Tutukluluk süresi ve tutukluluğun incelenmesi (CMK m. 102)

CMK m. 102 tutukluluğun kanuni üst sınırını işin hangi mahkemenin görevine girdiğine göre ikiye ayırır. 1) CMK m. 102/1 uyarınca ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işlerde tutukluluk süresi en çok bir yıldır; bu süre zorunlu hâllerde gerekçeleri gösterilerek altı ay daha uzatılabilir. Bu işlerde uzatmayla birlikte üst sınır bir yıl altı aydır. 2) CMK m. 102/2 uyarınca ağır ceza mahkemesinin görevine giren işlerde tutukluluk süresi en çok iki yıldır; bu süre de zorunlu hâllerde gerekçesi gösterilerek uzatılabilir, ancak uzatma süresi toplam üç yılı geçemez.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu ve Anayasa Mahkemesi CMK m. 102/2'yi, ağır ceza mahkemesinin görevine giren işlerde uzatmalar dâhil toplam tutukluluk süresinin azami beş yıl olabileceği biçiminde okur. (Yargıtay CGK, E. 2017/862)¹ Anayasa Mahkemesi de aynı hesabı Yargıtay Ceza Genel Kurulunun 12/4/2011 tarihli kararına atıfla yapar. (Anayasa Mahkemesi, B. No. 2012/338)² Bu kararlar fıkranın sayılan TCK bölümlerindeki suçlar ve terör suçları için getirilen ekten önceki hâlini uygular; o suçlardaki ayrı sınır bir sonraki bölümdedir.

Kanuni süre dolduktan sonra tutukluluğun dayanağı kalmaz. Anayasa Mahkemesi, bir suç isnadına bağlı olarak tutulduğu süre 30/7/2011'de beş yılı dolduran başvurucunun bu tarihten sonraki tutukluluğunun hukuki dayanağı bulunmadığını ve Anayasa m. 19/3'teki kanunilik şartını karşılamadığını belirterek ihlal kararı verdi. (Anayasa Mahkemesi, B. No. 2012/1303)³ Yargıtay Ceza Genel Kurulu da beş yılı aşan sürenin 1 yıl 17 gün olduğu bir koruma tedbiri tazminatı davasında yerel mahkemenin direnme gerekçesini isabetli buldu.¹ Tazminatın şartları ve başvuru yolu tutuklama tazminatı konusudur.

Azami süre dolduğu için şüpheli veya sanık hakkında adli kontrol kararı verilmişse CMK m. 112/2 ayrı bir sınır koyar: azami tutukluluk süresinin dolması nedeniyle verilen adli kontrol tedbirinin ihlali hâlinde de tutuklama kararı verilebilir; ancak bu durumda tutuklama süresi ağır ceza mahkemesinin görevine giren işlerde dokuz aydan, diğer işlerde iki aydan fazla olamaz.

CMK m. 102/2'nin bugünkü metnine göre uzatma süresi, Türk Ceza Kanununun İkinci Kitap Dördüncü Kısım Dördüncü, Beşinci, Altıncı ve Yedinci Bölümünde tanımlanan suçlar ile 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu kapsamına giren suçlarda beş yılı geçemez. Bu suçlarda da başlangıç süresi en çok iki yıl olduğundan, iki yıllık süreye en çok beş yıllık uzatma eklenebilir; uzatmalar dâhil üst sınır yedi yıldır.

Bu ibare fıkraya sonradan eklendi. Yargıtay Ceza Genel Kurulu 2022 kararında fıkranın önceki hâlini ("uzatma süresi toplam üç yılı geçemez") ve 694 sayılı KHK'nın 14. maddesiyle "üç yılı" ibaresinden sonra eklenen beş yıllık uzatma ibaresini aktarır.¹ CMK'nın yürürlük tablosu m. 102'yi KHK/694 satırında 25/8/2017, 7078 sayılı Kanun satırında 8/3/2018 yürürlük tarihiyle sayar.

Bu sayfadaki 2012-2022 tarihli Yargıtay ve Anayasa Mahkemesi kararlarının "azami beş yıl" anlatımı, fıkranın ek gelmeden önceki hâline dayanır. Bu hesap, sayılan suçlar dışında kalan ağır cezalık işler için bugünkü metinle de örtüşür; TCK'nın sayılan bölümlerindeki suçlar ve Terörle Mücadele Kanunu kapsamındaki suçlar için ise bugünkü sınır uzatmada beş yıl, toplamda yedi yıldır.

Sayfadaki kararların hiçbiri beş yıllık uzatmanın hesabına girmez. Yargıtay Ceza Genel Kurulunun 2019 kararı, silahlı terör örgütüne üye olma suçundan yargılanan sanığın tutukluluğu hakkında yalnız CMK m. 102/2'deki sürenin aşılmamış olmasından söz eder ve tutukluluk incelemesini mahalline bırakır; süreyi yıl olarak yazmaz. (Yargıtay CGK, E. 2018/418)⁴

CMK m. 102/4 soruşturma evresi için ayrı bir üst sınır koyar. Soruşturma evresinde tutukluluk süresi ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işlerde altı ayı, ağır ceza mahkemesinin görevine giren işlerde bir yılı geçemez. Türk Ceza Kanununun İkinci Kitap Dördüncü Kısım Dördüncü, Beşinci, Altıncı ve Yedinci Bölümünde tanımlanan suçlar, Terörle Mücadele Kanunu kapsamına giren suçlar ve toplu olarak işlenen suçlar bakımından bu süre en çok bir yıl altı aydır ve gerekçesi gösterilerek altı ay daha uzatılabilir. Fıkra yalnız soruşturma evresini düzenler; m. 102/1-2'nin metni ise soruşturma ve kovuşturma evreleri arasında ayrım yapmaz.

CMK m. 102/5 uyarınca bu maddede öngörülen tutukluluk süreleri, fiili işlediği sırada on beş yaşını doldurmamış çocuklar bakımından yarı oranında, on sekiz yaşını doldurmamış çocuklar bakımından ise dörtte üç oranında uygulanır. Örneğin ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen bir işte m. 102/1'deki bir yıllık süre, fiili on beş yaşını doldurmadan işleyen çocuk için altı ay, on beş yaşını doldurmuş ama on sekiz yaşını doldurmamış çocuk için dokuz aydır. Ölçüt, kanunun sözüyle fiilin işlendiği sıradaki yaştır.

Her iki fıkra da 7188 sayılı Kanunla eklendi (madde metnindeki şerh: "Ek:17/10/2019-7188/18 md."); CMK'nın yürürlük tablosu 7188 sayılı Kanunun m. 102 değişikliği için 24/10/2019 yürürlük tarihini gösterir. Sayfadaki kararların hiçbiri m. 102/4'teki soruşturma evresi sınırına ya da m. 102/5'teki çocuklara ilişkin orana değinmez; bu iki konuda bugünkü kural doğrudan madde metninden okunur.

CMK m. 102'deki uzatma, kendiliğinden işleyen bir süre değildir. 1) Uzatma yalnız zorunlu hâllerde yapılabilir (m. 102/1, 102/2). 2) Uzatma kararında gerekçe gösterilir; m. 102/1 "gerekçeleri gösterilerek", m. 102/2 ve m. 102/4 "gerekçesi gösterilerek" der. 3) CMK m. 102/3 uyarınca maddede öngörülen uzatma kararları, Cumhuriyet savcısının, şüpheli veya sanık ile müdafiinin görüşleri alındıktan sonra verilir.

Anayasa Mahkemesi gerekçe yükümlülüğünü Anayasa m. 19/7 açısından da arar: başlangıçtaki tutuklama nedenleri belli bir süreye kadar tutukluluğun devamı için yeterli görülebilirse de bu süre geçtikten sonra, uzatmaya ilişkin kararlarda tutuklama nedenlerinin hâlâ devam ettiğinin gerekçeleriyle birlikte gösterilmesi gerekir.³ Aynı ilke, tutukluluğun makul süreyi aştığı sonucuna varılan bir başka kararda da tekrarlanır. (Anayasa Mahkemesi, B. No. 2012/1158)⁵

Sayfadaki kararların hiçbiri CMK m. 102/3'teki görüş alma kuralının uygulanmasına ya da görüş alınmadan verilen bir uzatma kararının sonucuna değinmez. Tutukluluğun devamına veya salıverilmeye ilişkin kararlara CMK m. 104/2 uyarınca itiraz edilebilir; itirazın usulü tutuklamaya itiraz konusudur.

Hayır. Yargıtay Ceza Genel Kuruluna göre birden fazla suça ilişkin soruşturma ve kovuşturmaların bir dosya üzerinden yürütülmesi veya bir dosyada birleştirilmiş olması hâlinde uygulanan tutuklama tedbiri soruşturma ve kovuşturmaların tamamı açısından sonuç doğurur; tutuklama tedbiri bir yaptırım olmadığından aynı dosya kapsamındaki her bir suç için azami tutukluluk süresinin ayrı ayrı hesaplanması kabul edilemez.¹ Ceza Genel Kurulu bu sonuca, örgüt üyeliği, yağma ve kişiyi hürriyetinden yoksun kılma gibi çok sayıda suçtan yargılanan davacının açtığı tazminat davasında ulaştı.¹

Anayasa Mahkemesi bir bireysel başvuruda, ilk derece mahkemesinin tahliye talebini tutuklama müzekkeresindeki her bir suç için beş yıllık sürenin ayrı ayrı değerlendirilmesi gerektiği gerekçesiyle reddettiğini tespit etti. Mahkemeye göre kanuni tutukluluk süresinin her suç için ayrı ayrı hesaplanması gerektiği yönündeki yorum, bireylerin tutuklu olarak yargılanabileceği azami süreyi belirsiz ve öngörülemez bir şekilde uzatmaya elverişlidir; Mahkeme bu yorumun sonucunda Anayasa m. 19/3'ün ihlal edildiğine karar verdi.³

Suç ve sanık sayısı ya da davanın karmaşıklığı kanuni süreyi uzatmaz. Yargıtay Ceza Genel Kuruluna göre bu etkenler tutukluluk süresinin makul olup olmadığı değerlendirmesinde ele alınabilecek faktörlerdir; kanuni tutukluluk süresinin belirlenmesinde esas alınamazlar.¹ Makul süre değerlendirmesi aşağıda ayrı bölümde anlatılır.

Bu kararlar aynı dosyada yürütülen ya da bir dosyada birleştirilen yargılamalara ilişkindir. Ayrı dosyalarda verilen ayrı tutuklama kararlarının sürelerinin toplanıp toplanmayacağına sayfadaki kararlarda değinilmemiştir.

Yargıtay Ceza Genel Kurulu ve Yargıtay 5. Ceza Dairesi kararlarına göre temyiz aşamasında geçen süre CMK m. 102'deki azami tutukluluk süresinin hesabında dikkate alınmaz. (Yargıtay CGK, E. 2012/941)⁶ (Yargıtay 5. CD, E. 2019/3805)⁷ Yargıtay Ceza Genel Kurulu 2012 kararında, tutuklanma tarihi 08.06.2007 ile yerel mahkeme hüküm tarihi 06.09.2011 arasında beş yıllık sürenin dolmadığını, temyiz aşamasında geçen sürenin de hesaba katılmayacağını belirterek sanığın tahliye istemini reddetti.⁶ Ceza Genel Kurulu 2019 kararında aynı ölçüte dayanarak tutuklanma tarihi ile yerel mahkeme hüküm tarihi arasını esas aldı.⁴

Yargıtay 5. Ceza Dairesi de bölge adliye mahkemesinden gelen dosyalarda aynı formülü uygular: hükmü onadığı 2019 kararında da hükmü bozduğu 2021 kararında da temyiz aşamasında geçen sürenin dikkate alınmayacağını, CMK m. 102'deki sınırların aşılmadığını ve tutuklamanın orantılı olduğunu belirterek tahliye istemini reddetti.⁷ (Yargıtay 5. CD, E. 2021/11709)⁸

Gerekçe, tutmanın niteliğinin ilk derece hükmüyle değişmesidir. Anayasa Mahkemesine göre azami sürenin hesabında ilk derece mahkemesi önünde yargılama aşamasında geçen süreler dikkate alınır; kişi ilk derece mahkemesi kararıyla mahkûm edilmişse hukuki durumu bir suç isnadına bağlı olarak tutuklu olma kapsamından çıkar ve tutma, ilk derece mahkemesince verilen hükme bağlı tutmaya dönüşür. Bu hesapla başvurucunun temyiz aşamasında geçen süreler hariç tutuklu kaldığı süre 3 yıl 2 ay 18 gün bulundu ve başvurunun bu kısmı açıkça dayanaktan yoksun sayıldı.² Yargıtay Ceza Genel Kurulu 2022 kararında aynı gerekçeyi benimser.¹

Bozma kararı süreyi yeniden işletir. Yargıtay Ceza Genel Kuruluna göre bozma kararı sonrasında bireyin durumu tekrar suç isnadına bağlı tutmaya dönüşeceğinden ilk derece mahkemesi önünde geçen süre değerlendirmede dikkate alınır.¹ Anayasa Mahkemesi de aynı ilkeyi makul süre hesabı için tekrarlar. (Anayasa Mahkemesi, B. No. 2014/4994)⁹ Bir olayda ilk derece hükmü ile Yargıtay'ın bozma kararı arasındaki süre hesaptan çıkarılmış, bozmadan sonra yeniden işleyen süreyle bir suç isnadına bağlı tutulma süresi 30/7/2011 tarihinde beş yılı doldurmuştur.³ Hüküm onanırsa böyle bir dönüşüm olmaz: Anayasa Mahkemesi, mahkûmiyet hükmü onanarak kesinleşen başvurucunun tutulmasının yeniden suç isnadına bağlı hâle dönüşmediğini tespit etti.⁹

Hesaptan düşülen yalnız temyiz süresi değildir. Yargıtay Ceza Genel Kurulu 2022 kararındaki olayda, toplam 8 yıl 6 ay 27 gün gözaltı ve tutukluluktan hem başka bir cezanın infazı nedeniyle tutukluluğun infazına ara verilen 1 yıl 4 ay hem de Yargıtay'da geçen 1 yıl 2 ay 10 gün düşüldü; dosya kapsamındaki tutukluluk 6 yıl 17 gün bulundu.¹

Sayfadaki Yargıtay kararları bölge adliye mahkemesinden geçmiş dosyalarda da yalnız "temyiz aşamasında geçen süre"den söz eder; istinaf aşamasında geçen sürenin azami süreye sayılıp sayılmadığını ayrıca açıklamaz. Dosya bölge adliye mahkemesine veya Yargıtay'a geldiğinde salıverilme istemi hakkındaki kararı, CMK m. 104/3 uyarınca bölge adliye mahkemesi veya Yargıtay ilgili dairesi veya Yargıtay Ceza Genel Kurulu dosya üzerinde yapacağı incelemeden sonra verir; bu karar re'sen de verilebilir.

Anayasa m. 19/7'ye göre tutuklanan kişilerin makul süre içinde yargılanmayı ve soruşturma veya kovuşturma sırasında serbest bırakılmayı isteme hakları vardır. Anayasa Mahkemesine göre kanunla tutukluluk süresi için getirilen üst sınırlar makul sürenin aşılmadığı istisnai durumlar için geçerli olabilir ve hiçbir şekilde kişinin bu süre doluncaya kadar tutulabileceği anlamına gelmez; üst sınırın aşılmadığı durumlarda dahi tutukluluk makul süreyi aşmışsa anayasal hakkın ihlal edildiği sonucuna varılır.³ Bu yaklaşımda CMK m. 102'deki süreler tutukluluğun ulaşabileceği en uzun sınırdır; o sınıra kadar tutmanın kendiliğinden haklı olduğu anlamına gelmez.

Anayasa Mahkemesinin makul süre denetimi iki aşamalıdır. 1) Tutukluluğun devamına ilişkin kararların gerekçeleri ilgili ve yeterli mi? Belirli bir süreyi aşan tutukluluğa ilişkin devam kararlarında tutuklama nedenlerinin soyut olarak belirtilmesi yeterli değildir; tutuklama nedenleri somut olgulara dayalı olarak açıklanmalı, tutuklu kişinin özel durumu da dikkate alınarak kişiselleştirilmelidir. Tutukluluğun ölçülü olduğunun söylenebilmesi için kararlarda öncelikle adli kontrol tedbirlerinin neden yeterli olmadığı ortaya konulmalıdır.⁹ 2) Yargılama özenle yürütüldü mü? Davanın karmaşıklığı, organize suçlara dair olup olmadığı veya sanık sayısı gibi faktörler bu özenin değerlendirilmesinde dikkate alınır.³

Makul sürenin hesabında Anayasa Mahkemesine göre sürenin başlangıcı, kişinin ilk kez yakalanıp gözaltına alındığı durumlarda bu tarih, doğrudan tutuklandığı durumlarda ise tutuklama tarihidir; sürenin sonu kural olarak kişinin serbest bırakıldığı ya da ilk derece mahkemesince hüküm verildiği tarihtir.³

Sonuç her olayın kendi koşullarına bağlıdır; Anayasa Mahkemesi süreye tek başına bakmaz. 1) Bir kararda 3 yıl 11 ay 24 gün ve 4 yıl 1 ay 16 gün tutuklu kalan başvurucular hakkında, tutukluluğa itiraz ve itirazın reddine dair kararların gerekçelerinin özen ve içerikten yoksun olduğunu ve aynı hususların tekrarı niteliğinde bulunduğunu belirterek Anayasa m. 19/7'nin ihlal edildiğine karar verdi.⁵ 2) Bir başka kararda ilgili ve yeterli olmayan gerekçelerle beş yılı hayli aşan süre boyunca tutulan başvurucu için makul sürenin aşıldığına karar verdi.³ 3) Çocuğun cinsel istismarı suçundan yargılanan başvurucunun 2 yıl 4 ay 4 günlük tutukluluğunu ise gerekçeler ilgili ve yeterli olduğu ve davanın yürütülmesinde özensizlik bulunmadığı için somut olayın koşullarında makul buldu ve ihlal olmadığına karar verdi.⁹

Kanuni sürenin hesabıyla makul sürenin değerlendirmesi ayrı sorulardır. Yargıtay Ceza Genel Kurulu suç ve sanık sayısı ile davanın karmaşıklığını kanuni sürenin değil, makul sürenin değerlendirmesinde ele alınabilecek faktörler sayar.¹ Makul süre ihlali hâlinde tazminat yolu ve Anayasa Mahkemesine başvurudan önce tüketilmesi gereken yol, tutuklama tazminatı konusudur.

CMK m. 108 tutukluluğun belirli aralıklarla, talep beklenmeden incelenmesini öngörür. 1) Soruşturma evresinde: şüphelinin tutukevinde bulunduğu süre içinde ve en geç otuzar günlük süreler itibarıyla tutukluluk hâlinin devamının gerekip gerekmeyeceğine, Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi, CMK m. 100 hükümlerini göz önünde bulundurarak ve şüpheli veya müdafii dinlenilmek suretiyle karar verir (m. 108/1). Şüpheli de bu süre içinde tutukluluk durumunun incelenmesini isteyebilir (m. 108/2). 2) Kovuşturma evresinde: hâkim veya mahkeme, tutukevinde bulunan sanığın tutukluluk hâlinin devamının gerekip gerekmeyeceğine her oturumda veya koşullar gerektirdiğinde oturumlar arasında ya da birinci fıkrada öngörülen süre içinde de re'sen karar verir (m. 108/3).

Bu inceleme salıverilme isteminden ayrıdır. CMK m. 104/1 uyarınca şüpheli veya sanık soruşturma ve kovuşturma evrelerinin her aşamasında salıverilmesini isteyebilir. Anayasa Mahkemesi m. 104/1'i serbest bırakılmayı isteme hakkının, m. 108'i ise tutukluluğun soruşturma ve kovuşturma evrelerinde belirli süreleri aşmayacak şekilde resen incelenmesi gereğinin ifadesi olarak anar.⁹

Anayasa Mahkemesine göre CMK m. 108'e göre şüpheli veya sanığın talebi olmaksızın yapılan resen inceleme, Anayasa m. 19/8'deki yargı merciine başvurma hakkı kapsamında değildir.⁵ (Anayasa Mahkemesi, B. No. 2020/35096)¹⁰ Buna karşılık tutuklu kişinin makul aralıklarla dinlenilmeyi talep etme hakkı vardır; kişi bu haktan düzenli bir şekilde yararlanarak makul aralıklarla hâkim önünde dinlenilmeyi talep edebilmelidir.^{5 10}

Anayasa Mahkemesinin 2023 tarihli bir kararı bu güvencenin olaya uygulanışını gösterir. Başvurucunun tutukluluğunun incelendiği dönemde 3713 sayılı Kanuna eklenen geçici 19. madde, başvurucunun tutuklandığı terör örgütü üyeliği suçu bakımından tutukluluk incelemesinin en geç otuzar günlük sürelerle dosya üzerinden, doksanar günlük sürelerle kişi veya müdafi dinlenilerek yapılacağını öngörüyordu; Anayasa Mahkemesi bu kuralı 30/6/2022 tarihli, E.2018/137, K.2022/86 sayılı kararıyla Anayasa m. 13 ve 19'a aykırı bularak iptal etti. Mahkeme, bu düzenleme tutukluluk incelemelerinde şüpheli veya sanığın talebinin de dikkate alınmasını sağladığından, geçici 19. madde kapsamındaki suçlarda CMK m. 108'e göre resen yapılan incelemelerin de Anayasa m. 19/8 kapsamında incelenebileceğini belirtti. Mahkeme, kurala uygun olsa da başvurucunun tutukluluğunun 2 ay 15 gün boyunca duruşmasız incelenmesini olağan dönemde silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkeleriyle bağdaşmaz buldu ve Anayasa m. 19/8'in ihlal edildiğine karar verdi.¹⁰ Geçici 19. madde bugünkü inceleme usulü değildir; bugünkü kural CMK m. 108'in metnidir.

Aynı kararda Anayasa Mahkemesi önceki kararlarını da sayar: 7 ay 2 gün, 3 ay 17 gün ve 13 ay boyunca duruşmasız yapılan incelemelerde olağan dönemde Anayasa m. 19/8 ihlal edilmiş, buna karşılık mevzuata uygun şekilde 1 ay 26 gün hâkim önüne çıkarılmadan yapılan incelemelerde ihlal bulunmamıştır; olağan dönemde duruşmasız inceleme için azami bir süre belirlenmesi söz konusu değildir.¹⁰ Bu rakamlar o başvuruların koşullarına bağlıdır, genel bir süre sınırı değildir. Tutukluluk kararlarına itirazın incelenmesi ve itirazda duruşma yapılıp yapılmayacağı tutuklamaya itiraz konusudur.