Görevi yaptırmamak için direnme suçu (TCK m. 265)

TCK m. 265/1 iki unsuru birlikte arar: 1) kamu görevlisine karşı görevini yapmasını engellemek amacı, 2) bu amaçla cebir veya tehdit kullanılması. Yargıtay 4. Ceza Dairesi maddeyi seçenek hareketli ve amaçlı bir suç tipi olarak niteler; suçun cebir veya tehdit biçimindeki icrai davranışlarla işlenebileceğini, bu tipik hareketleri içermeyen pasif direnme fiillerinin ise suçu oluşturmayacağını belirtir. (Yargıtay 4. CD, E. 2023/13230)¹

Bunun pratik sonucu şudur: mahkeme mahkûmiyet kurarken cebir veya tehdidin ne şekilde gerçekleştiğini kanıtlara dayanarak açıklamak zorundadır. Aynı kararda Daire, yerel mahkemenin önceki bozmaya uymasına rağmen bu açıklamayı yapmadan hüküm kurmasını hukuka aykırı bulmuş ve hükmü bozmuştur.¹ Görevliye söz söylemek, direnmek istediğini belirtmek veya işlemi ağırdan almak, cebir ya da tehdit boyutuna varmadıkça bu suçu oluşturmaz.

Suçun mağduru kamu görevlisidir. TCK m. 6/1-c kamu görevlisini, kamusal faaliyetin yürütülmesine atama veya seçilme yoluyla ya da herhangi bir surette sürekli, süreli veya geçici olarak katılan kişi olarak tanımlar; tanım geniştir ve görevi geçici olarak yerine getirenleri de kapsar. Kamu görevlisinin o sırada görevini yapıyor olması gerekir: engellenen bir görev yoksa madde uygulanmaz.

Fiilin hangi görev sırasında işlendiğinin de bir önemi yoktur. Yargıtay kararlarına konu olan olaylar trafik denetiminden haciz işlemine, yakalama işleminden toplantı ve gösteri yürüyüşüne kadar uzanır; ortak nokta, görevlinin yürüttüğü kamusal faaliyetin cebir veya tehditle engellenmek istenmesidir.

TCK m. 265/1'e göre temel ceza altı aydan üç yıla kadar hapistir. Madde metni yaptırım olarak yalnız hapis cezası öngörür; adli para cezası bu suçta seçenek yaptırım değildir.

TCK m. 265/2 suçun yargı görevi yapan kişilere karşı işlenmesini ayrı düzenler ve cezayı iki yıldan dört yıla kadar hapse çıkarır. Bu fıkra bağımsız bir ceza aralığıdır, temel cezaya yapılan bir artırım değildir.

TCK m. 265/3 iki hâl sayar: 1) kişinin kendisini tanınmayacak bir hâle koyması, 2) suçun birden fazla kişi tarafından birlikte işlenmesi. Bu hâllerde verilecek ceza üçte biri oranında artırılır. TCK m. 265/4 ise suçun silahla ya da var olan veya var sayılan suç örgütlerinin oluşturdukları korkutucu güçten yararlanılarak işlenmesi hâlinde cezanın yarı oranında artırılmasını öngörür.

m. 265/4'ün metni artırımı "yukarıdaki fıkralara göre verilecek ceza" üzerinden kurduğu için iki nitelikli hâl bir arada uygulanabilir. Yargıtay 2. Ceza Dairesi, elinde bıçakla ve bir başka sanıkla birlikte kolluk görevlilerinin görevini engelleyen sanık bakımından TCK m. 265/1, 265/3 ve 265/4'ün birlikte uygulanması gerektiğini, yalnız m. 265/1'e göre ceza belirlenmesini eksik ceza tayini sayarak hükmü bozmuştur. (Yargıtay 2. CD, E. 2024/10833)²

Bu artırımlar mahkemenin takdirine bırakılmış değildir. Koşulları dosyada sabitse uygulanmaları zorunludur; uygulanmaması, aleyhe temyiz bulunması şartıyla bozma nedenidir.²

TCK m. 265/5 içtima kuralı koyar; ancak bu kural koşulludur. Madde, kasten yaralama hükümlerinin ayrıca uygulanmasını yalnız kasten yaralama suçunun neticesi sebebiyle ağırlaşmış hâllerinin gerçekleşmesi durumuna bağlar. Direnme sırasında meydana gelen her yaralanma ayrı bir kasten yaralama mahkûmiyeti doğurmaz; basit yaralama, direnmenin cebir unsurunun içinde erir.

Yargıtay 12. Ceza Dairesi bu ayrımı somut bir olayda uygulamıştır. Kolluk görevlilerine direnirken karşı koymak maksadıyla yumruk savuran ve açık olan araç kapısına tekme atarak müştekinin elinin sıkışıp kırılmasına yol açan sanığın eylemini Daire, bir bütün olarak TCK m. 265'teki direnme suçu saymış; kırık nedeniyle m. 265/5 yoluyla TCK m. 86 ve m. 87'nin ilgili fıkralarının da uygulanması gerektiğini belirtmiştir. Yerel mahkemenin bunun yerine taksirle yaralamadan hüküm kurmasını suç vasfında hata olarak nitelendirmiş ve direnme kararını yerinde bulmamış, nihai kararı vermek üzere dosyayı Ceza Genel Kuruluna göndermiştir. (Yargıtay 12. CD, E. 2025/500)³

Buradan çıkan ölçüt açıktır: sorulacak soru yaralanmanın olup olmadığı değil, yaralanmanın TCK m. 87'deki neticesi sebebiyle ağırlaşmış hâllerden birine varıp varmadığıdır. Kemik kırığı, duyu veya organ işlevinin sürekli zayıflaması, yüzde sabit iz gibi sonuçlar bu kapsamdadır. Bu belirleme adli raporlara dayanır.

TCK m. 86/3-c, kasten yaralamanın kişinin yerine getirdiği kamu görevi nedeniyle işlenmesi hâlinde cezanın şikâyet aranmaksızın yarı oranında artırılmasını öngörür. Direnme sırasında görevlinin yaralanması tipik olarak bu bendin kapsamına girer.

TCK m. 265/4 cezayı yarı oranında artırır. Buradaki "silah" kavramı TCK m. 6/1-f'de tanımlanır ve ateşli silahlar ile patlayıcı maddelerle sınırlı değildir: saldırı ve savunmada kullanılmak üzere yapılmış her türlü kesici, delici veya bereleyici alet ile saldırı ve savunma amacıyla yapılmış olmasa bile fiilen saldırı ve savunmada kullanılmaya elverişli diğer şeyler de silah sayılır.

Tanımın ne kadar geniş uygulandığını Yargıtay 4. Ceza Dairesinin bir kararı gösterir: mağdurların üzerine at arabasını süren sanık bakımından Daire, at arabasının TCK m. 6 kapsamında silah niteliğinde olduğunu ve m. 265/4'teki artırımın uygulanması gerektiğini belirtmiştir. (Yargıtay 4. CD, E. 2024/10738)⁴ Aracın günlük hayatta silah olarak görülmemesi sonucu değiştirmez; ölçüt, fiilen saldırıda kullanılmaya elverişli olmasıdır.

Artırımın uygulanmaması bozma nedenidir. Yargıtay 4. Ceza Dairesi, sanıkların inceleme dışı sanıklarla irade birliği içinde silahla direnme suçunu işlediklerinin anlaşılması karşısında haklarında m. 265/4'ün uygulanması gerektiğinin gözetilmemesini eksik ceza tayini sayarak hükümleri bozmuştur. (Yargıtay 4. CD, E. 2025/2680)⁵ Aynı kararda bu eksikliği temyiz eden merci Cumhuriyet savcısıdır; sanık lehine bozma yasağı nedeniyle artırımın sonradan uygulanabilmesi aleyhe temyiz bulunmasına bağlıdır.⁴

Fıkranın ikinci hâli, suçun var olan veya var sayılan suç örgütlerinin oluşturduğu korkutucu güçten yararlanılarak işlenmesidir. Bu hâlde failin örgüt üyesi olması şart değildir; kanun, örgütün yarattığı korkunun araç olarak kullanılmasını yeterli görür.

TCK m. 265/3'ün ikinci hâli, suçun birden fazla kişi tarafından birlikte işlenmesidir; bu durumda verilecek ceza üçte biri oranında artırılır. Artırımın dayanağı failin sayısıdır, mağdurun sayısı değildir.

Bu nitelikli hâlin uygulanabilmesi, birlikte hareket ettiği kabul edilen kişilerin gerçekten sorumlu tutulmasına bağlıdır. Yargıtay 4. Ceza Dairesi, birlikte yargılanan diğer suça sürüklenen çocukların bölge adliye mahkemesince direnme suçundan beraat etmeleri karşısında, kalan sanık hakkında hüküm kurulurken m. 265/3'ün uygulanamayacağına karar vermiştir. (Yargıtay 4. CD, E. 2026/3144)⁶ Diğer failler hakkında beraat kararı kesinleştiğinde "birden fazla kişi" koşulu ortadan kalkar.

Aynı olayda birden fazla görevliye karşı direnilmişse TCK m. 43/2 devreye girebilir: aynı suçun birden fazla kişiye karşı tek bir fiille işlenmesi durumunda m. 43/1 uygulanır ve ceza dörtte birinden dörtte üçüne kadar artırılır. Yargıtay 4. Ceza Dairesinin bir kanun yararına bozma kararı bu hesabın sırasını göstermektedir: m. 265/1'e göre belirlenen ceza önce m. 265/3 uyarınca üçte bir oranında, sonra m. 43/2 delaletiyle m. 43/1 uyarınca dörtte bir oranında artırılmış, ardından m. 62/1 uyarınca altıda bir oranında indirim yapılmıştır. (Yargıtay 4. CD, E. 2025/7376)⁷

Aynı kararda Daire, indirim aşamasında fazla ceza tayin edilmesini hukuka aykırı bulmuş ve CMK m. 309/4-d uyarınca doğrudan daha hafif cezaya hükmetmiştir.⁷ Artırım ve indirimlerin sırası ile aritmetiği, sonuç ceza üzerinde doğrudan etkilidir.

m. 265/3'ün bir başka sonucu suça sürüklenen çocuklarda görülür. CMK m. 253/1-c, mağduru gerçek kişi olan ve üst sınırı üç yılı geçmeyen suçları çocuklar bakımından uzlaştırma kapsamına aldığından, m. 265/1 tek başına bu kapsama girer. Yargıtay 4. Ceza Dairesi, Ceza Genel Kurulunun 17.01.2019 tarihli kararına dayanarak kapsamın belirlenmesinde tüm nitelikli hâllerin dikkate alınması gerektiğini kabul etmiş; suçun birden fazla kişiyle birlikte işlenmesi nedeniyle m. 265/3 uyarınca yapılacak üçte bir artırım sonucu üst sınır dört yıla çıktığından, çocuk hakkında uzlaştırma hükümlerinin uygulanamayacağının gözetilmemesini bozma nedeni saymıştır. (Yargıtay 4. CD, E. 2020/5576)⁸ Artırım gündeme gelmiyorsa sonuç terstir: aynı suç, üst sınırı üç yılı geçmediği için suça sürüklenen çocuk bakımından uzlaştırmaya tabidir.

TCK m. 265/2 suçun yargı görevi yapan kişilere karşı işlenmesi hâlinde cezayı iki yıldan dört yıla kadar hapse çıkarır. Bu kişilerin kimler olduğu tahmine bırakılmamıştır: TCK m. 6/1-d, yargı görevi yapan deyiminden yüksek mahkemeler ile adlî ve idarî mahkemelerin üye ve hâkimlerini, Cumhuriyet savcısını ve avukatları anlar.

Tanım kapalı bir listedir. Avukat bu listede yer alır; buna karşılık noter, bilirkişi, tanık veya adliyede görevli diğer personel m. 6/1-d kapsamında değildir. Onlara karşı işlenen direnme, kamu görevlisi olmaları koşuluyla m. 265/1'in temel şekli kapsamında kalır.

Fıkranın uygulanması için failin, mağdurun yargı görevi yapan sıfatını bilmesi ve engellenen faaliyetin bu göreve ilişkin olması gerekir. Duruşma salonunda hâkimin işlemini cebirle engellemeye çalışmak fıkranın tipik örneğidir.

İspatın merkezinde tek bir soru vardır: cebir veya tehdit ne şekilde gerçekleşmiştir? Yargıtay 4. Ceza Dairesi, bu unsurun kanıtlara dayalı olarak açıklanmadan kurulan mahkûmiyeti hukuka aykırı bulmakta ve pasif direnme fiillerinin suçu oluşturmayacağını vurgulamaktadır.¹ Gerekçede yer alması gereken şey failin tavrına ilişkin genel bir niteleme değil, somut hareketin kendisidir.

Uygulamada delil olarak olay ve yakalama tutanakları, görevlilerin ve tanıkların aşamalardaki beyanları ile adli raporlar kullanılır. Yargıtay 4. Ceza Dairesi bir başka dosyada, sanıkların savunmaları, şikâyetçi anlatımları, olay ve haciz tutanakları ile adli rapor içeriklerini birlikte değerlendirerek mahkemenin takdir ve gerekçesinde hukuka aykırılık görmemiş ve hükümleri onamıştır. (Yargıtay 4. CD, E. 2022/6553)⁹

Delillerin birbiriyle uyumlu olması aranır. Yargıtay 4. Ceza Dairesi, mağdurların beyanları ile adli muayene raporlarının örtüştüğü bir dosyada mahkûmiyeti yerinde bulmuş; aynı kararda sanığın engel sabıka kaydı ve kişiliği nedeniyle hakkında TCK m. 50, m. 51 ve CMK m. 231'in uygulanmamasına ilişkin gerekçeyi de denetleyerek yerinde görmüştür.⁴ Bu son nokta, cezanın adli para cezasına çevrilmesi, ertelenmesi veya hükmün açıklanmasının geri bırakılması taleplerinin gerekçelendirilerek reddedilebileceğini gösterir.

Suçun manevi unsuru, görevin yapılmasını engelleme amacıdır. Failin başka bir saikle hareket ettiği durumlarda eylem başka bir suça vücut verebilir; bu nedenle amacın olay öncesi ve sonrası davranışlarla birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu süreleri açıkça belirlemiştir: görevi yaptırmamak için direnme suçu bakımından asli dava zamanaşımı süresi TCK m. 66/1-e uyarınca sekiz yıl, m. 67/4 göz önüne alındığında kesintili dava zamanaşımı süresi ise on iki yıldır. (Yargıtay CGK, E. 2024/3)¹⁰ Süre, TCK m. 66/6 uyarınca suçun işlendiği günden itibaren işlemeye başlar.

Zamanaşımını kesen nedenler TCK m. 67/2'de sayılıdır: şüpheli veya sanıklardan birinin savcı huzurunda ifadesinin alınması ya da sorguya çekilmesi, tutuklama kararı verilmesi, iddianame düzenlenmesi ve mahkûmiyet kararı verilmesi. Kesilme hâlinde süre yeniden işlemeye başlar; birden fazla kesme nedeni varsa süre son kesme nedeninin gerçekleştiği tarihten itibaren yeniden işler (m. 67/3) ve her hâlde kanunda belirlenen sürenin en fazla yarısına kadar uzar (m. 67/4).

Ceza Genel Kurulu bu kuralı somut olarak uygulamıştır: dava zamanaşımını kesen son işlemin mahkûmiyet kararı olduğu ve bu tarihten sonra kesen veya durduran başka bir sebep bulunmadığı dosyada, sekiz yıllık asli sürenin inceleme tarihinden önce dolduğunu saptayarak hükmün bozulmasına ve kamu davasının düşmesine karar vermiştir.¹⁰ Yargıtay 2. Ceza Dairesi de direnme, hakaret ve kamu malına zarar verme suçlarının birlikte işlendiği bir dosyada, mahkûmiyet hükmünden inceleme tarihine kadar sekiz yıllık asli sürenin geçtiğini belirleyerek aynı sonuca varmıştır. (Yargıtay 2. CD, E. 2025/1330)¹¹

Nitelikli hâller bu hesabı değiştirir. TCK m. 66/3 uyarınca zamanaşımı süresi belirlenirken dosyadaki delillere göre suçun daha ağır cezayı gerektiren nitelikli hâlleri de göz önünde bulundurulur. Yargıtay 4. Ceza Dairesi, m. 265/3 ve m. 265/4'te düzenlenen "birden fazla kişi ile birlikte ve silahla işlenmesi" hâlinin nitelikli hâl olması nedeniyle m. 66/3 uyarınca zamanaşımı hesabında dikkate alınacağını belirterek sürenin dolmadığını tespit etmiştir.⁴ Aynı Daire başka bir dosyada eylemin m. 265/1, 3 ve 4 kapsamında bulunması nedeniyle sürenin dolmadığını, buna karşılık yalnız m. 265/1 ve 3 kapsamında kalan diğer sanık bakımından on iki yıllık olağanüstü sürenin suçun işlendiği tarihten itibaren dolduğunu saptayarak o hüküm yönünden davanın düşmesine karar vermiştir. (Yargıtay 4. CD, E. 2022/13857)¹²

Suça sürüklenen çocuklarda süreler kısalır. TCK m. 66/2 uyarınca fiili işlediği sırada on iki yaşını doldurup on beş yaşını doldurmamış olanlar hakkında sürelerin yarısının, on beş yaşını doldurup on sekiz yaşını doldurmamış olanlar hakkında üçte ikisinin geçmesiyle kamu davası düşer. Yargıtay 4. Ceza Dairesi, suç tarihinde 12-15 yaş aralığında olan çocuk bakımından olağanüstü zamanaşımı süresini altı yıl olarak hesaplamış ve bu süre dolduğu hâlde mahkûmiyet hükmü kurulmasını hukuka aykırı bularak kanun yararına bozma istemini kabul etmiş, kamu davasının düşmesine karar vermiştir.⁶