Yakını gözaltına alınan ya da tutuklanan kişi: gözaltı süresi, haber verilmesi ve itiraz (CMK m. 91)

CMK m. 90/1'e göre kişiye suçu işlerken rastlanması ya da suçüstü bir fiilden dolayı izlenen kişinin kaçması olasılığının bulunması veya hemen kimliğinin belirlenememesi hâllerinde herkes geçici olarak yakalama yapabilir. CMK m. 90/2'ye göre kolluk görevlileri, tutuklama kararı veya yakalama emri düzenlenmesini gerektiren ve gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde, Cumhuriyet savcısına veya amirlerine derhâl başvurma olanağı bulunmuyorsa yakalama yetkisine sahiptir. Kolluk, gerekli güvenlik tedbirlerini aldıktan sonra yakalanan kişiye kanuni haklarını derhal bildirir (m. 90/4); kişi ve olay hakkında Cumhuriyet savcısına hemen bilgi verilir ve bundan sonraki işlem savcının emri doğrultusunda yapılır (m. 90/5).

Gözaltı yakalamadan sonraki aşamadır. CMK m. 91/1'e göre yakalanan kişi Cumhuriyet Savcılığınca bırakılmazsa, soruşturmanın tamamlanması için gözaltına alınmasına karar verilebilir. CMK m. 91/2 bu kararı iki şarta bağlar: 1) tedbirin soruşturma yönünden zorunlu olması, 2) kişinin bir suçu işlediği şüphesini gösteren somut delillerin bulunması. Gözaltına alınan kişi bırakılmazsa en geç kanuni sürelerin sonunda sulh ceza hâkimi önüne çıkarılıp sorguya çekilir; sorguda müdafii de hazır bulunur (m. 91/7). Anayasa m. 19/3'e göre tutuklama ancak hâkim kararıyla yapılabilir; tutuklamanın şartları ayrı bir rehberin konusudur.

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu Rıdvan Akbaş kararında yakalamayı, kişinin gözaltına veya muhafaza altına alma işlemlerinden önce özgürlüğünün geçici olarak ve fiilen kısıtlanarak denetim altına alınması; gözaltını ise yakalanan kişi hakkındaki işlemlerin tamamlanması amacıyla kişinin yetkili hâkim önüne çıkarılmasına veya serbest bırakılmasına kadar kanuni süre içinde özgürlüğünün geçici olarak kısıtlanması olarak tanımladı. (Anayasa Mahkemesi, B. No. 2021/25399)¹ Aynı karara göre Anayasa m. 19'daki yakalama kavramı CMK'daki yakalamadan daha geniştir: kişinin fiziksel özgürlüğünden yoksun bırakıldığı andan tutuklandığı veya tutuklanmaksızın serbest bırakıldığı ana kadar süren bütün süreci kapsar ve gözaltı da bu kavramın içindedir.¹ Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü Merve Tire (2) kararında aynı tanımı tekrarladı. (Anayasa Mahkemesi, B. No. 2021/58256)²

CMK m. 91/1'e göre gözaltı süresi, yakalama yerine en yakın hâkim veya mahkemeye gönderilmesi için zorunlu süre hariç, yakalama anından itibaren yirmi dört saati geçemez. Bu yol süresi de on iki saatten fazla olamaz.

Toplu olarak işlenen suçlarda CMK m. 91/3'e göre delillerin toplanmasındaki güçlük veya şüpheli sayısının çokluğu nedeniyle Cumhuriyet savcısı gözaltı süresinin, her defasında bir günü geçmemek üzere, üç gün süreyle uzatılmasına yazılı olarak emir verebilir; uzatma emri gözaltına alınana derhâl tebliğ edilir. Toplu suç, CMK m. 2/1-k'ya göre aralarında iştirak iradesi bulunmasa da üç veya daha fazla kişi tarafından işlenen suçtur.

CMK m. 91/4 suçüstü hâlleriyle sınırlı ayrı bir yetki öngörür: maddede sayılan suçlarda mülki amirlerce belirlenecek kolluk amirleri yirmi dört saate kadar, şiddet olaylarının yaygınlaşarak kamu düzeninin ciddi şekilde bozulmasına yol açabilecek toplumsal olaylar sırasında ve toplu olarak işlenen suçlarda kırk sekiz saate kadar gözaltına alma kararı verebilir. Sayılan suçlar arasında toplumsal olaylar sırasında işlenen cebir ve şiddet içeren suçlar, Türk Ceza Kanunundaki kasten öldürme, kasten yaralama, hırsızlık, yağma ve uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti ile Terörle Mücadele Kanununda yer alan suçlar vardır. Gözaltına alma nedeni ortadan kalkınca veya işlemler tamamlanınca derhâl, her hâlde en geç bu sürelerin sonunda Cumhuriyet savcısına bilgi verilir ve talimatı doğrultusunda hareket edilir; kişi her hâlde en geç kırk sekiz saat, toplu olarak işlenen suçlarda dört gün içinde hâkim önüne çıkarılır.

Anayasa m. 19/5, kanunun aşamayacağı üst sınırı koyar: yakalanan veya tutuklanan kişi, tutulma yerine en yakın mahkemeye gönderilmesi için gerekli süre hariç en geç kırk sekiz saat ve toplu olarak işlenen suçlarda en çok dört gün içinde hâkim önüne çıkarılır; kimse bu süreler geçtikten sonra hâkim kararı olmaksızın hürriyetinden yoksun bırakılamaz.

Sürenin nasıl hesaplanacağını Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu Rıdvan Akbaş kararında açıkladı. Mahkemeye göre gözaltı süresi kişinin fiilî olarak ya da yetkili mercinin emri üzerine yakalanmasıyla başlar.¹ Gözaltı süreleri ile en yakın hâkim veya mahkemeye gönderilme için gereken süre birbirinden bağımsızdır; bu yol süresi CMK m. 91'e göre en fazla on iki saattir ve soruşturma birimlerine verilmiş bir açık çek olmayıp keyfî olarak kullanılamaz.¹ Mahkeme, CMK m. 91/3'ün "uzatılma"dan söz ettiğini ve uzatılan sürenin yol süresini içermeyen m. 91/1'deki gözaltı süresi olduğunu belirterek toplu suçlarda azami gözaltı süresine yol süresinin ekleneceği sonucuna vardı.¹

Bu karar olaya bağlıdır ve oy çokluğuyla verilmiştir. Başvurucu terör örgütü üyeliği suçundan gözaltına alınmıştı; Mahkeme olaydaki dört günlük gözaltı süresini, o tarihte uygulanan 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanununun geçici 19. maddesine dayandırdı.¹ Mahkeme, yakalama ile sulh ceza hâkimliğindeki sorgunun bitimi arasında kanuni azami sürenin aşılmadığını kabul etti ve Anayasa m. 19'un beşinci fıkrasıyla bağlantılı dokuzuncu fıkrası bakımından ihlal olmadığına karar verdi; yol süresinin olayda keyfî kullanılıp kullanılmadığını ise başvurucu böyle bir şikâyette bulunmadığı için değerlendirmedi.¹ Geçici 19. madde 7145 sayılı Kanunla 2018'de eklenmiştir; maddenin bugünkü metni, yürürlüğe girdiği tarihten itibaren dört yıl süreyle uygulanacağını söyler. Bu sayfadaki gözaltı süreleri CMK m. 91'in bugünkü metnindendir.

Kişi hakkında daha önce hâkim veya mahkeme tarafından yakalama emri verilmişse, soruşturma veya kovuşturma evresinde yakalandığında CMK m. 94/1 uygulanır: kişi en geç yirmi dört saat içinde yetkili hâkim veya mahkeme önüne çıkarılır. Bu hâlde süre, Cumhuriyet savcısının gözaltı kararından değil, hâkimin ya da mahkemenin önceden verdiği yakalama emrinden doğar.

Yetkili hâkim veya mahkeme başka bir yerdeyse ve kişi yirmi dört saat içinde onun önüne çıkarılamıyorsa, CMK m. 94/2'ye göre aynı süre içinde yakalandığı yer adliyesinde, orada yoksa en yakın adliyede kurulu sesli ve görüntülü iletişim sistemi kullanılarak yetkili hâkim veya mahkeme tarafından sorgusu yapılır veya ifadesi alınır.

CMK m. 94/3'e göre ifadesi alınmak amacıyla düzenlenen yakalama emri üzerine mesai saatleri dışında yakalanan ve belirlenen tarihte yargı mercii önünde hazır bulunmayı taahhüt eden kişinin serbest bırakılmasını Cumhuriyet savcısı emredebilir. Bu imkân her yakalama emri için bir kez uygulanır; taahhüdünü yerine getirmeyen kişiye, yakalama emrinin düzenlendiği yer Cumhuriyet savcısı tarafından idari para cezası verilir.

CMK m. 95/1'e göre şüpheli veya sanık yakalandığında, gözaltına alındığında veya gözaltı süresi uzatıldığında, Cumhuriyet savcısının emriyle bir yakınına veya belirlediği bir kişiye gecikmeksizin haber verilir. Haber üç ayrı anda doğar: yakalama, gözaltına alma ve sürenin uzatılması. Anayasa m. 19/6 aynı güvenceyi "Kişinin yakalandığı veya tutuklandığı, yakınlarına derhal bildirilir." diye koyar; Anayasa Mahkemesi de Merve Tire (2) kararında yakalama veya tutuklamanın yakınlara bildirilmesini, Anayasa m. 19'un hürriyetinden yoksun bırakılan kişiye tanıdığı güvenceler arasında saydı.²

Yakalama, Gözaltına Alma ve İfade Alma Yönetmeliği m. 8 haberin hangi yolla verileceğini sayar: 1) yakalanan kişiyle birlikte biri varsa o kişi aracılığıyla, 2) suçun işlendiği veya yakalandığı yerde oturuyor ve yakınının telefon numarasını biliyorsa ya da numara kolluk aracılığıyla tespit edilebiliyorsa telefonla, 3) numarayı bilmiyorsa ilgili yer kolluğu aracılığıyla, 4) konutu suç yeri dışındaysa telefonla veya adresinin bulunduğu yerle ilişki kurularak. Muhafaza altına almak amacıyla yakalanan kişinin yakalandığı ise istediği kanuni yakınlarına derhâl bildirilir (Yönetmelik m. 8).

Gözaltına alınan yabancıysa CMK m. 95/2'ye göre, yazılı olarak karşı çıkmaması hâlinde durumu vatandaşı olduğu devletin konsolosluğuna bildirilir; Yönetmelik m. 8 büyükelçiliği de anar.

Yakalama işlemi CMK m. 97/1'e göre bir tutanağa bağlanır; tutanakta yakalananın hangi suç nedeniyle, hangi koşullarda, hangi yer ve zamanda yakalandığı, yakalamayı kimlerin yaptığı, hangi kolluk mensubunca tespit edildiği ve haklarının tam olarak anlatıldığı açıkça yazılır. Yönetmelik m. 12'ye göre nezarete alınanların kaydına ait deftere haber verilen yakın veya belirlenen kişi, haber verme tarihi ve saati ile şüphelinin hakkında haber verildiğine dair imzası da yazılır. Yargıtay 12. Ceza Dairesinin onadığı bir ilk derece kararında, kolluğun düzenlediği ve şüphelinin de imzaladığı "Yakınlarına Haber Verme Tutanağı"na göre gözaltının şüphelinin talebi doğrultusunda eşine bildirildiği kabul edildi. (Yargıtay 12. CD, E. 2024/3948)³

Bazı konular açık kalır. CMK m. 95 ve Yönetmelik m. 8 "haber verilir" der; haberde gözaltı yerinin söylenip söylenmeyeceğinden söz etmez. Gözaltındaki kişinin yakınlarınca ziyaret edilmesi CMK'da ve Yönetmelikte düzenlenmemiştir. Gözaltı süresinin uzatılmasının da haber verilmesi gerektiğini m. 95/1 açıkça söyler; ancak bu sayfadaki kararlarda bu üç konuya değinilmemiştir.

CMK m. 107/1'e göre tutuklamadan ve tutuklamanın uzatılmasına ilişkin her karardan tutuklunun bir yakınına veya belirlediği bir kişiye, hâkimin kararıyla gecikmeksizin haber verilir. CMK m. 107/2 ayrıca, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürmemek kaydıyla tutuklunun tutuklamayı bir yakınına veya belirlediği bir kişiye bizzat bildirmesine izin verilmesini öngörür. Tutuklu yabancıysa, yazılı olarak karşı çıkmaması hâlinde durumu vatandaşı olduğu devletin konsolosluğuna bildirilir (m. 107/3). Gözaltında haberi Cumhuriyet savcısının emri sağlarken (m. 95/1), tutuklamada bildirim hâkimin kararıyla yapılır. Tutuklunun ceza infaz kurumunda yakınlarıyla görüşü cezaevi görüş rehberinde anlatılır.

Yargıtay 1. Ceza Dairesinin 2021 tarihli kararında ağır ceza mahkemesi, tutukluluğun devamı kararının m. 107 uyarınca yakınına bildirilmesi ya da tutuklunun bizzat bildirmesine izin verilmesi için ceza infaz kurumuna müzekkere yazmış; kurum, tutuklunun telefonla bildirme istemini 667 sayılı Olağanüstü Hal Kapsamında Alınan Tedbirlere İlişkin Kanun Hükmünde Kararnamedeki telefon kısıtlaması nedeniyle reddetmişti. Daireye göre m. 107'deki açık düzenleme karşısında kanunun tutukluya tanıdığı bu hakkın kullandırılması konusunda idarenin takdir hakkı yoktur; tutuklunun isteği varsa idare, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürmemek kaydıyla gerekli tedbirleri alarak bu hakkı kullandırmalıdır. (Yargıtay 1. CD, E. 2018/5602)⁴ Daire, istemin KHK ile telefonla görüşme hakkına sınırlama getirildiği gerekçesiyle reddedilemeyeceğini, görüşmenin amacı yalnız kararın bildirilmesiyle sınırlı olduğundan istemin bildirime imkân sağlayacak süre ve şekilde karşılanması gerektiğini belirterek Adalet Bakanlığının kanun yararına bozma istemini reddetti.⁴

Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü Mehmet Ali Pekgüzel kararında, Anayasa m. 19/6'ya göre bir kimse hakkında ilk kez tutuklama kararı verildiğinde bunun yakınlarına ivedilikle haber verilmesinin Anayasa'dan kaynaklanan bir güvence olduğunu, ancak bu güvencenin yakalama ve tutuklama kararlarıyla sınırlı olduğunu ve tutukluluğun devamı kararlarını kapsamadığını belirtti. (Anayasa Mahkemesi, B. No. 2017/16053)⁵ Mahkeme, CMK m. 107/1'in uzatma kararlarının da bildirilmesini düzenlediğini kaydetti; ancak önceki bir kararına atıfla bu kararların yakınlara tebliğinin itiraz hakkının etkin kullanımı için gerekli olmadığını ve Anayasa m. 19/8 kapsamında da korunmadığını belirterek şikâyeti konu bakımından yetkisizlik nedeniyle kabul edilemez buldu.⁵ Kanun bildirimi her uzatma kararı için ister; Anayasa Mahkemesinin bu olayda söylediği, devam kararlarının bildirilmemesinin bireysel başvuruda incelenecek Anayasa güvencesinin dışında kaldığıdır.

CMK m. 91/5'e göre yakalama işlemine, gözaltına alma ve gözaltı süresinin uzatılmasına ilişkin Cumhuriyet savcısının yazılı emrine karşı hemen serbest bırakılmayı sağlamak için sulh ceza hâkimine başvurabilecek kişiler şunlardır: 1) yakalanan kişinin kendisi, 2) müdafii veya kanuni temsilcisi, 3) eşi, 4) birinci veya ikinci derecede kan hısımı. Maddede kayın hısımı sayılmaz.

Sulh ceza hâkimi incelemeyi evrak üzerinde yapar ve başvuruyu derhâl, her hâlde yirmi dört saat dolmadan sonuçlandırır (m. 91/5). Hâkim yakalamanın, gözaltına almanın veya sürenin uzatılmasının yerinde olduğu kanısına varırsa başvuruyu reddeder; maddenin saydığı öteki sonuç, yakalananın derhâl soruşturma evrakı ile Cumhuriyet Savcılığında hazır bulundurulmasına karar verilmesidir. Başvurunun amacı m. 91/5'te hemen serbest bırakılmayı sağlamak olarak yazılıdır; Yakalama, Gözaltına Alma ve İfade Alma Yönetmeliği m. 17'ye göre bu başvuru üzerine hâkimin verdiği serbest bırakma kararı derhâl uygulanır.

CMK m. 91/6'ya göre gözaltı süresinin dolması veya sulh ceza hâkiminin kararı üzerine serbest bırakılan kişi hakkında, yakalamaya neden olan fiille ilgili yeni ve yeterli delil elde edilmedikçe ve Cumhuriyet savcısının kararı olmadıkça bir daha aynı nedenle yakalama işlemi uygulanamaz.

Anayasa m. 19/8'e göre de her ne sebeple olursa olsun hürriyeti kısıtlanan kişi, kısa sürede durumu hakkında karar verilmesini ve kısıtlamanın kanuna aykırılığı hâlinde hemen serbest bırakılmasını sağlamak amacıyla yetkili bir yargı merciine başvurma hakkına sahiptir. Gözaltından sonra verilen tutuklama kararına itiraz ise ayrı bir yoldur ve ayrı bir rehberde anlatılır.

Yakalama, Gözaltına Alma ve İfade Alma Yönetmeliği m. 9'a göre yakalanan kişi gözaltına alınacaksa ya da zor kullanılarak yakalanmışsa hekim kontrolünden geçirilerek yakalanma anındaki sağlık durumu belirlenir. Gözaltındaki kişinin yerinin değiştirilmesi, gözaltı süresinin uzatılması, serbest bırakılması veya adli mercilere sevk edilmesi işlemlerinden önce de sağlık durumu hekim raporuyla tespit edilir. Sağlık durumu bozulan ya da sağlık durumundan şüphe edilen kişi derhâl hekim kontrolünden geçirilir ve gerekiyorsa tedavisi yaptırılır; kronik rahatsızlığı olanlar, istekleri hâlinde varsa kendi hekimi nezaretinde resmî hekim tarafından muayene ve tedavi edilir.

Aynı maddeye göre gözaltındaki kişinin ifadesini alan veya soruşturmayı yürüten kolluk görevlisi ile onu muayeneye götüren görevli farklı olmak zorundadır; personel yetersizliği nedeniyle farklı görevli bulunmazsa bu durum belgelendirilir. Muayene adli tıp kurumu veya resmî sağlık kuruluşlarınca yapılır ve hekim raporu üç nüsha düzenlenir. Giriş raporunun bir nüshası gözaltına alınana verilir; uzatma, yer değişikliği veya nezarethaneden çıkış sırasında düzenlenen raporlardan bir nüshası Cumhuriyet savcısı tarafından gözaltına alınanın kendisine veya vekiline verilir. Hekim işkence, neticesi sebebiyle ağırlaşmış işkence veya eziyet suçlarının işlendiği yolunda bulguya rastlarsa durumu derhâl Cumhuriyet savcısına bildirir.

Muayenede hekim ile muayene edilen kişinin yalnız kalması esastır; hekim kişisel güvenlik endişesiyle kolluk gözetimini isteyebilir ve bu hâlde gözaltındaki kişinin talebiyle müdafii de, gecikmeye neden olmamak kaydıyla, muayenede hazır bulunabilir. Kadının muayenesi, talebi hâlinde ve olanaklar elverdiğinde kadın hekim tarafından yapılır (Yönetmelik m. 9).

Müdafi konusu bu sayfada kısaca geçer. CMK m. 154/1'e göre şüpheli, vekâletname aranmaksızın müdafii ile her zaman ve konuşulanları başkalarının duyamayacağı bir ortamda görüşebilir; CMK m. 150/1'e göre şüpheliden bir müdafi seçmesi istenir, seçebilecek durumda değilse istemi hâlinde müdafi görevlendirilir; müdafii bulunmayan şüpheli çocuk, kendisini savunamayacak derecede malul veya sağır ve dilsiz ise ya da soruşturma alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren bir suçtan yapılıyorsa müdafi istem aranmaksızın görevlendirilir (m. 150/2 ve 150/3). Belirli suçlarda gözaltındaki şüphelinin müdafi ile görüşme hakkının kısıtlanması ve müdafi olmadan alınan ifadenin sonuçları avukatsız ifade rehberinde, tutuklunun ceza infaz kurumunda avukatıyla görüşmesi cezaevinde vekâlet rehberinde anlatılır. Anayasa Mahkemesi Pekgüzel kararında, gözaltında avukatıyla görüşemediğini ileri süren başvurucunun savcılıkta avukatı hazırken ve müdafi hakkı bildirilerek ifade verdiğini, iddiasını da soyut ve genel ifadelerle ileri sürdüğünü belirterek bu şikâyeti açıkça dayanaktan yoksun buldu.⁵

CMK m. 141/1'e göre kanuni gözaltı süresi içinde hâkim önüne çıkarılmayan (b bendi) ve yakalanmaları veya tutuklanmaları yakınlarına bildirilmeyen (h bendi) kişiler maddi ve manevi her türlü zararlarını Devletten isteyebilir. Yargıtay 12. Ceza Dairesine göre gözaltı süresinin aşılması ya da yakalamanın veya tutuklamanın yakınlara bildirilmemesi gibi nedenlere dayanan istemlerde asıl davada hüküm verilmesini veya hükmün kesinleşmesini beklemek gerekmez; bu talepler asıl davanın sonucunu etkileyen ya da ona bağlı talepler değildir. (Yargıtay 12. CD, E. 2014/6167)⁶ Daire, fazladan dört gün gözaltında kaldığını ileri süren davacının davasını kesinleşme bulunmadığı gerekçesiyle reddeden kararı bu gerekçeyle bozdu (Yargıtay 12. CD, E. 2020/11016)⁷; 2025 tarihli bir kararında da yakınlara bildirilmeme dahil birden çok bende dayanan istemi kesinleşmiş beraat veya takipsizlik kararı yok diye reddeden hükmü, koşullar tartışılmadan eksik araştırmayla kurulduğu için bozdu. (Yargıtay 12. CD, E. 2022/4425)⁸ Anayasa Mahkemesi de gözaltı süresinin aşıldığı iddiasında, asıl dava sonuçlanmamış olsa bile CMK m. 141'deki tazminat davasını bireysel başvurudan önce tüketilmesi gereken etkili bir hukuk yolu saydı.¹² Yargıtay 12. Ceza Dairesinin onadığı bir ilk derece kararına göre tutukluluğun devamı kararlarının yakınlara bildirilmemesi CMK m. 141/1-h uyarınca tazminat nedeni sayılmadı³; Daire 2025 tarihli başka bir kararında da bu bende ilişkin temyiz itirazlarını reddetti. (Yargıtay 12. CD, E. 2021/10807)⁹ İstem süresi, başvuru mercii ve tazminatın miktarı tutuklama tazminatı rehberinde anlatılır.