkisiyle sürüş'tür. (Yargıtay 12. CD, E. 2024/16)¹ Bu rehber, üçüncü hâlde (özellikle alkol etkisiyle sürüş) odaklanırken zarar suçu-tehlike suçu ölçütü nedeniyle ikinci hâli de ele alır.

Suçun temel yanılgısı, somut bir kaza meydana gelmediği sürece suç olmadığı şeklindedir. Oysa trafik güvenliğini tehlikeye sokma bir tehlike suçu'dur; sadece tehlike yeterlidir, gerçek zarar gerekli değildir. (Yargıtay 12. CD, E. 2024/104)² Yargıtay'ın yerleşik uygulamasına göre, alkol veya uyuşturucu etkisiyle güvenli araç sevk ve idaresi mümkün olmasa bile tehlike suçu kurulur.

TCK m. 179/2 ve 179/3 arasındaki fark önemlidir. 179/2, araçların kişilerin hayatı, sağlığı veya malvarlığı açısından tehlikeli olabilecek şekilde sevk ve idare edilmesini cezalandırır; bu suçta alkol etkisi koşul değil, riskli davranış yeterlidir. 179/3 ise alkol veya uyuşturucu etkisiyle emniyetli sürüş yeteneğini kaybetmeyi cezalandırır; bu noktada, sürücünün fiilen kaza yapıp yapmadığı önemsizdir. Her iki halinde de, somut kişi yaralanması suçun kurulmasında zorunlu değildir.¹ Mahkemeler, somut davranışın hangisine tekabül ettiğini belirlerken, olay anında sürücünün ruh-cisim durumu, alkol düzeyi ve trafik koşullarını değerlendirir.

Adli Tıp Kurumu 5. İhtisas Kurulunun çok sayıdaki raporunda, kan alkol düzeyi 1,00 promil ve üzerinde olduğunda güvenli araç sevk ve idaresi yeteneğinin kaybedildiği belirtilmişdir. (Yargıtay 12. CD, E. 2023/5950)³ Bu eşik, uyarıcılığın, tepki süresinin ve araç kontrolünün tehlikeli ölçüde azaldığı kritik noktadır. Promil (ppm), mililitre başına bir miligram anlamına gelir; 1,00 promil, kan akışı başına bir gram alkol demektir.

Yargıtay 12. Ceza Dairesi bu eşiği tutarlı olarak uygulamıştır. Bunun anlamı, 1,00 promil ve üzerinde ölçülen herhangi bir kişi, sürüş anında ne dış belirtiler göstermiş olursa olsun, otomatik olarak güvenli araç sevk ve idaresi yeteneğini kaybetmiş sayılır. Mahkeme, ölçüm yapıldığı andan kazaya kadar olan sürede alkol düzeyinin düştüğünü (saatte ortalama 15 promil) hesap ederek olay anındaki tahmini alkol düzeyini bilimsel yöntemlerle belirler.³

Karar metinlerinde alkol düzeyi çoğu zaman ondalık ayraç kullanılmadan yazılır: "260 promil" ifadesi 2,60 promil demektir. Bu sayfada değerler okurun alıştığı biçimde, ondalıklı olarak verilmiştir. Ölçek karışıklığı kararların kendi yazımından gelir; Adli Tıp Kurumunun eşiği olan 1,00 promil ile kıyaslanacak değer ondalıklı olanıdır.¹ (Yargıtay 12. CD, E. 2024/3560)⁴

Ölçümün kaza anından sonra yapılmış olması tek başına engel değildir. Yargıtay, Adli Tıp Kurumunun vücuttaki alkol oranının her saat ortalama 0,15 promil düştüğü yönündeki yerleşik raporuna dayanarak geriye dönük hesap yapar: kazadan yarım saat sonra ölçülen değerden hareketle sürücünün kaza anında 1,00 promilin üzerinde olduğu sonucuna varılabilir. Bu hesap, bilinçli taksir değerlendirmesinin dayanağı olur.³

Trafik güvenliğini tehlikeye sokma suçunun en karmaşık kısmı, aynı eylemden hem taksirle yaralama (zarar suçu) hem de trafik güvenliğini tehlikeye sokma (tehlike suçu) mahkûmiyetinin mümkün olmasıdır. Yargıtay'ın yerleşik uygulaması, bunun çözümüne 'zarar suçu-tehlike suçu ölçütü' denir. (Yargıtay 12. CD, E. 2020/9687)⁵ Kısaca: zarar suçu varsa (yani gerçek bir yaralanma veya ölüm meydana gelmişse), tehlike suçundan ayrıca mahkûmiyet verilemez.²

Bunun mantığı, zararın içinde tehlikeyi de barındırmasıdır. Somut bir kişi yaralandığına veya öldüğüne göre, soyut tehlike daha sonra denetlenmeye alınmaz. Yargıtay bu ölçütü sıkı biçimde denetler ve zarf suçu varken tehlike suçundan mahkûmiyet verilmişse 'kanun yararına bozma' kararı verir. (Yargıtay 12. CD, E. 2023/5172)⁶

TCK m. 22/3'e göre, failin eyleminin sonucunu fark etmemişse ancak biraz dikkat etseydi fark edebilecekse, o eylem 'basit taksir'dir. Ama failin eyleminin sonucunu öngörmüş olduğu hâlde, ihtiyatla sebebiyet vermeyeceğine inanmışsa, o eylem 'bilinçli taksir'dir. Bilinçli taksir, basit taksirden daha ağırdır ve mahkeme cezayı artırabilir.³

Alkol veya uyuşturucu etkisiyle araç kullanan kişi, genellikle kaza risKini öngörür ancak sonuç vermeyeceğine inanır. İşte bu, bilinçli taksirdir. Yargıtay, 1,00 promil üzerinde alkol düzeyi tespit edilen hallerde bilinçli taksir olduğunu kabul eder ve ceza artırımı yapılması gerektiğini söyler. Mahkeme bunu gözardı ederse, kanun yararına bozma yapılır.

TCK m. 179/2'ye göre, tehlikeli sürüş suçunun cezası dört aydan iki yıla kadar hapistir. TCK m. 179/3'e göre, alkol veya uyuşturucu etkisiyle güvenli sürüş yeteneği olmadan araç kullanan kişinin cezası altı aydan iki yıla kadar hapistir. Görüldüğü gibi, alkol/uyuşturucu etkisiyle sürüş (179/3) minimum cezası yüksektir (altı ay).¹

Mahkeme, cezayı belirlerken şu faktörleri dikkate alır: alkol düzeyi ne kadar yüksekti, sürücünün geçmiş sicili nedir, somut bir zarar meydana geldi mi, sürücü pişmanlık gösterdi mi. Bilinçli taksir varsa ceza artırılır. TCK m. 51'e göre, iki yıldan az hapis cezaları hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına (denetimli serbestlik) konu olabilir; bu durumda sanık, cezasını çekmek yerine, denetim süresi içinde suç işlemeyecek biçimde yaşarsa mahkûmiyet kaydı silinir.

Savcı, suçu delillerle ispatlamalıdır. Trafik güvenliğini tehlikeye sokma suçunda ana deliller şunlardır:

Bunların hiçbiri yoksa, mahkeme delil yetersizliğinden beraat kararı verebilir. Yargıtay, şüphe halinde beraat kararını kontrol ederken, alkol ölçümü yapılmamışsa kanaat kurmayı kolaylaştırmaz.⁷ Mahkemenin işlenmişlik sonucuna ulaşması için, savcının sunduğu deliller netleştirmeli ve güvenilirliği konusunda makul şüphe bırakmamalıdır.

Mahkumiyet halinde, TCK m. 50 ve 52'ye göre trafik suçlarından hüküm verilenler sürücü belgesinden yoksun bırakılabilirler. Sürücü belgesi geri alma süresi mahkemenin takdirinde olup, genellikle altı ay ile beş yıl arasında değişir. Mahkeme kararında açıkça yazılmalıdır. Yüksek alkol düzeyi teşebbüs eden hallerde, mahkemeler sürücü belgesini geri alma süresini daha da uzatabiliyor; 3-4 promilden fazla alkol ölçülen davalar genellikle 2-3 yıl belge geri alınmasını sonuçlandırıyor.¹ Belge geri alma süresi bittiğinde, sürücü yeniden ehliyet sınavı yaparak belge alabilir.

CMK m. 75, vücuttan örnek alınmasının (kan testi, idrar testi) ancak hakim kararı veya, acil durumda, Cumhuriyet savcısının yazılı emri ile yapılabileceğini söyler. Hastanede yapılan bile öyle: polislik aşamasında değil, adli tıpta yapıldıysa da aynı kural geçerlidir.

Sorun şu: pek çok hastanede, hasta kurtarma amacıyla rutin kan testi yapılır. Ancak bu test, adli amaçla kullanılmak isteniyorsa, hâkim onayı gerekir. Hâkim onayı olmadan yapılan alkol ölçümü, hükme esas alınamaz.⁷ Mahkeme, savcının elinde alkol ölçümü dışında başka delil yoksa, beraat kararı verir.

TCK m. 51 uyarınca, hükmün açıklanması geri bırakılırsa (denetimli serbestlik), sanık denetim süresi içinde suç işlememelidir. Aksi hâlde, hükmün açıklanması geri bırakılması iptal edilir ve hüküm açıklanır. Yeni suçtan verilen ceza, eski ceza ile birleştirilir. (Yargıtay 12. CD, E. 2023/4683)⁸ Denetim süresi bitmedikçe, sanık hukuki anlamda bir sabıkalı sayılmasa bile, mahkeme bu durumu göz önünde tutarak yeni suç için ceza belirlerken daha ağır ceza verebilir.

Uygulamada sık görülen sorun: denetim süresi içinde aynı türden suç (trafik güvenliğini tehlikeye sokma) tekrar işlenmesi. Bu durumda, mahkeme eski cezayı çekinceye kadar geçecek süreyi hesap ederek denetim süresini uzatabilir, veya hükmün açıklanması geri bırakılmasını tamamen iptal edebilir. Yargıtay'ın uygulaması, iptalin daha yaygın olduğunu göstermektedir. İtiyadi suçlu sayılmayan bu tür tekrarlar bile, mahkemenin takdirinde ceza belirlerken rol oynar.