Taksirle öldürme suçu (TCK m. 85)

TCK m. 85/1 suçu tek cümleyle kurar: taksirle bir insanın ölümüne neden olmak. Kasten öldürmeden ayıran şey neticenin istenmemiş olmasıdır; fail ölümü ne ister ne de amaçlar, ama dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranışıyla ona sebep olur.

Taksirin tanımı ayrı bir maddededir. TCK m. 22/2'ye göre taksir, dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık dolayısıyla bir davranışın suçun kanuni tanımında belirtilen neticesinin öngörülmeyerek gerçekleştirilmesidir. TCK m. 22/1 ise taksirle işlenen fiillerin ancak kanunun açıkça belirttiği hâllerde cezalandırılacağını söyler; öldürme bakımından bu açık hüküm m. 85'tir.

Yargıtay 12. Ceza Dairesi, Ceza Genel Kurulunun benimsediği ölçütü aktararak maddenin iki sınırını birlikte koyuyor: taksirli suçlarda gerek icrai gerek ihmâli hareketin iradi olması ve meydana gelen neticenin öngörülebilir olması gerekir; iradi bir davranış bulunmadığı takdirde taksirden söz edilemeyeceği gibi, öngörülemeyecek bir sonucun gerçekleşmesi hâlinde de failin taksirli suçtan sorumluluğuna gidilemez. (Yargıtay 12. CD, E. 2022/2655)¹

Bunun pratik anlamı şudur: 1) hareketin kendisi (araç kullanmak, ilaç uygulamak, iş makinesi çalıştırmak) isteyerek yapılmış olmalıdır, 2) ölüm o hareketin öngörülebilir bir sonucu olmalıdır. İkisinden biri yoksa ortada bu suç yoktur.

Uygulamada dosyaların büyük çoğunluğu trafik kazalarından gelir; ama madde yalnız trafiğe özgü değildir. İş kazaları, tıbbi uygulamalar, ev içi olaylar ve inşaat işleri de aynı maddeye göre değerlendirilir. Bu rehberde her biri ayrı bir başlıkta ele alınıyor.

Ceza fıkraya göre ikiye ayrılır. TCK m. 85/1'e göre taksirle bir insanın ölümüne neden olan kişi iki yıldan altı yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. TCK m. 85/2'ye göre fiil, birden fazla insanın ölümüne ya da bir veya birden fazla kişinin ölümü ile birlikte bir veya birden fazla kişinin yaralanmasına neden olmuşsa ceza iki yıldan on beş yıla kadar hapistir. Alt sınır değişmez; değişen üst sınırdır ve bu değişiklik görevli mahkemeyi de belirler.

İkinci fıkranın "ölüm ile birlikte yaralanma" ayağı göründüğü kadar otomatik değil. Yargıtay 12. Ceza Dairesi, bir kişinin öldüğü ve iki kişinin yaralandığı bir kazada, yaralananların sanıktan şikâyetçi olmadıkları ve eylemde bilinçli taksirin koşulları bulunmadığı için fiilin TCK m. 85/1'de tanımlanan suçu oluşturacağını, m. 85/2'nin uygulanamayacağını belirterek hükmü bozmuştur. (Yargıtay 12. CD, E. 2024/276)² Sebebi TCK m. 89/5'tir: taksirle yaralamanın soruşturulması kural olarak şikâyete bağlıdır. Bilinçli taksir şikâyet koşulunu kaldırır, ama madde birinci fıkra kapsamına giren yaralamayı bu istisnanın dışında bıraktığı için basit yaralanmalarda bilinçli taksir hâlinde de şikâyet aranır.

TCK m. 85 bakımından cezayı artıran sebep bilinçli taksirdir. TCK m. 22/3, kişinin öngördüğü neticeyi istememesine karşın neticenin meydana gelmesi hâlinde cezanın üçte birden yarısına kadar artırılacağını söyler. Hangi hâllerde bilinçli taksir kabul edildiği rehberin ilerleyen bölümünde ayrıca ele alınıyor.

Cezayı ortadan kaldıran ya da azaltan bir hüküm de var. TCK m. 22/6'ya göre taksirli hareket sonucu neden olunan netice, münhasıran failin kişisel ve ailevi durumu bakımından artık bir cezanın hükmedilmesini gereksiz kılacak derecede mağdur olmasına yol açmışsa ceza verilmez; bilinçli taksir hâlinde verilecek ceza yarıdan altıda bire kadar indirilebilir. Yargıtay 12. Ceza Dairesi maddenin uygulanabilmesi için neticenin münhasıran sanığın kişisel ve ailevi durumu bakımından cezanın hükmedilmesini gereksiz kılacak derecede mağdur olmasına yol açması gerektiğini vurgulamış; bebeğinin ölümüne sebep olan ebeveyn bakımından koşulların gerçekleştiğini kabul ederek ceza verilmesine yer olmadığı kararını onamıştır. (Yargıtay 12. CD, E. 2020/12340)³

Cezanın miktarı serbestçe değil, kusura göre belirlenir. TCK m. 22/4 taksirle işlenen suçtan dolayı verilecek cezanın failin kusuruna göre belirleneceğini açıkça söyler. Buna ek olarak TCK m. 62 uyarınca fail yararına cezayı hafifletecek takdiri nedenler varsa cezanın altıda birine kadarı indirilir; yani ceza en çok altıda bir oranında azalır.

Hapis cezasının yanında bir güvenlik tedbiri gündeme gelir. TCK m. 53/6'ya göre trafik düzeninin ya da bir meslek veya sanatın gerektirdiği dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılıktan doğan taksirli suçtan mahkûmiyet hâlinde, üç aydan az ve üç yıldan fazla olmamak üzere o meslek veya sanatın icrasının yasaklanmasına ya da sürücü belgesinin geri alınmasına karar verilebilir. Yargıtay 12. Ceza Dairesi bu tedbirin kapsamını daraltıyor: on bir ayrı sınıfta sürücü belgesi bulunan ve kazaya çekiciyle sebep olan sanık bakımından, yalnızca çekici kullanmasını mümkün kılan sınıfların geri alınması gerektiğini belirterek hükmü düzeltmiştir. (Yargıtay 12. CD, E. 2022/8910)⁴

Eşya müsaderesi bu suçta kural olarak gündeme gelmez. TCK m. 54/1 müsadereyi kasıtlı bir suçun işlenmesinde kullanılan, suça tahsis edilen ya da suçtan meydana gelen eşyaya bağlar. Daire de TCK m. 54'e göre eşya müsaderesinin kasten işlenen suçlarda uygulanmasının mümkün olduğunu belirterek, taksirle öldürme hükmünde müsadereye karar verilmesini hukuka aykırı bulmuş ve müsadere ibaresini hükümden çıkarmıştır. (Yargıtay 12. CD, E. 2025/1622)⁵ Bunun dışında kalan bir hâl vardır: TCK m. 54/4 uyarınca üretimi, bulundurulması, kullanılması, taşınması, alım ve satımı suç oluşturan eşya kast aranmaksızın müsadere edilir. Ceza Dairesi, taksirle öldürme suçundan kurulan bir hükümde bulundurulması bizatihi suç teşkil eden silah ve şarjör bakımından m. 54/1 yerine m. 54/4'ün uygulanması gerektiğini belirterek hükmü bu yönden düzeltmiştir. (Yargıtay 12. CD, E. 2017/1823)⁶

Bilinçli taksir, cezayı doğrudan üçte birden yarısına kadar artırdığı için dosyanın merkezindeki konudur. TCK m. 22/3 ölçütü tek cümlede verir: kişi neticeyi öngörmüş ama istememiştir. Sorun bu öngörünün somut olayda neye dayandırılacağıdır ve Yargıtay 12. Ceza Dairesi trafik dosyaları için sayısal eşikler kullanıyor.

Alkolde eşik 1,00 promildir. Daire, Adli Tıp Kurumunun bilimsel verilere dayanan görüşlerine ve kendi yerleşmiş uygulamalarına göre bu miktardan fazla alkolün güvenli sürüş yeteneğini ortadan kaldıracağını, bu miktar ve üzeri için bilinçli taksir hükümlerinin uygulanması gerektiğini belirtmiştir; eşik kararların bir kısmında kanda ölçülen karşılığıyla, yani "100 promil" (100 mg/dl) biçiminde yazılmaktadır.² Aynı kararda alkol miktarının saatte 0,15 promil düştüğünü kabul ederek kaza anındaki düzeyi geriye doğru hesaplamış, sonuç eşiğin altında kaldığı için bilinçli taksir koşullarının oluşmadığını saptamıştır.² Başka bir dosyada kaza anında yaklaşık 0,87 promil alkollü olan sanık bakımından, 1,00 promilin altında kalındığı için TCK m. 22/3'ün uygulanamayacağını belirtmiştir. (Yargıtay 12. CD, E. 2024/2552)⁷

Hızda da sayısal bir ölçüt var. Daire'nin yerleşik kararlarına göre hız limitinin aşılmasıyla ilgili olarak bilinçli taksirin kabul edilebilmesi için kaza sırasında mahal koşullarının gerektirdiği hız sınırının iki katının aşılması gerekir.² Hız sınırının 80 km olduğu yerde fren izine göre yaklaşık 95-100 km hızla seyreden sanık bakımından bu ölçüt gerçekleşmediğinden hız yönünden bilinçli taksir kabul edilmemiştir.⁷

Ehliyetsizlik tek başına yetmez. Daire'nin yerleşik uygulamasına göre ehliyetsizlik tek başına bilinçli taksirli eylem olarak kabul edilemez.² Aynı yaklaşım iş makineleri için de geçerlidir: vinçli açık kasa kamyonet bakımından (G) sınıfı ehliyetin yalnız operatörlük işlemi sırasında gerekli olduğunu, kaza vincin kullanılması sırasında meydana gelmediğinden bu hususun bilinçli taksir gerekçeleri arasında değerlendirilemeyeceğini belirtmiş ve Tebliğname'deki aksi görüşe katılmamıştır. (Yargıtay 12. CD, E. 2025/5049)⁸

Bu üçünün dışında kalan sürüş davranışları da bilinçli taksir sayılabiliyor. Alkol ve hız yönünden koşullar gerçekleşmemiş olsa bile, boş yolda lüzum olmamasına rağmen zigzag çizerek ilerleyen sanığın bu eyleminin bilinçli taksir olarak değerlendirilmesi Daire tarafından yerinde bulunmuştur.⁷

Artırımın oranı ayrı bir denetim konusu. Daire, bilinçli taksir oluşturan tek bir ihlalin bulunduğu bir dosyada, bu husus gözetilmeksizin temel cezada en üst sınır olan 1/2 oranında artırım yapılmasını fazla ceza tayini sayarak hükmü bozmuştur.⁷ Yani bilinçli taksirin kabul edilmesi ile artırımın azami oranda uygulanması iki ayrı karardır ve ikincisi gerekçe ister.

Trafik dışında da bilinçli taksir kurulabiliyor. Bir okul bahçesinde vinçli kamyonun manevrası sırasında duvarın yıkılmasıyla iki çocuğun öldüğü olayda Daire, aracı yardımcı eleman bulundurmadan kiraya veren ve sola manevrayı gözcü olmaksızın kontrolsüz yapan sanıklar bakımından, çok sayıda çocuk olay yerindeyken çalışmaya devam edilmesi karşısında sevk ve idarenin ciddî tehlike yarattığının öngörülmesi gerektiğini belirterek TCK m. 22/3'ün uygulanması gerektiğine hükmetmiştir.⁸

İki kurum aynı noktada başlar: her ikisinde de fail neticeyi öngörmüştür. Ayrım öngörüden sonrasındadır ve sonucu ağırdır — olası kastla öldürmede kişi kasten öldürme hükümlerine göre cezalandırılır, dosya ağır ceza mahkemesine gider.

Yargıtay 12. Ceza Dairesi, Ceza Genel Kurulunun benimsediği ölçütü aktararak sınırı şöyle çiziyor: öngörülen muhtemel neticenin meydana gelmesine kayıtsız kalınması durumunda olası kast, öngörülen neticenin istenmemesine rağmen meydana gelmesinin engellenemediği hâllerde bilinçli taksir söz konusu olur.¹ Daire aynı kararda ayrımı failin tutumuna bağlıyor: neticeyi öngörmesine rağmen becerisine, şansına, tecrübesine ya da başka bir etkene güvenip neticenin meydana gelmeyeceğine inanarak, gerektiğinde önlem de alarak hareketini sürdüren kişi bilinçli taksirle; duruma kayıtsız kalarak hareketini sürdürmek suretiyle muhtemel neticeyi kabullenen kişi olası kastla hareket etmiş sayılır.¹

Ölçütün uygulandığı somut bir örnek var. Alkollü olarak, makas atarak, hız limitinin çok üzerinde ve aynı anda telefonuyla sosyal medyadan canlı yayın yaparak araç kullanan sanığın bir bisikletliye çarparak ölümüne sebep olduğu olayda Daire, sanığın ölümle sonuçlanabilecek bir kazaya neden olabileceğini öngördüğünü, buna karşılık zararlı neticenin gerçekleşmemesi adına herhangi bir davranışının bulunmadığını, neticeyi göze alıp kabullenerek eylemini sürdürdüğünü saptamış ve olası kast koşullarının oluştuğunu belirterek bilinçli taksirle öldürmeden kurulan hükmü bozmuştur.¹

Sınırın öbür tarafında duran bir karar da var. Seyir hâlindeki aracın arka koltuğunda tabancasıyla havaya ateş eden, şarjörü boşalınca mermi doldurmaya çalışırken silahın ateşlenmesiyle sürücünün ölümüne sebep olan sanık bakımından Daire, silahın ateşlenebileceğinin ve yakın mesafedeki kişiye isabet edebileceğinin öngörülebilir olduğunu, ancak olası kast için aranan sonucu kabullenme hâlinin değil, bilinçli taksir için söz konusu olan neticenin meydana gelmeyeceğine yönelik inanç hâlinin bulunduğunu belirtmiş; sonucu kabullendiğine dair somut bulgu olmadığından eylemin olası kastla değil bilinçli taksirle işlendiğini kabul ederek Tebliğname'deki bozma önerisine katılmamıştır. (Yargıtay 12. CD, E. 2023/2302)⁹

İki karar birlikte okunduğunda ölçüt görünür hâle geliyor: mahkemeler failin öngörüsünü değil, öngörüden sonra ne yaptığını arıyor. Neticeyi önlemeye dönük hiçbir davranış yoksa ve fail hareketini kayıtsızca sürdürmüşse olası kast; failin dayandığı bir inanç ya da aldığı bir önlem varsa bilinçli taksir kabul ediliyor.

Taksirli suçta ceza kusura göre belirlendiği için (TCK m. 22/4), dosyanın merkezinde kusur raporu vardır. Trafik dosyalarında bu rapor genellikle Adli Tıp Kurumu Trafik İhtisas Dairesinden alınır; kolluğun düzenlediği kaza tespit tutanağı ise ilk değerlendirmedir.

İkisi çeliştiğinde mahkeme birini seçip diğerini görmezden gelemez. Yargıtay 12. Ceza Dairesi, kaza tespit tutanağında sanığın tali kusurlu görüldüğü, buna karşılık Adli Tıp Kurumu Trafik İhtisas Dairesi raporunda kusursuz sayıldığı bir dosyada, dört kişinin öldüğü kazada bu çelişkinin giderilmesi için Adli Tıp Genişletilmiş Uzmanlar Komisyonundan, üniversitelerin ilgili bölümlerinden oluşturulacak bir bilirkişi heyetinden veya Karayolları Genel Müdürlüğünden yeniden rapor alınması gerektiğini belirterek beraat hükmünü eksik araştırmadan bozmuştur. (Yargıtay 12. CD, E. 2020/10199)¹⁰

Ölenin ya da yaralananın kendi kusuru da tartışılır, ama etkisi sanıldığı kadar geniş değil. Daire, Ceza Genel Kurulunun ölçütünü aktararak, sonucun gerçekleşmesinde mağdurun taksirli davranışının da etkisi olması hâlinde, bu davranış nedensellik bağını kesmediği sürece failin sorumluluğunun ortadan kalkmayacağını, taksirin niteliğinin de değişmeyeceğini belirtiyor.¹ Aynı kararda kanunda kusurun derecelendirilmesi suretiyle bir ceza indirimi öngörülmediği, bu hâlin ancak temel cezanın tayininde dikkate alınabileceği söyleniyor.¹

Yani "karşı taraf da kusurluydu" savunması kural olarak beraatle değil, cezanın alt sınıra yaklaştırılmasıyla sonuçlanır. Beraat, ancak sanığa atfedilebilecek bir kusur hiç bulunmadığında ya da mağdurun davranışı nedensellik bağını tamamen kestiğinde gündeme gelir.

Kusursuzluk hâlinde verilecek kararın türü de denetleniyor. Daire, kazada kusuru bulunmadığı anlaşılan sanık hakkında suçun unsurlarının oluşmadığı gerekçesiyle CMK m. 223/2-a uyarınca beraat kararı verilmesini hukuka aykırı bulmuş; kusursuzluk hâlinde beraatin CMK m. 223/2-c'ye dayandırılması gerektiğini belirterek hükmü düzeltmiştir.⁸ Bu ayrım okura teknik görünebilir; ancak beraatin gerekçesi tazminat davaları bakımından sonuç doğurur.

Taksirli suçta her fail kendi kusurundan sorumludur. TCK m. 22/5, birden fazla kişinin taksirle işlediği suçlarda herkesin kendi kusurundan dolayı sorumlu olacağını, her failin cezasının kusuruna göre ayrı ayrı belirleneceğini söyler. Bu, aynı olaydan yargılanan kişilerin farklı cezalar almasının kural olduğu anlamına gelir.

Yargıtay 12. Ceza Dairesi bu maddeden bir usul sonucu da çıkarıyor. Üç işçinin öldüğü bir maden göçüğü dosyasında, bilirkişi raporunda tali kusurlu görülen bir başka şirket yetkilisi hakkında dava açılıp dosyaların birleştirilmesi gerektiği yönündeki Tebliğname görüşüne katılmamış; bu kişi hakkında dava açılıp açılmamasının incelenen dosya bakımından sübuta, kusur durumuna ve suçun nitelendirilmesine katkı sağlamayacağını, ceza muhakemesinde açılan her dava üzerine ayrı yargılama yapılmasının genel kural, birleştirmenin ise istisna olduğunu belirterek TCK m. 22/4 ve m. 22/5'e dayanmıştır. (Yargıtay 12. CD, E. 2024/4375)¹¹

İş kazalarında sorumluluk zinciri işverenle sınırlı kalmıyor. Okul bahçesindeki vinç olayında Daire, aracı şoförlü olarak kiraya veren şirket yetkilisini de sorumlu tutmuştur: ağır tonajlı ve yüksek manevra kabiliyeti gerektiren aracı, sürücüye gözcülük yapacak ve çevreyi kontrol edecek bir yardımcı eleman bulundurmadan kiraya vermesi kusurlu davranış sayılmıştır.⁸ Aracı kullanan sanık bakımından ise sola manevranın yardımcı bir görevli olmaksızın kontrolsüz yapılması esas alınmıştır.⁸

Zincir birden fazla halkadan da oluşabilir. Bir sürücünün telefon direğine çarpıp durmadan yoluna devam ettiği ve kırılan direği kimseye bildirmediği, saatler sonra başka bir sürücünün aracına takılan kablonun direği bir yayanın üzerine düşürdüğü olayda, ilk sürücü asli, ikinci sürücü tali kusurlu kabul edilerek her ikisi de TCK m. 85/1'den cezalandırılmış; Daire ise ilgili kurum görevlilerinin hizmet kusurunun araştırılmamasını bozma nedeni yapmamış, bunun sanığın kusur durumuna etki etmediğini ve o kişiler hakkında ayrıca işlem yapılmasının mümkün olduğunu belirtmiştir.⁵

Kusurun sonradan farklı değerlendirilmesi tek başına yeniden dava açmayı sağlamaz. Dört işçinin öldüğü bir şantiye kazasında hakkında kovuşturmaya yer olmadığı kararı kesinleşen genel müdür, sonradan alınan bir bilirkişi raporunda kusurlu görülünce yeniden yargılanmıştı. Daire, kesinleşmiş kovuşturmaya yer olmadığı kararının ardından yeni bir delil elde edilmeden açılan kamu davasının reddine karar verilmesi gerektiğini, raporlardaki görüş değişikliklerinin yeni delil niteliğinde kabul edilemeyeceğini belirtmiş ve davanın reddi hükmünü onamıştır. (Yargıtay 12. CD, E. 2025/562)¹²

Sağlık personeli bakımından dosya iki suç arasında gider gelir ve ayrımı yapan şey illiyet bağıdır. Yargıtay 12. Ceza Dairesinin yerleşik uygulamasına göre, sanığın tıp kurallarına uygun olmayan eylemi ile meydana gelen netice arasında uygun illiyet bağının kurulması hâlinde eylem taksirle yaralama veya taksirle öldürme suçuna vücut verir; illiyet bağının bulunmaması hâlinde ise eylem TCK m. 257'de düzenlenen görevi kötüye kullanma suçunu oluşturur. (Yargıtay 12. CD, E. 2021/2392)¹³

Daire aynı kararda bir sınır daha koyuyor: aynı fiil nedeniyle hem taksirle yaralama veya öldürme suçundan hem de görevi kötüye kullanma suçundan mahkûmiyet kararı verilemez.¹³ İki suç birbirinin alternatifidir, toplamı değil.

İlliyet bağının kurulup kurulamayacağı çoğu zaman uzman raporlarına kalıyor ve bu raporlar çelişebiliyor. Hastayı görmeden, muayene etmeden telefonda verdiği talimatla tedavi düzenleyen bir dahiliye uzmanı bakımından Daire, meslekî özen yükümlülüğüne uygun davranılsaydı hastanın kurtulmasının mümkün olup olmadığının tespiti ile ölüm sebebi hakkında çelişki taşıyan iki rapor arasındaki çelişkinin giderilmesi için bir kez de Adli Tıp Genel Kurulundan rapor alınması gerektiğini belirterek mahkûmiyet hükmünü eksik araştırmadan bozmuştur.¹³

Karardan çıkan pratik sonuç şu: tıbbi dosyalarda mahkûmiyet için hatanın saptanması yetmiyor; hata ile ölüm arasındaki bağın, hatasız davranılsaydı sonucun değişip değişmeyeceği sorusu üzerinden kurulması aranıyor.

İspat üç ayrı düzlemde yürür: neticenin öngörülebilir olması, failin kusurunun saptanması ve kusurun derecesi. Yargıtay 12. Ceza Dairesinin kararlarından çıkan ölçütler şunlar: