İstinaf süresi (CMK m. 273 ve HMK m. 345)

CMK m. 273/1 uyarınca istinaf istemi, hükmün gerekçesiyle birlikte tebliğ edildiği tarihten itibaren iki hafta içinde yapılır. Başvuru iki yoldan biriyle olur: 1) hükmü veren mahkemeye dilekçe verilir; 2) zabıt kâtibine beyanda bulunulur, beyan tutanağa geçirilir ve tutanak hâkime onaylattırılır. Her iki yolda da başvurunun muhatabı hükmü veren mahkemedir.

Kanun metni süreyi kararın açıklanmasına değil, hükmün gerekçesiyle birlikte tebliğine bağlar; CMK m. 273/1'in bugünkü metni bu bakımdan duruşmada hazır bulunan ile bulunmayan arasında ayrım yapmaz. Kararların tebliğine ilişkin genel kural CMK m. 35'tedir: yüzüne karşı verilen karar ilgiliye açıklanır (m. 35/1), aleyhine kanun yoluna başvurulabilecek kararlar hazır bulunamayan ilgilisine tebliğ olunur (m. 35/2); ilgili tutuklu ya da serbest değilse tebliğ edilen karar kendisine okunup anlatılır (m. 35/3).

Tutanak ve tebliğ eksikliğinin süreye etkisini gösteren bir örnekte Yargıtay 8. Ceza Dairesi, cezaevinden ses ve görüntü sistemiyle (kararın ifadesiyle SEGBİS) duruşmaya bağlanan ve yüzüne karşı hüküm verilen sanığa karar duruşması tutanağının bir örneğinin verilmediğini, gerekçeli kararın da cezaevinde tebliğ edilmediğini saptadı; sanığın istinaf başvurusunun süresinde olduğu kabul edilerek esastan inceleme yapılması gerektiğini belirtip süre yönünden ret kararını yerinde bulan bölge adliye mahkemesi kararını bozdu. (Yargıtay 8. CD, E. 2022/4261)¹ Bu karar 2018 tarihli bir hükme ilişkindir; 7499 sayılı Kanundan önceki metne göre verilmiştir.

Süresi içinde yapılan istinaf başvurusu hükmün kesinleşmesini engeller (CMK m. 275/1).

CMK m. 273/1'in son cümlesi, tutuklu sanık hakkında CMK m. 263'ü saklı tutar. CMK m. 263/1'e göre tutuklu sanık, zabıt kâtibine ya da bulunduğu ceza infaz kurumu ve tutukevi müdürüne beyanda bulunarak veya dilekçe vererek kanun yollarına başvurabilir. Başvuru deftere kaydedilip tutanak düzenlendiğinde sanığa tutanağın bir örneği verilir (CMK m. 263/2); kurum müdürüne yapılan başvuruda tutanak ve dilekçe derhâl ilgili mahkemeye gönderilir (CMK m. 263/3). Zabıt kâtibi veya kurum müdürü bu işlemi yaptığında kanun yolları için CMK'da belirlenen süreler kesilmiş sayılır (CMK m. 263/4).

Ağır ceza mahkemelerinde bulunan Cumhuriyet savcıları, mahkemelerinin yargı çevresindeki asliye mahkemelerinin hükümlerine karşı, kararın o yer Cumhuriyet başsavcılığına geliş tarihinden itibaren iki hafta içinde istinaf yoluna başvurabilir (CMK m. 273/3). Bu başlangıç yalnız bu durum içindir; genel kural CMK m. 273/1'deki tebliğdir. Cumhuriyet savcısı istinaf nedenlerini gerekçeleriyle birlikte yazılı isteminde açıkça gösterir; istem ilgililere tebliğ edilir ve ilgililer tebliğ tarihinden itibaren iki hafta içinde cevap verebilir (CMK m. 273/5).

CMK m. 274/1'e göre sanık, yokluğunda aleyhine verilen hükümlere karşı eski hâle getirme isteminde bulunabilir; ancak eski hâle getirme süresi içinde de istinaf süresi işler. Eski hâle getirme isteyen sanığın ayrıca istinaf isteminde bulunması gerekir; bu hâlde istinafla ilgili işler, eski hâle getirme istemi karara bağlanıncaya kadar ertelenir.

Kusuru olmaksızın bir süreyi kaçıran kişi eski hâle getirme isteyebilir; kanun yoluna başvuru hakkı kendisine bildirilmemişse de kusursuz sayılır (CMK m. 40). Eski hâle getirme dilekçesi engelin kalkmasından itibaren iki hafta içinde, süreye uyulsaydı usul işlemlerini yapacak mahkemeye verilir; yapılamayan usul işlemi de dilekçeyle birlikte yerine getirilir (CMK m. 41). Bu iki haftalık süre, CMK geçici m. 6/1-a uyarınca 1/6/2024 ve sonrasında kalkan engeller bakımından uygulanır; daha önce kalkan engellerde değişiklikten önceki hükümler geçerlidir. Eski hâle getirme isteminin kabulüne ilişkin karar kesindir, reddine ilişkin karara itiraz edilebilir (CMK m. 42/2).

CMK m. 273'ün ikinci fıkrası 2/3/2024 tarihli 7499 sayılı Kanunla yürürlükten kaldırılmıştır (madde metnindeki şerh: "Mülga:2/3/2024-7499/18 md."). Aynı Kanunla eklenen CMK geçici m. 6/1-c'ye göre kanun yollarına başvuru şekli ve süreleri ile bu sürelerin tebliğden itibaren başlamasına ilişkin olarak m. 273 ve m. 276 dahil sayılan maddelerde yapılan değişiklikler 1/6/2024 tarihinde ve sonrasında verilen kararlar hakkında uygulanır. Bu tarihten önce verilen kararlar hakkında değişiklikten önceki hükümler ile yürürlükten kaldırılan hükümler uygulanmaya devam eder.

Geçiş hükmünün ölçütü kararın verildiği tarihtir; madde metni "verilen kararlar hakkında" der (CMK geçici m. 6/1-c). Eski hâle getirme dilekçesinin süresinde ise ölçüt farklıdır: orada engelin kalktığı tarihe bakılır (CMK geçici m. 6/1-a).

1/6/2024'ten önce verilmiş hükümlere ilişkin Yargıtay kararları eski süreyi uygular. Yargıtay 4. Ceza Dairesi 2026 tarihli bir kararında, karar tarihi itibarıyla yürürlükte olan CMK m. 273/1 uyarınca istinaf süresinin yedi gün olduğunu belirtti; 16.04.2023'te tebliğ edilen gerekçeli karara karşı 25.04.2023'te verilen istinaf dilekçesini süresinden sonra yapılmış saydı. (Yargıtay 4. CD, E. 2024/4995)² Yargıtay 3. Ceza Dairesi de kısa kararı 26.10.2023'te açıklanan bir hükümde CMK m. 273/1'de öngörülen yedi günlük yasal süreyi esas aldı. (Yargıtay 3. CD, E. 2025/2947)³

Bu kararlardaki yedi günlük süre bugünkü kural değildir. 1/6/2024 ve sonrasında verilen kararlarda süre iki haftadır ve hükmün gerekçesiyle birlikte tebliğiyle başlar (CMK m. 273/1). Eski kararlarda geçen süreler, o kararın verildiği tarihteki kanun metnine aittir.

Hafta olarak belirlenen süre, tebligatın yapıldığı günün son haftada isim itibarıyla karşılığı olan günün mesai saati bitiminde sona erer (CMK m. 39/2). Buna göre bir çarşamba günü tebliğ edilen gerekçeli hükme karşı iki haftalık istinaf süresi, iki hafta sonraki çarşamba günü mesai saati bitiminde dolar. Son gün bir tatile rastlarsa süre tatilin ertesi günü biter (CMK m. 39/4).

Ceza işlerini gören makam ve mahkemeler her yıl bir eylülde başlamak üzere 20 Temmuz'dan 31 Ağustos'a kadar çalışmaya ara verir (CMK m. 331/1). Adli tatile rastlayan süreler işlemez; bu süreler tatilin bittiği günden itibaren üç gün uzatılmış sayılır (CMK m. 331/4).

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, adli tatilin sürelere etkisine ilişkin yerleşik kuralları 2026 tarihli bir kararında şöyle sıraladı: 1) kararın tebliği adli tatilden önce yapılmış ve işlemeye başlayan süre adli tatil içinde sona eriyorsa, tatilden önce işleyen kısma bakılmaksızın süre adli tatilin bittiği günden itibaren üç gün uzar; 2) karar adli tatilde tebliğ edildiği için sürenin tamamı adli tatile denk geliyorsa süre bir eylülden itibaren baştan işlemeye başlar; 3) bu kurallar Cumhuriyet savcıları için öngörülen süreler bakımından da geçerlidir. (Yargıtay CGK, E. 2023/558)⁴ Ceza Genel Kurulu, adli tatilde yapılan tebligatın geçerli olduğunu, ancak adli tatilde süreler işlemeyeceğinden sürenin tatilin bittiği günden, yani bir eylülden itibaren işleyeceğini vurguladı.⁴

Aynı kararda Ceza Genel Kurulu, adli tatilde tutuklu işlerin incelenmesine imkân veren CMK m. 331/3'ün süre kuralına bir istisna getirmediğini, adli tatilde sürelerin işlemeyeceği kuralının tutuklu ya da tutuksuz ayrımı yapılmaksızın tüm işlerde uygulanacağını kabul etti ve aynı yönde bir Anayasa Mahkemesi bireysel başvuru kararını aktardı.⁴ Kararın somut olayı istinaf süresi değil, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığının bir Özel Daire kararına itiraz süresiydi (CMK m. 308/1): Ceza Genel Kurulu, adli tatil içinde Başsavcılığa teslim edilen kararda bir aylık itiraz süresinin 1 Eylül'den başlayacağını ve itirazın süresinde olduğunu kabul etti.⁴

CMK m. 276/1'e göre istinaf istemi kanuni sürenin geçmesinden sonra yapılmışsa, istinaf yolu kapalı bir hükme karşı yapılmışsa ya da başvuranın buna hakkı yoksa, hükmü veren mahkeme bir kararla dilekçeyi reddeder. Cumhuriyet savcısı veya ilgililer, ret kararının kendilerine tebliğinden itibaren iki hafta içinde bölge adliye mahkemesinden bu konuda karar vermesini isteyebilir; bu durumda dosya bölge adliye mahkemesine gönderilir, ancak hükmün infazı bu nedenle ertelenemez (CMK m. 276/2).

Yargıtay Ceza Genel Kurulu, ilk derece mahkemesinin CMK m. 276'ya göre yaptığı incelemeyi; sürenin geçip geçmediği, hükmün istinafa açık olup olmadığı ve başvuranın hakkı bulunup bulunmadığı konularıyla sınırlı, başvurunun kabul edilebilirliğine yönelik bir denetim olarak nitelendirdi. (Yargıtay CGK, E. 2019/370)⁵ Aynı kararda, bu ret kararı üzerine bölge adliye mahkemesinin verdiği "istinaf başvurusunun reddi" kararının temyize değil, CMK m. 279 kıyasen uygulanarak itiraz kanun yoluna tabi olduğunu oy çokluğuyla kabul etti.⁵ Kararda CMK m. 276/2'nin o tarihteki metni aktarılır ve süre yedi gün olarak geçer; bugünkü metinde süre iki haftadır (CMK m. 276/2) ve m. 276'daki değişiklik CMK geçici m. 6/1-c uyarınca 1/6/2024 ve sonrasında verilen kararlara uygulanır.

Dosya bölge adliye mahkemesine geldiğinde yapılan ön incelemede başvurunun süresi içinde yapılmadığı anlaşılırsa istinaf başvurusunun reddine karar verilir ve bu karar itiraza tabidir (CMK m. 279/1-b). Yargıtay 4. Ceza Dairesi, süresinden sonra istinaf dilekçesi veren katılan vekilinin başvurusunun CMK m. 279/1-b uyarınca reddedilmesi gerektiği gözetilmeden yargılamaya devam edilerek karar verilmesini hukuka aykırı buldu ve bölge adliye mahkemesi kararını bozdu.²

Sanık ve katılanın, CMK m. 273/4'te sayılan diğer ilgililerle birlikte, dilekçe veya beyanında başvuru nedenlerini göstermemesi inceleme yapılmasına engel olmaz (CMK m. 273/4); Cumhuriyet savcısı ise nedenleri yazılı isteminde gösterir (CMK m. 273/5). Yargıtay 3. Ceza Dairesi, kısa kararın açıklandığı gün Cumhuriyet savcısının verdiği ve yalnız gerekçeli kararın tebliğini isteyen dilekçenin başlığında veya içeriğinde istinaf ya da başka bir kanun yoluna başvuruya dair ibare veya talep bulunmadığını, bu nedenle süre tutuma dair istinaf istemi içeren dilekçe olarak kabul edilemeyeceğini belirtti.³ Savcının sonradan verdiği gerekçeli istinaf dilekçesi de yasal süreden sonra olduğu için Daire, başvurunun CMK m. 279/1-b uyarınca reddedilmesi gerektiğini kabul etti ve bölge adliye mahkemesindeki Cumhuriyet savcısının temyiz istemini CMK m. 298 uyarınca reddetti.³

HMK m. 345/1 uyarınca istinaf yoluna başvuru süresi iki haftadır. Süre, ilamın usulen taraflardan her birine tebliğiyle işlemeye başlar; kanun süreyi her tarafa yapılan tebliğe bağladığı için her tarafın süresi kendisine yapılan tebliğle başlar. İstinaf süresine ilişkin özel kanun hükümleri saklıdır (HMK m. 345/1 son cümle).

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, kararın kesinleşmesi ve karara karşı kanun yollarına başvurulabilmesi için tebliğin şart olduğunu belirtti; hükme ilişkin bütün hususların gerekçeli kararda açıklandığı somut olayda istinaf süresinin gerekçeli kararın tebliğiyle başladığını kabul etti. (Yargıtay HGK, E. 2020/22)⁶ Hukuk Genel Kurulu ayrıca kanun yoluna başvuru sürelerinin hâkim tarafından değiştirilemeyen kesin süreler olduğunu ve resen gözetilmesi gerektiğini vurguladı.⁶

Özel kanun hükmüne örnek, Hukuk Genel Kurulunun incelediği iş davasıdır: orada süre, ilk derece kararının tarihinde yürürlükte olan mülga 5521 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m. 8'deki sekiz günlük süreydi.⁶ Hukuk Genel Kurulu, 5521 sayılı Kanunu yürürlükten kaldıran 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanununun m. 7'sinde HMK'nın kanun yollarına ilişkin hükümlerinin iş mahkemesi kararları için de geçerli olduğunun belirtildiğini aktardı.⁶ Sekiz günlük süre o özel kanuna aittir; HMK'nın genel istinaf süresi iki haftadır (HMK m. 345/1).

Hükümde kanun yolu süresi yanlış yazılmışsa sonuç değişebilir. Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, Yargıtay İçtihatları Birleştirme Büyük Genel Kurulunun 28.04.2023 tarihli ve 2021/5 E., 2023/2 K. sayılı kararına dayanarak, hukuk davalarında hükümde kanun yolu süresi hatalı gösterilmişse hatalı süre içinde yapılan kanun yolu başvurusunun incelenmesi gerektiğini belirtti. (Yargıtay 7. HD, E. 2023/586)⁷ Somut olayda ilk derece kararında 15 günlük süre gösterilmişti; gerekçeli karar 28.09.2022'de tebliğ edildiğinden süre ertesi gün başlamış, son gün 13.10.2022 olmuştu ve o gün kaydedilen istinaf dilekçesini usulden reddeden bölge adliye mahkemesi kararı bozuldu.⁷

Hukuk davasında hafta olarak belirlenen süre, başladığı güne son haftada karşılık gelen günün tatil saatinde biter (HMK m. 92/2). Resmî tatil günleri süreye dâhildir; son gün resmî tatile rastlarsa süre, tatili takip eden ilk iş günü çalışma saati sonunda biter (HMK m. 93/1).

Adli tatile tabi olan dava ve işlerde HMK'nın belirlediği sürelerin bitmesi tatil zamanına rastlarsa, bu süreler ayrıca bir karara gerek olmaksızın adli tatilin bittiği günden itibaren bir hafta uzatılmış sayılır (HMK m. 104/1). Hukuk davasında adli tatilin etkisi bu hükümle belirlenir: uzatma, sürenin bitişi tatile rastladığında ve bir hafta olarak işler; ceza işlerine ilişkin CMK m. 331/4'teki üç günlük uzatma burada uygulanmaz. Bu uzatma yalnız adli tatile tabi dava ve işler içindir. Adli tatilde görülen dava ve işler HMK m. 103/1'de sayılır; aralarında ihtiyati tedbir, ihtiyati haciz ve delil tespiti gibi geçici hukuki koruma talepleri, hizmet akdi veya iş sözleşmesi sebebiyle işçilerin açtıkları davalar, çekişmesiz yargı işleri ile kanunlarda ivedi olduğu belirtilen ya da mahkemece ivedi görülmesine karar verilen dava ve işler vardır; madde hükümleri bölge adliye mahkemeleri incelemelerinde de uygulanır (HMK m. 103/4).

Eski hâle getirme, işlemin süresinde yapılamamasına sebep olan engelin ortadan kalkmasından itibaren iki hafta içinde talep edilir (HMK m. 96/1).

Uygulamada kısa karara karşı, gerekçeli karar beklenmeden kanun yoluna başvurma iradesini gösteren kısa dilekçelere "süre tutum dilekçesi" denir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, hukuk yargılamasında süre tutum müessesesinin bulunmadığını belirten önceki içtihadını aktardı ve süre tutum dilekçesinin, istinaf nedenlerini içeren dilekçe için iki haftalık istinaf süresinin sonrasına sarkan ek bir süre tanımadığını kabul etti.⁶ Hukuk Genel Kurulu, iki haftalık sürenin sonrasını "makul süre" sayarak her duruma göre değişen belirsiz bir ölçüt benimsemenin de kabul edilemeyeceğini belirtti.⁶

HMK m. 355/1'e göre istinaf incelemesi dilekçede belirtilen sebeplerle sınırlı yapılır; bölge adliye mahkemesi kamu düzenine aykırılığı ise resen gözetir. Hukuk Genel Kurulu, süresinden sonra sunulan gerekçeli istinaf dilekçesine değer verilmeyerek ilk derece kararının HMK m. 355 uyarınca kamu düzenine aykırılık yönünden incelenmesini yerinde buldu ve direnme kararını usul ve yasaya uygun saydı.⁶ Hukuk Genel Kurulu, Anayasa Mahkemesinin bir bireysel başvuru kararında bu yorumu mahkemeye erişim hakkını ihlal eden aşırı şekilci bir yorum saymadığını da aktardı.⁶

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, istinaf talebi süresinde yapılmış, ancak gerekçeli kararın tebliğinden sonra süresinde gerekçeli istinaf dilekçesi sunulmamış bir dosyada bölge adliye mahkemesinin başvuruyu süreden reddetmesini hatalı buldu; yapılması gerekenin HMK m. 355 uyarınca kamu düzeniyle sınırlı inceleme olduğunu belirterek kararı bozdu. (Yargıtay 9. HD, E. 2018/153)⁸

Aynı çizgideki bir dosyada bölge adliye mahkemesi, istinaf süresinin son günü verilen ve sebep göstermeyen süre tutum dilekçesini esas alarak incelemeyi kamu düzeniyle sınırlı yaptı; süreden sonra verilen ayrıntılı istinaf dilekçesine hukuki değer tanımadı, ancak ilk derece mahkemesinin bu ikinci dilekçeyi yeni bir istinaf talebi sayarak verdiği ret ek kararını kaldırdı. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi bu kararı onadı; onama kararında süre tutum konusunda ayrı bir gerekçe yazılmamıştır. (Yargıtay 8. HD, E. 2024/1621)⁹

İstinaf dilekçesi kanuni süre geçtikten sonra verilir veya kesin bir karara ilişkin olursa, kararı veren mahkeme istinaf dilekçesinin reddine karar verir ve ret kararını kendiliğinden ilgiliye tebliğ eder (HMK m. 346/1). Bu ret kararına karşı tebliğinden itibaren iki hafta içinde istinaf yoluna başvurulabilir; bölge adliye mahkemesinin ilgili dairesi ret kararını yerinde görmezse ilk istinaf dilekçesine göre gerekli incelemeyi yapar (HMK m. 346/2).

Bölge adliye mahkemesi hukuk dairesi de dosya üzerinde yaptığı ön incelemede başvurunun süresi içinde yapılmadığını tespit ederse öncelikle gerekli kararı verir (HMK m. 352/1-c).

Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, istinaf kanun yolu harçları süresi içinde yatırılmış olsa da istinaf dilekçesi yasal süre geçtikten sonra verilen bir dosyada, dilekçeyi süre aşımı nedeniyle reddeden bölge adliye mahkemesi kararını Kanun hükümlerine uygun bularak onadı. (Yargıtay 11. HD, E. 2025/2651)¹⁰ Kararda HMK m. 346/2'nin önceki metni aktarılır ve ret kararına karşı başvuru süresi bir hafta olarak geçer; bugünkü metinde bu süre iki haftadır (HMK m. 346/2).