Kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçu (TCK m. 109)

TCK m. 109/1 tek bir suç tanımlar ama bu suç iki ayrı hareketle işlenebilir: bir kimseyi bir yere gitmek hürriyetinden yoksun bırakmak ya da bir yerde kalmak hürriyetinden yoksun bırakmak. İkisi de tek başına yeterlidir. Korunan değer kişinin bir yerde kalma ve bir yere gitme konusunda tercihte bulunma serbestisidir; suç, bu serbestinin fiilen ortadan kaldırılmasıyla oluşur.

Fiilin hukuka aykırı olması şarttır. Ceza muhakemesi kurallarına uygun bir gözaltı veya tutuklama hukuka uygundur ve suç oluşturmaz. Aynı şekilde mağdur o yerde kendi rızasıyla bulunuyorsa suç yoktur. Belirleyici olan, rızanın hangi ana kadar sürdüğüdür: başlangıçta rızayla kurulan bir durum, rızanın sona erdiği andan itibaren suça dönüşür. Yargıtay 8. Ceza Dairesi, katılanın sanığın aracına kendi rızasıyla bindiği, tartışma çıkması üzerine sanığın araçtan inmesine müsaade etmediği olayda suçun oluştuğunu kabul etmiştir. (Yargıtay 8. CD, E. 2023/4499)¹

TCK m. 109/2, fiili işlemek için veya işlediği sırada cebir, tehdit veya hile kullanılmasını daha ağır cezayı gerektiren hâl saymıştır. Suçun temel şekli için bu araçlara gerek yoktur; kişi içeride uyurken kapının kilitlenmesi de suçu oluşturur. Hilenin ne olduğu somut olayda belirlenir: servis şoförü olan sanığın, eniştesine uğrayacağını söyleyerek okul servisinde en son mağdurenin kalmasını sağlaması Yargıtay tarafından hile olarak nitelendirilmiştir. (Yargıtay 8. CD, E. 2024/17787)²

Suçun mağduru başka bir kimsedir; kişi kendisini alıkoyamaz. Fiil kapatma, bir yere götürme, çıkışı engelleme, fiziki güç kullanma ya da tehditle yerinde tutma biçiminde gerçekleşebilir. Her hâlde aranan, mağdurun istediği anda gidememesi veya kalmak zorunda bırakılmasıdır.

TCK m. 109/1'e göre temel şekil bir yıldan beş yıla kadar hapistir. Kanun bu suçta adli para cezasını seçenek yaptırım olarak öngörmez.

Cebir, tehdit veya hile kullanılırsa (m. 109/2) ceza iki yıldan yedi yıla kadar hapse çıkar. Yargıtay 8. Ceza Dairesi, sanığın araç içinde ruhsatsız silahını çıkarıp katılanı tehdit ettiği ve dışarıda havaya ateş ederek baskısını sürdürdüğü olayda m. 109/2 ile m. 109/3-a'dan kurulan hükmü onamıştır.¹

TCK m. 109/3'teki nitelikli hâllerde ceza bir kat artırılır. Artırım, olayda m. 109/1 mi yoksa m. 109/2 mi uygulanıyorsa ona yapılır: m. 109/2 ile birlikte nitelikli hâl varsa aralık dört yıldan on dört yıla çıkar.

TCK m. 109/5 uyarınca suçun cinsel amaçla işlenmesi hâlinde yukarıdaki fıkralara göre verilecek cezalar ayrıca yarı oranında artırılır. Cinsel amaç, failin güttüğü amaca ilişkin ayrı bir nitelikli unsurdur ve ispatlanması gerekir. Yargıtay 8. Ceza Dairesi, on beş yaşından küçük ve kendini savunamayacak durumda bulunan mağdurun gezdirme bahanesiyle hile ile alıkonulduğu olayda eylemin m. 109/1 değil m. 109/2, m. 109/3-f, m. 109/5 ve m. 43 kapsamında nitelendirilmesi gerektiğine karar vermiştir. (Yargıtay 8. CD, E. 2025/6390)³

TCK m. 109/4 ayrı bir yaptırım getirir: suç mağdurun ekonomik bakımdan önemli bir kaybına yol açmışsa hapis cezasının yanında ayrıca bin güne kadar adli para cezasına hükmolunur. Bu ceza hapsin yerine geçmez, ona eklenir.

TCK m. 109/6'ya göre suçun işlenmesi amacıyla veya sırasında kasten yaralamanın neticesi sebebiyle ağırlaşmış hâlleri gerçekleşirse ayrıca kasten yaralama hükümleri uygulanır. Yaralamanın yalnızca temel şeklinin gerçekleşmesi hâlinde ise ayrı ceza verilmez, m. 109/2'ye göre hüküm kurulur.

TCK m. 109/3 altı nitelikli hâl sayar ve her biri cezayı bir kat artırır. Uygulamada en sık tartışılanlar (a), (b) ve (f) bentleridir.

Silahla işlenmesi (m. 109/3-a): Silahın mağdur üzerinde baskı kurmak için kullanılması yeterlidir. Yargıtay 8. Ceza Dairesinin onadığı olayda sanık ruhsatsız silahını araç içinde çıkarmış, sonra da araçtan inip havaya bir el ateş ederek baskı ve tehdidini sürdürmüştür.¹

Birden fazla kişi tarafından birlikte işlenmesi (m. 109/3-b): Suçun icra hareketlerinin birden fazla kişi tarafından birlikte gerçekleştirilmesi, yani müşterek faillik gerekir. İcra hareketini tek kişi gerçekleştirmiş, diğerleri yalnızca azmettiren ya da yardım eden ise bu bentten artırım yapılamaz.

Birden fazla nitelikli hâlin bir arada bulunması cezanın kaç kez artırılacağını değil, temel cezanın nereden belirleneceğini etkiler. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, suçun hem silahla hem birden fazla kişi tarafından birlikte işlendiği olayda TCK m. 61 uyarınca temel cezanın alt sınırdan uzaklaşılarak belirlenmesi gerektiğini vurgulamıştır. (Yargıtay CGK, E. 2022/144)⁴

Çocuğa ya da kendini savunamayacak durumda bulunan kişiye karşı işlenmesi (m. 109/3-f): Mağdurun şahsından kaynaklanan bir nitelikli hâldir. Yargıtay 8. Ceza Dairesi, on beş yaşından küçük mağdurun hile ile alıkonulduğu olayda bu bendin uygulanması gerektiğine karar vermiştir.³ Bölge adliye mahkemesinin m. 109/2 ile m. 109/3-f'yi birlikte uyguladığı bir başka olayda da Daire, nitelikli hâl uygulamasında isabetsizlik görmemiştir. (Yargıtay 8. CD, E. 2024/22299)⁵

Failin mağdurun yaşı konusunda yanıldığını ileri sürmesi hâlinde mahkemenin TCK m. 30'daki hata hükümlerinin koşullarını ayrıca tartışması gerekir; Yargıtay 9. Ceza Dairesi bu tartışmanın yapılmamasını gerekçe eksikliği sayarak hükmü bozmuştur. (Yargıtay 9. CD, E. 2021/26088)⁶

Kişiyi hürriyetinden yoksun kılma çoğu zaman başka bir suça eşlik eder. Uygulamadaki asıl soru, alıkoymanın o suçun yanında ayrıca cezalandırılıp cezalandırılmayacağıdır. Yargıtay 6. Ceza Dairesi, Ceza Genel Kurulunun 04.04.2022 tarihli kararını aktararak ölçütü şöyle kurar: amaç suçun icra edilebilmesinin zorunlu sonucu olarak mağdurun kısa bir süre özgürlüğünden yoksun kalması hâlinde ayrı bir fiilin varlığından söz edilemez; buna karşılık amaç suçun öncesinde veya sonrasında mağdurun gitme ya da kalma özgürlüğü kaldırılmışsa ayrıca kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçu oluşur. (Yargıtay 6. CD, E. 2026/1363)⁷

Bu ölçüt sonucu değiştirebilir. Sanıkların otostop çeken katılanı araçlarına alıp ormanlık alanda tuttukları, gitmek isteyince bıçakla tehdit ederek geri getirdikleri ve eşyalarını aldıkları olayda Daire, alıkoymanın yağma eyleminin icrası sırasında, bu eylemin doğasında olacak şekilde kısa süreli kaldığını saptamış ve eylemin bir bütün hâlinde yalnızca nitelikli yağma suçunu oluşturduğunu belirterek ayrıca kişiyi hürriyetinden yoksun kılmadan kurulan mahkûmiyeti bozmuştur.⁷ Yani mağdurun bir süre tutulmuş olması tek başına ikinci bir suç doğurmaz; tutmanın amaç suçun icrasını aşıp aşmadığına bakılır.

Alıkoymanın kesintisiz mi yoksa yenilenmiş mi olduğu da ayrı bir sorudur. Yargıtay 2. Ceza Dairesi, şikâyetçinin kafeden çıkarılıp darp edildikten sonra gitmesine izin verilmesiyle temadinin kesildiğini, şikâyetçinin geri dönmesinin ardından yeniden zorla dışarı çıkarılmasının ise ayrı bir fiil olduğunu kabul etmiştir. (Yargıtay 2. CD, E. 2023/29077)⁸

TCK m. 109/6 yaralama bakımından özel bir içtima kuralı getirir: alıkoyma amacıyla veya sırasında kasten yaralamanın neticesi sebebiyle ağırlaşmış hâlleri gerçekleşmişse ayrıca kasten yaralama hükümleri uygulanır. Ceza Genel Kurulu, bu fıkranın suçların içtimaına ilişkin özel bir düzenleme olduğunu ve TCK m. 110'un uygulanmasıyla doğrudan bir ilgisinin bulunmadığını belirtmiştir.⁴

Alıkoyma birden fazla mağdura karşı tek hareketle gerçekleştirilmişse mağdur sayısınca ayrı hüküm kurulmaz. Yargıtay 9. Ceza Dairesi, ilk derece mahkemesinin zincirleme şekilde kurduğu mahkûmiyet hükümlerinin bölge adliye mahkemesince kaldırılarak mağdure sayısınca hüküm kurulmasını hukuka aykırı bulmuş ve kararı bozmuştur.⁶ Ölçüt TCK m. 43'tür: aynı suçun tek bir fiille birden fazla kişiye karşı işlenmesi hâlinde zincirleme suç hükümleri uygulanır.

Aynı Daire, katılan mağdurlara karşı ayrı ayrı cezalandırma talebiyle yapılan temyiz başvurusunu reddederek, ilk derece mahkemesinin zincirleme şekilde kurduğu tek mahkûmiyet hükmünü onamıştır. (Yargıtay 9. CD, E. 2025/8761)⁹

Suç aynı suç işleme kararıyla değişik zamanlarda işlenmişse yine TCK m. 43 uygulanır. Yargıtay 2. Ceza Dairesi, şikâyetçinin kısa aralıklarla iki kez zorla dışarı çıkarıldığı olayda zincirleme suç hükümlerinin uygulanması gerektiğini belirtmiş, ancak aleyhe temyiz bulunmadığından bunu bozma nedeni yapmamıştır.⁸

Zincirleme suç, cinsel amaçlı alıkoymalarda da gündeme gelir. Yıllara yayılan ve tekrarlanan alıkoyma eylemlerinde Yargıtay 8. Ceza Dairesi, nitelendirmenin m. 43 ile birlikte yapılması gerektiğine karar vermiştir.³

Yargıtay, bu suçta soyut iddiayla yetinmez; mağdurun hareket özgürlüğünün fiilen kısıtlandığının somut delillerle ortaya konmasını arar. Kararlarda tekrar eden ölçütler şunlardır:

TCK m. 110, bu suça özgü bir indirim sebebidir: failin soruşturmaya başlanmadan önce, mağdurun şahsına zararı dokunmaksızın, onu kendiliğinden güvenli bir yerde serbest bırakması hâlinde cezanın üçte ikisine kadarı indirilir. İndirim zorunlu değil, oran bakımından takdiridir.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu koşulları beş başlıkta toplamıştır: 1) suç tamamlanmış olmalıdır (icra hareketleri sürerken bırakma gönüllü vazgeçmedir), 2) mağdur soruşturmaya başlanmadan önce serbest bırakılmalıdır, 3) bırakma herhangi bir baskı veya zorlama olmaksızın kendiliğinden olmalıdır, 4) mağdur zarar görmeyeceği ve istediği yere rahatlıkla ulaşabileceği güvenli bir yerde bırakılmalıdır, 5) failin mağdurun şahsına bir zarar vermemiş olması şarttır.⁴

Kurulun tanımına göre mağdurun şahsına verilmemesi gereken zarar, mağdurun bedensel veya cinsel bütünlüğüne yönelmiş fiziksel ya da patolojik bir bulguya dayanan psikolojik bir zarardır. Buna karşılık mağdurun malvarlığına ya da başka birine zarar verilmiş olması indirime engel değildir.⁴

Cebir kullanılması indirimi tek başına kapatmaz. Ceza Genel Kurulu, suçun işlenmesi için zorunlu olduğu ölçüde ve bununla sınırlı olmak kaydıyla (itmek, çekmek, tutmak, taşımak gibi) cebir kullanılması hâlinde de m. 110'un uygulanabileceğini, bu zorunluluğun her olayda hâkim tarafından değerlendirilip gerekçede gösterilmesi gerektiğini kabul etmiştir.⁴ Ölçüt cebrin vücutta bıraktığı izin ağırlığı değil, cebrin suçun işlenmesi için gerekli olup olmadığıdır.

Bu nedenle yaralamanın hafifliği kurtarıcı değildir. Yargıtay 2. Ceza Dairesi, yaralama basit tıbbi müdahale ile giderilebilecek ölçüde olsa da, darp eyleminin alıkoymanın işlenmesi için zorunlu olmadığı ve failin zaten şikâyetçiyi dövmek amacıyla hürriyetinden yoksun bıraktığı olayda m. 110'un koşullarının oluşmadığını belirtmiştir.⁸

Mağdurun cinsel bütünlüğüne yönelen bir eylem de indirimi kapatır: sanığın mağdureye karşı cinsel taciz suçunu işlemek suretiyle şahsına zararı dokunması karşısında, koşulları oluşmadığı hâlde etkin pişmanlık uygulanması eksik ceza tayini sayılarak hüküm bozulmuştur.² Buna karşılık koşulların oluşmadığı gerekçesiyle indirim uygulanmayan bir hükümde de isabetsizlik görülmemiştir.⁵