Tutuklama nedenleri ve katalog suçlar (CMK m. 100)

Anayasa m. 19/3'e göre suçluluğu hakkında kuvvetli belirti bulunan kişiler, ancak kaçmalarını, delillerin yok edilmesini veya değiştirilmesini önlemek maksadıyla veya bunlar gibi tutuklamayı zorunlu kılan ve kanunda gösterilen diğer hâllerde hâkim kararıyla tutuklanabilir. CMK m. 100/1 bu güvenceyi kanun düzeyinde kurar: kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut delillerin ve bir tutuklama nedeninin bulunması hâlinde şüpheli veya sanık hakkında tutuklama kararı verilebilir; işin önemi, verilmesi beklenen ceza veya güvenlik tedbiri ile ölçülü olmaması hâlinde tutuklama kararı verilemez.

Yargıtay Ceza Genel Kuruluna göre tutuklama, şüpheli veya sanığın kaçmasını ya da delillerin karartılmasını yahut tanık, mağdur veya başkaları üzerinde baskı kurulmasını önlemek amacıyla başvurulan bir koruma tedbiridir. Kurul tutuklama kararı için şu koşulları sayar: 1) kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut deliller bulunmalı, 2) bir tutuklama nedeni olmalı, 3) ölçülülük ilkesine uyulmalı, 4) tutuklama yasağı bulunmamalı; ayrıca sanığa güvence belgesi verilmemiş olmalı, muhakeme şartı gerçekleşmeli ve muhakeme ehliyeti bulunmalıdır. (Yargıtay CGK, E. 2021/232)¹ Aynı çerçeve, tutuklama nedeniyle açılan bir tazminat davasında 2025'te verilen Ceza Genel Kurulu kararında da tekrarlanmıştır. (Yargıtay CGK, E. 2024/286)²

Anayasa Mahkemesi de tutuklamanın bir ceza değil koruma tedbiri olduğunu vurgular; bu nedenle tedbire başvurulmamasının cezasızlık algısına yol açacağı söylenemez. (Anayasa Mahkemesi, E. 2023/69)³ Mahkemeye göre tutuklama tedbiriyle şüphelinin veya sanığın kaçması, delillerin karartılması ve suçun mağduru, tanığı veya diğer kişiler üzerinde baskı yapılmasının engellenmesi amaçlanır.³

Koşulların bulunması tutuklamayı zorunlu kılmaz. Ceza Genel Kuruluna göre hâkim veya mahkeme, kanunda yazılı tutuklama nedenleri bulunsa dahi tutuklama kararı vermek zorunda değildir.¹ Bu takdirin katalog suçlardaki anlamı aşağıda ayrıca anlatılmıştır.

CMK m. 100/1 tutuklamayı kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut delillerin bulunmasına bağlar. Bu ifade kanunun ilk metninde yoktu: Ceza Genel Kurulunun aktardığı değişiklik tarihçesine göre 6526 sayılı Kanunla maddenin birinci fıkrasında yer alan “olguların” ibaresi “somut delillerin” şeklinde değiştirilmiştir.¹ Kurul bu nedenle iki dönemi ayırır: 6526 sayılı Kanunla yapılan değişiklik öncesinde kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren olguların, sonrasında ise kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut delillerin bulunması gerekir.² CMK'nın yürürlük tablosuna göre 6526 sayılı Kanunun m. 100'e ilişkin değişikliği 6/3/2014 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

Eski metin döneminde verilen kararlar da somutluk arıyordu. Yargıtay Hukuk Genel Kuruluna göre tutuklamanın koşulları arasındaki “olgu” kavramı soyut değil somut durumların varlığını ifade eder; tutuklama veya tutukluluğun devamı için kuvvetli suç şüphesinin bulunması yetmez, bunun varlığını ortaya koyan olguların ve sebeplerin de açıklanması gerekir. (Yargıtay HGK, E. 2010/554)⁴ Bu karar 2010 tarihlidir, oyçokluğuyla verilmiştir ve m. 100/1'in 6526 sayılı Kanundan önceki metnine dayanır.

Aynı şart katalog suçlar için de açıkça yazılmıştır. 8/7/2021 tarihli ve 7331 sayılı Kanunun 13. maddesiyle m. 100/3'e “somut delillere dayanan” ibaresi eklenmiş; Anayasa Mahkemesi bu ibarenin cinsel saldırı ve çocukların cinsel istismarı suçları yönünden Anayasa'ya aykırı olmadığına karar vermiştir. (Anayasa Mahkemesi, E. 2021/96)⁵ Mahkemenin aktardığı kanun gerekçesine göre maddenin birinci, ikinci ve üçüncü fıkraları birlikte değerlendirildiğinde üçüncü fıkrada sayılan suçlar bakımından da tutuklamaya başvurulabilmesi için birinci fıkrada belirtilen kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut delillerin bulunması gerekir.⁵ Mahkemeye göre kural, tutuklamanın usul, esas ve sınırlarına ilişkin Anayasa m. 19'daki şartı somutlaştırmak dışında bir yenilik ya da farklılık getirmemektedir.⁵ CMK'nın yürürlük tablosuna göre 7331 sayılı Kanunun m. 100 ve m. 101'e ilişkin değişiklikleri 14/7/2021 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

Anayasa Mahkemesine göre kişinin tutuklanması için ön koşul olan suçluluğu hakkında kuvvetli belirti bulunması, Anayasa m. 19/3'ün sözünden kaynaklanan ek bir güvencedir. (Anayasa Mahkemesi, B. No. 2021/35038)⁶ Bireysel başvurularda Mahkeme önce bu ön koşula bakar: Genel Kurulun incelediği bir olayda, tutuklama kararında MASAK raporuna ve tanık beyanlarına dayanılarak yapılan kuvvetli belirti değerlendirmesinin keyfî ve temelsiz olduğu söylenemeyeceği kabul edilmiş, inceleme tutuklamanın meşru bir amacının, yani bir tutuklama nedeninin gösterilip gösterilmediği üzerinden sürdürülmüştür (ihlal kararı oyçokluğuyla verilmiştir). (Anayasa Mahkemesi, B. No. 2023/7631)⁷

CMK m. 100/2-a'ya göre şüpheli veya sanığın kaçması, saklanması veya kaçacağı şüphesini uyandıran somut olgular varsa bir tutuklama nedeni var sayılabilir. Kanun burada da soyut bir ihtimal değil somut olgu arar; CMK m. 101/2-b de tutuklama nedenlerinin varlığını gösteren delillerin somut olgularla gerekçelendirilerek açıkça gösterilmesini ister.

Anayasa Mahkemesine göre bir suçun niteliği veya bu suça ilişkin olarak verilebilecek cezanın ağırlığı her zaman kaçma tehlikesinin bulunduğunu ortaya koyan bir durum olarak kabul edilemez.⁶ Kaçma şüphesinin belirlenmesinde suçun ya da cezanın niteliğinin yanı sıra kişinin durumu da özellikle dikkate alınır. Mahkemenin saydığı kişisel unsurlar şunlardır: sabit bir yerleşim yerinin olup olmadığı, mesleği, mal varlığı, ailesinden veya işinden kaynaklanan bağlantıları, yakalanma şekli, süreç içindeki tavır ve davranışları, başka bir ülkeye gitmesini veya orada barınmasını kolaylaştıran özel koşulların bulunup bulunmadığı, kişilik özellikleri ve ahlaki durumunu gösteren tutum ve eylemleri. Aynı ölçüt hem Birinci Bölüm hem Genel Kurul kararında yer alır.⁶⁷

Bir başvuruda suç tarihinde on beş yaşında olan başvurucu hakkında soruşturmada yurt dışına çıkamama ve haftada bir gün imza şeklinde adli kontrol uygulanmış, ağır ceza mahkemesi sekiz ayı aşkın süre sonra onu atılı suçun vasıf ve mahiyeti, adli kontrolün yetersiz kalacağı, mevcut delil durumu ve suçun katalog suçlardan olduğu gerekçesiyle tutuklamıştı. Anayasa Mahkemesi, tutuklama kararında kaçma şüphesine, delilleri yok etme veya değiştirme riskine ya da adli kontrole uymamaya değinilmediğini, dosyaya bu yönde bir verinin de yansımadığını belirterek katalog suça ve adli kontrolün yetersizliğine dayanılmasını o tutuklama kararı için yeterli görmedi ve kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiğine karar verdi.⁶

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulunun incelediği başka bir başvuruda tutuklama kararlarında kaçma şüphesi yönünden bir değerlendirme yapılmamış, yalnız suçun vasıf ve mahiyetine ve muhtemel ceza miktarına değinilmişti. Başvurucu hakkında yurt dışına çıkış yasağı şeklinde adli kontrol bulunuyordu ve bu tedbire uymadığı yönünde bir tespit yoktu; soruşturmadan tutuklanmadan önce haberdar olduğu süre içinde kaçma girişiminde bulunduğuna ilişkin bir olgu da görülmedi. Genel Kurul bu durumda başvurucunun kaçma riski taşıdığı sonucunu haklı çıkaracak kişisel bir değerlendirmenin tutuklama kararında bulunmadığını kabul etti.⁷

Suçun ağırlığı her olayda önemsiz de sayılmaz. Anayasa Mahkemesi, terör örgütü üyeliği isnadıyla tutuklanan bir başvurucuda olayın özel koşulları ile kararın içeriği birlikte değerlendirildiğinde suçun ağırlığına atfen kaçma şüphesine yönelen tutuklama nedeninin olgusal temellerinin olduğunu kabul etmiştir; o olaydaki ihlal sonucu tutuklama nedeninden değil, adli kontrolün neden yetersiz kaldığının gösterilmemesinden, yani ölçülülükten çıkmıştır. (Anayasa Mahkemesi, B. No. 2022/63179)⁸ İki karar arasındaki fark, kişinin önceki davranışlarına ve tutuklama kararının gerekçesine ilişkindir; Mahkeme katalog suçu ne genel olarak yeterli ne genel olarak yetersiz saymıştır.

CMK m. 100/2-b'ye göre şüpheli veya sanığın davranışları delilleri yok etme, gizleme veya değiştirme ya da tanık, mağdur veya başkaları üzerinde baskı yapılması girişiminde bulunma hususlarında kuvvetli şüphe oluşturuyorsa bir tutuklama nedeni var sayılabilir. Kanunun ölçütü kişinin kendi davranışlarıdır.

Anayasa Mahkemesi Genel Kuruluna göre delilleri karartma riski soyut bir biçimde değerlendirilemez, olgusal bir temelinin bulunması gerekir; delilleri karartma şüphesinin temelinde şüpheli veya sanığın davranışları olmalıdır.⁷

Aynı başvuruda tutuklama kararı, başvurucunun serbest bırakılması hâlinde müşteki üzerinde baskı kurma ihtimaline dayanıyordu. Genel Kurul, müştekinin kamu kurumu niteliğinde bir meslek kuruluşu olduğunu ve başvurucunun bu yönde somut bir eyleminin bulunmadığını belirtti. Ayrıca şikâyete konu deliller müşteki tarafından ayrıntılı biçimde Başsavcılığa sunulmuş, Başsavcılık ek delil ihtiyacı duymadan iddianame düzenlemiş, başvurucunun serbest olduğu dönemde delilleri karartma girişimine ilişkin bir bulgu bulunmamış ve başvurucunun çalıştığı kurumla ilişiği kesilmişti. Genel Kurul bu koşullar altında başvurucunun delillerin karartılmasını sağlayabilecek bir konumda olduğunun söylenemeyeceğini kabul etti.⁷

Anayasa Mahkemesinin incelediği terör örgütü üyeliği başvurusunda tutuklama kararında delil karartma şüphesinin varlığına ilişkin herhangi bir açıklamaya yer verilmemişti; tutuklama orada kaçma şüphesine dayanıyordu.⁸ Ceza Genel Kurulu da tutukluluğa itiraz üzerine iki şüpheliyi tahliye eden hâkim hakkındaki beraat hükmünü onarken, şüphelilerin kaçma ve delilleri karartma yönünde hareket ettiklerine dair somut olguların mevcut olmamasını tahliye kararının dayanakları arasında saymıştır.¹

CMK m. 100/3, işlendiği hususunda somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebeplerinin varlığı hâlinde tutuklama nedeninin var sayılabileceği suçları sayar. Liste Türk Ceza Kanunundaki soykırım ve insanlığa karşı suçları, göçmen kaçakçılığı ve insan ticaretini, kasten öldürmeyi, bazı nitelikli kasten yaralama hâllerini, işkenceyi, cinsel saldırıyı (birinci fıkra hariç), çocukların cinsel istismarını, hırsızlık ve yağmayı, uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticaretini, suç işlemek amacıyla örgüt kurmayı (iki, yedi ve sekizinci fıkralar hariç), Devletin güvenliğine ve anayasal düzene karşı suçları; ayrıca 6136, 4389, 4926, 2863, 6831, 2911 ve 3713 sayılı kanunlardaki belirli suçları kapsar. Listeye 7406 sayılı Kanunla kadına karşı işlenen kasten yaralama ile sağlık kurum ve kuruluşlarında görev yapan personele karşı görevleri sırasında veya görevleri dolayısıyla işlenen kasten yaralama, 7528 sayılı Kanunla resmî ve özel eğitim kurumlarında görev yapan yönetici, öğretmen ve öğreticiler ile diğer kamu kurum ve kuruluşlarında görev yapan öğretmenlere karşı görevleri sırasında veya görevleri sebebiyle işlenen kasten yaralama eklenmiştir. CMK'nın yürürlük tablosuna göre 7406 sayılı Kanunun m. 100 değişikliği 27/5/2022, 7528 sayılı Kanunun değişikliği 18/10/2024 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Tam liste sayfanın altındaki madde metnindedir.

Katalog suçta tutuklama zorunlu değildir. Anayasa Mahkemesine göre bu suçların işlendiği hususunda somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebeplerinin varlığı hâlinde yalnızca tutuklama nedeni var sayılabilir, tutuklama zorunlu hâle getirilmemektedir; hâkim, şüpheli ya da sanığın kaçmayacağı, delilleri karartmayacağı veya tanık, mağdur ya da başkaları üzerinde baskı girişiminde bulunmayacağı kanaatine ulaşırsa tutuklama kararı vermeyebilir.⁵ Yargıtay Hukuk Genel Kurulu da kanun koyucunun “tutuklama nedeni var sayılabilir” ibaresini kullandığını, “var sayılır” şeklinde bağlayıcı bir ifade kullanmadığını ve katalog suçlarda da tutuklamanın zorunlu değil ihtiyari olduğunu belirtmiştir.⁴

Ceza Genel Kurulu kararlarında aynı ilke takdir yetkisiyle açıklanır: CMK tutuklamada zorunluluk yerine hâkimin takdirine dayanan bir sistem getirmiştir; m. 100'de sayılan bütün koşulların varlığı hâlinde bile tutuklama kararı verilip verilmemesi hâkimin takdirindedir ve suçun katalog suçlardan olması bunun istisnasını oluşturmaz. (Yargıtay CGK, E. 2021/298)⁹ (Yargıtay CGK, E. 2008/225)¹⁰ Kurul 2008 tarihli kararında ilkeyi tutuklamaya sevk konusunda Cumhuriyet savcısına da uyguladı: savcının sahip olduğu takdir hakkı keyfilik anlamına gelmez; hâkimin değerlendirmesine benzer şekilde savcı da m. 100'deki koşulların somut olayda gerçekleşip gerçekleşmediğini gözeterek tutuklamaya sevk edip etmeme konusunda takdir hakkını kullanır. Aksinin kabulü bazı suç tiplerinde şüphelilerin mutlaka tutuklamaya sevk edilmesi sonucunu doğurur ve bunun yasal dayanağı yoktur.¹⁰ Bu karar oyçokluğuyla verilmiştir ve m. 100'ün o tarihteki metnine dayanır.

Takdirin de sınırı vardır. Ceza Genel Kurulu, tutukluluğa itiraz üzerine polis memurlarını ve amirlerini tahliye eden bir hâkimin görevi kötüye kullanma suçundan mahkûmiyetini onarken, örgütsel saikle tahliye kararı verme eyleminin takdir hakkı kapsamında kalmadığını ve hâkimin delillerin takdirinde keyfilik gösterdiğini kabul etti.⁹ Aynı yıl verilen başka bir kararda ise isnat edilen suçların tutuklama nedeninin var sayılabileceği katalog suçlar arasında sayılmaması ve suç vasfının değişme ihtimali de gözetilerek, şüphelileri tahliye eden hâkimin kararı yargı yetkisi ve takdir hakkı kapsamında görüldü ve beraat hükmü onandı.¹

Suçun gerçekten katalogda olup olmadığı da denetlenir. Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu, tutuklama ve itirazın reddi kararlarında katalog suç olduğu belirtilen nitelikli dolandırıcılık suçunun katalog suçlardan olmadığını tespit etti; bu nedenle kaçma riski, delilleri değiştirme ya da tanıklara, mağdurlara ve diğer kişilere baskı yapılması riski gibi bir tutuklama nedeninin varlığının varsayılamayacağını, tutuklama nedeninin mevcut olup olmadığını mahkemelerin ortaya koyması gerektiğini belirtti.⁷

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu da katalog suç gerekçesine dayanan bir itiraz reddi kararını incelediği davada, sadece katalog suç nedeniyle yargılanıyor olmanın mutlak tutukluluk anlamına gelmediğini ve tutukluluğun ihtiyari olduğunu vurgulamıştır.⁴ Bu davada hâkimlerin hukuki sorumluluğu o tarihteki usul kanununun (HUMK m. 573/2) hükümlerine göre incelenmiştir. Bugün CMK m. 141/3'e göre suç soruşturması veya kovuşturması sırasında hâkimler ve Cumhuriyet savcılarının verdikleri kararlar nedeniyle tazminat davaları ancak Devlet aleyhine açılabilir. Bu sayfa kararı yalnız katalog suçta gerekçe ilkesi için kullanır.

CMK m. 100/1'in ikinci cümlesine göre işin önemi, verilmesi beklenen ceza veya güvenlik tedbiri ile ölçülü olmaması hâlinde tutuklama kararı verilemez. Anayasa Mahkemesine göre bu ölçülülük şartı katalog suçların yer aldığı üçüncü fıkra bakımından da geçerli olmaya devam eder.⁵

Anayasa Mahkemesi ölçülülüğü üç alt ilkeyle açıklar: 1) elverişlilik — müdahalenin ulaşılmak istenen amacı gerçekleştirmeye elverişli olması, 2) gereklilik — aynı amaca daha hafif bir müdahale ile ulaşılmasının mümkün olmaması, 3) orantılılık — bireyin hakkına yapılan müdahale ile ulaşılmak istenen amaç arasında makul bir dengenin gözetilmesi.⁸ Mahkemeye göre ölçülülük ilkesi ceza yargılamasında kişi özgürlüğüne mümkün olan en hafif sınırlamayı getirecek koruma tedbirinin tercih edilmesini gerektirir.³

CMK m. 100/4'e göre sadece adli para cezasını gerektiren suçlarda veya vücut dokunulmazlığına karşı kasten işlenenler hariç olmak üzere hapis cezasının üst sınırı iki yıldan fazla olmayan suçlarda tutuklama kararı verilemez. Ceza Genel Kuruluna göre tutuklama konusunda zorunluluk sistemi getirmeyip hâkime takdir hakkı tanıyan kanun koyucu, m. 100/4 kapsamındaki suçlarda tutuklama yasağı getirmiştir.⁹ Fıkranın bugünkü hâli iki değişikliğin ürünüdür: Kurulun aktardığı tarihçeye göre ilk metin üst sınırı bir yıldan fazla olmayan suçlarda tutuklamayı yasaklıyordu; 6352 sayılı Kanun bu sınırı iki yıla çıkarmış, 6763 sayılı Kanun “vücut dokunulmazlığına karşı kasten işlenenler hariç olmak üzere” istisnasını eklemiştir.¹ Bu istisnanın hangi suçları kapsadığı bu sayfadaki kararlarda yorumlanmamıştır.

Çocuklar için ayrı bir yasak vardır. 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu m. 21'e göre on beş yaşını doldurmamış çocuklar hakkında üst sınırı beş yılı aşmayan hapis cezasını gerektiren fiillerinden dolayı tutuklama kararı verilemez. Anayasa Mahkemesi, suç tarihinde 15 yaşını doldurmuş ve isnat edilen suçun üst sınırı beş yıldan fazla olan bir başvurucu bakımından tutuklama yasağı bulunmadığını belirtmiştir; Başsavcılığın tutuklama yasağı bulunduğu düşüncesiyle tutuklama talep etmemesi bu sonucu değiştirmemiştir.⁶

Tutuklama yasağı kişiyi her tedbirden muaf tutmaz: CMK m. 109/2'ye göre kanunda tutuklama yasağı öngörülen hâllerde de adli kontrole ilişkin hükümler uygulanabilir. Adli kontrolün türleri ve süresi ayrı bir rehberin konusudur.

CMK m. 101/2'ye göre tutuklamaya, tutuklamanın devamına veya bu husustaki bir tahliye isteminin reddine ilişkin kararlarda 1) kuvvetli suç şüphesini, 2) tutuklama nedenlerinin varlığını, 3) tutuklama tedbirinin ölçülü olduğunu, 4) adli kontrol uygulamasının yetersiz kalacağını gösteren deliller somut olgularla gerekçelendirilerek açıkça gösterilir. Dördüncü bent 8/7/2021 tarihli ve 7331 sayılı Kanunun 14. maddesiyle eklenmiştir.

Anayasa Mahkemesi bu bendin Anayasa'ya aykırı olmadığına karar verdi. Mahkemeye göre adli kontrol uygulamasının yetersiz kalacağını gösteren deliller somut olgularla gerekçelendirilerek ortaya konulmadan tutuklama tedbirinin uygulanmasına veya uygulanmakta olan tutuklamanın devamına ya da bu husustaki bir tahliye talebinin reddine karar verilmesi mümkün değildir.³ Mahkeme, tutuklama sebeplerinin bulunduğu durumlarda tutuklama kararının verilmesini zorunlu kılan düzenlemeler yapılmasını gerektiren anayasal bir hüküm bulunmadığını da belirtmiştir.³

Bireysel başvurularda da aynı ölçüt uygulanır. Anayasa Mahkemesine göre tutukluluğa ilişkin kararlarda öncelikle adli kontrol tedbirleri değerlendirilmeli ve adli kontrolün neden yetersiz kalacağı gerekçelendirilmelidir.⁸ Mahkeme, benzer eylemleri nedeniyle daha önce tahliye edilip adli kontrole uygun olarak duruşmanın bir sonraki oturumuna katılan başvurucunun yeniden tutuklanmasında adli kontrolün neden yetersiz kaldığına ilişkin somut bir değerlendirme yapılmamasını eksiklik saydı ve tutuklamanın ölçülü olduğuna dair olgular yeterince ortaya konulmadığı için kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiğine karar verdi.⁸

Adli kontrole uymak tutuklamaya kanuni bir engel oluşturmaz. Anayasa Mahkemesi, adli kontrol tedbirlerine uyulsa bile soruşturma veya kovuşturma aşamasında tutuklamaya başvurulmasının önünde kanundan kaynaklanan bir engel bulunduğunu tespit etmemiştir.⁶ Ancak aynı kararda, sekiz ayı aşkın süredir adli kontrol altında bulunan ve tedbire uymadığına ilişkin bir veri olmayan başvurucu için yalnız katalog suça ve adli kontrolün yetersiz kalacağına dayanılması yeterli görülmemiştir.⁶

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu 2010 tarihli kararında, başka tedbirlerle yargılamanın amacına ulaşılamayacağının açıklıkla gerekçelendirilmesi ve en ağır tedbir olan tutuklamanın tercih edilme nedenlerinin de açıklıkla ortaya konulması gerektiğini belirtmişti.⁴ Kararın aktardığı m. 101/2 metni bugünkü bentli metinden öncedir; bugünkü kural madde metnindedir.

Ceza Genel Kuruluna göre tutuklama kararı verildiği zamanki koşullar ileride değişip tutuklama nedenleri ortadan kalktığında tutuklama kararının derhal geri alınması gerekir; bunun için kararın hukuki temellerinin aradan geçen sürede varlığını koruyup korumadığı araştırılmalıdır.² Tutukluluğun süresi ve periyodik incelemesi ayrı bir rehberde anlatılır.

CMK m. 101/1'e göre soruşturma evresinde şüphelinin tutuklanmasına Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi, kovuşturma evresinde sanığın tutuklanmasına Cumhuriyet savcısının istemi üzerine veya re'sen mahkeme karar verir. Bu istemlerde mutlaka gerekçe gösterilir ve adli kontrol uygulamasının yetersiz kalacağını belirten hukuki ve fiilî nedenlere yer verilir. Anayasa m. 19/3 de tutuklamayı hâkim kararına bağlar.

CMK m. 101/2'nin son cümlesine göre kararın içeriği şüpheli veya sanığa sözlü olarak bildirilir, ayrıca bir örneği yazılmak suretiyle kendisine verilir ve bu husus kararda belirtilir. Anayasa m. 19'a göre yakalanan veya tutuklanan kişilere tutuklama sebepleri ve haklarındaki iddialar yazılı, bunun hemen mümkün olmaması hâlinde sözlü olarak derhal bildirilir; kişinin tutuklandığı yakınlarına da derhal bildirilir. CMK m. 101/4'e göre tutuklama kararı verilmezse şüpheli veya sanık derhâl serbest bırakılır.

CMK m. 101/3'e göre tutuklama istenildiğinde şüpheli veya sanık, kendisinin seçeceği veya baro tarafından görevlendirilecek bir müdafiin yardımından yararlanır. Bu sayfadaki kararlarda m. 101/3'teki müdafi yardımı ayrıca yorumlanmamıştır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu yalnız tutuklamaya itirazın incelenmesine ilişkin olarak, tutuklu sanığın müdafiinin gerektiği biçimde savunma yapabilmesi için soruşturma dosyasına ulaşabilmesinin sağlanması gerektiğini belirtmiştir.⁴ Bugünkü CMK m. 153/2'ye göre müdafiin dosya içeriğini inceleme veya belgelerden örnek alma yetkisi, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilecekse Cumhuriyet savcısının istemi üzerine hâkim kararıyla kısıtlanabilir; bu karar yalnız maddede sayılan suçlara ilişkin soruşturmalarda verilebilir ve m. 153/3'te sayılan tutanaklar kısıtlamanın dışındadır. Erişim kısıtlıyken tutuklamaya itiraz ayrı bir rehberde anlatılır.

CMK m. 101/5'e göre m. 100 ve m. 101 gereğince verilen kararlara itiraz edilebilir. İtirazın süresi, inceleyen merci ve tahliye talebi ayrı bir rehberde anlatılır. Anayasa m. 19'a göre bu esaslar dışında bir işleme tabi tutulan kişilerin uğradıkları zarar tazminat hukukunun genel prensiplerine göre Devletçe ödenir; tutuklama nedeniyle tazminatın koşulları da ayrı bir rehberin konusudur.