Tutuklamaya itiraz ve tahliye talebi (CMK m. 101)

CMK m. 101/1 uyarınca soruşturma evresinde şüphelinin tutuklanmasına Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi, kovuşturma evresinde sanığın tutuklanmasına Cumhuriyet savcısının istemi üzerine veya resen mahkeme karar verir. Tutuklama istemlerinde gerekçe gösterilmesi ve adli kontrol uygulamasının neden yetersiz kalacağının hukuki ve fiilî nedenleriyle belirtilmesi zorunludur.

CMK m. 101/2'ye göre tutuklamaya, tutuklamanın devamına veya bu konudaki bir tahliye isteminin reddine ilişkin kararlarda 1) kuvvetli suç şüphesini, 2) tutuklama nedenlerinin varlığını, 3) tutuklama tedbirinin ölçülü olduğunu, 4) adli kontrol uygulamasının yetersiz kalacağını gösteren deliller somut olgularla gerekçelendirilerek açıkça gösterilir. Dördüncü bent 7331 sayılı Kanunla eklenmiştir. Aynı fıkraya göre kararın içeriği şüpheli veya sanığa sözlü olarak bildirilir, bir örneği yazılarak kendisine verilir ve bu husus kararda belirtilir.

Anayasa m. 19'a göre yakalanan veya tutuklanan kişiye yakalama veya tutuklama sebepleri ve hakkındaki iddialar her hâlde yazılı, bu hemen mümkün olmazsa sözlü olarak derhâl bildirilir; kişinin yakalandığı veya tutuklandığı yakınlarına da derhâl bildirilir. CMK m. 101/3 uyarınca tutuklama istenildiğinde şüpheli veya sanık, kendi seçeceği ya da baro tarafından görevlendirilecek bir müdafiin yardımından yararlanır. CMK m. 101/4'e göre tutuklama kararı verilmezse şüpheli veya sanık derhâl serbest bırakılır.

Tutuklamanın şartları ve tutuklama kararının içeriği tutuklama rehberinin, tutukluluğun azami süresi ve resen yapılan otuz günlük inceleme tutukluluk süresi rehberinin konusudur. Bu sayfa, verilen karara karşı başvurulan itiraz yolunu ve tahliye talebini anlatır.

CMK m. 267'ye göre hâkim kararlarına ve kanunun gösterdiği hâllerde mahkeme kararlarına karşı itiraz yoluna gidilebilir. Tutuklama bakımından kanun bu yolu açıkça gösterir: 1) CMK m. 101/5 uyarınca m. 101 ile m. 100 gereğince verilen kararlara itiraz edilebilir; 2) CMK m. 104/2'ye göre şüpheli veya sanığın tutukluluk hâlinin devamına veya salıverilmesine ilişkin hâkim ya da mahkeme kararlarına itiraz edilebilir; 3) CMK m. 105/1 uyarınca salıverilme istemi üzerine verilen kabul, ret ya da adli kontrol kararlarına da itiraz edilebilir.

İtiraz yolu yalnız tutukluya açık değildir. Anayasa Mahkemesinin 2025'te incelediği bir olayda sulh ceza hâkimliği tutuklama talebini reddedip adli kontrol tedbirlerine karar vermiş, Cumhuriyet başsavcılığının bu karara itirazı üzerine asliye ceza mahkemesi itirazı kabul ederek şüphelinin tutuklanmasına karar vermişti. (Anayasa Mahkemesi, B. No. 2022/84854)¹

Anayasa Mahkemesine göre Anayasa m. 19/8'deki yargı merciine başvurma hakkı, tahliye talebinin yanı sıra tutuklama, tutukluluğun devamı ve tahliye talebinin reddi kararlarına karşı yapılan itirazların incelenmesinde de uygulanması gereken bir güvencedir. (Anayasa Mahkemesi, B. No. 2020/35096)²

CMK m. 108 uyarınca şüpheli veya sanığın talebi olmaksızın yapılan resen tutukluluk incelemesi ise Anayasa Mahkemesine göre bu hakkın kapsamında değildir; Mahkeme 2013'te resen incelemenin duruşmasız yapıldığı yönündeki şikâyeti konu bakımından yetkisizlik nedeniyle kabul edilemez bulmuştur. (Anayasa Mahkemesi, B. No. 2012/1158)³ 2023 tarihli Önder Çetin kararında aynı ilke tekrarlanmış; tutukluluğun devamı kararlarına karşı yapılan itirazların incelenmesinin bu güvencenin kapsamında olduğunda tereddüt bulunmadığı da belirtilmiştir.²

CMK m. 268/1 uyarınca itiraz, kanunun ayrıca hüküm koymadığı hâllerde ilgililerin kararı CMK m. 35'e göre öğrendiği günden itibaren iki hafta içinde yapılır. İtiraz, kararı veren mercie verilecek bir dilekçeyle ya da tutanağa geçirilmek koşuluyla zabıt kâtibine beyanda bulunularak yapılır; tutanakla tespit edilen beyanı ve imzayı mahkeme başkanı veya hâkim onaylar.

CMK m. 35/1'e göre ilgili tarafın yüzüne karşı verilen karar kendisine açıklanır ve isterse kararın bir örneği de verilir. Aynı maddenin üçüncü fıkrasına göre ilgili taraf serbest olmayan bir kişi veya tutukluysa tebliğ edilen karar kendisine okunup anlatılır. Maddenin ikinci fıkrası, hazır bulunamayan ilgiliye tebliğ zorunluluğundan koruma tedbirlerine ilişkin kararları ayrık tutar.

Tutuklu için ayrı bir başvuru yolu vardır: CMK m. 268/1, m. 263 hükmünü saklı tutar. CMK m. 263/1'e göre tutuklu bulunan şüpheli veya sanık, zabıt kâtibine ya da tutuklu bulunduğu ceza infaz kurumu ve tutukevi müdürüne beyanda bulunarak veya bir dilekçe vererek kanun yollarına başvurabilir. m. 263/3 uyarınca kurum müdürüne yapılan başvuruda tutanak ve dilekçe derhâl ilgili mahkemeye gönderilir; m. 263/4'e göre zabıt kâtibi veya kurum müdürü ikinci fıkraya göre işlem yaptığında kanun yolları için öngörülen süreler kesilmiş sayılır.

CMK geçici m. 6/1-c'ye göre 7499 sayılı Kanunla m. 268'de kanun yollarına başvuru şekli ve sürelerine ilişkin yapılan değişiklikler 1/6/2024 tarihinde ve sonrasında verilen kararlar hakkında uygulanır; bu tarihten önce verilen kararlarda değişiklikten önceki hükümler uygulanmaya devam eder. Bu sayfadaki kararların hiçbiri itiraz süresini ele almaz; hepsi 1/6/2024'ten önce verilmiş tutuklama ve itiraz kararlarına ilişkindir.

CMK m. 268/2'ye göre kararına itiraz edilen hâkim veya mahkeme itirazı yerinde görürse kararını düzeltir; yerinde görmezse en çok üç gün içinde itirazı incelemeye yetkili mercie gönderir. İtiraz kararı veren mercie verildiği için itirazı ilk değerlendiren de kararı veren hâkim ya da mahkemedir.

CMK m. 268/3-b uyarınca sulh ceza hâkimliğinin tutuklama ve adli kontrole ilişkin verdiği kararlara karşı yapılan itirazları yargı çevresinde bulunduğu asliye ceza mahkemesi hâkimi inceler. İtirazı incelemeye yetkili merciler farklıysa itirazların gecikmeksizin incelenmesi için kararına itiraz edilen sulh ceza hâkimliği gerekli tedbirleri alır. Sulh ceza hâkimliği işleri asliye ceza hâkimi tarafından görülüyorsa itirazı inceleme yetkisi ağır ceza mahkemesi başkanına aittir.

Bu bent 7331 sayılı Kanunla değiştirilmiştir; CMK yürürlük tablosuna göre bu Kanunun m. 268'e ilişkin değişikliği 1/1/2022'de yürürlüğe girmiştir. Sulh ceza hâkimliğinin diğer kararlarına itiraz ise m. 268/3-a uyarınca, o yerde birden fazla sulh ceza hâkimliği varsa numara olarak kendisini izleyen hâkimliğe gider. Yargıtay 16. Ceza Dairesinin 2016'da incelediği olayda Tosya Sulh Ceza Hâkimliğinin tutuklama kararına yapılan itirazı Kastamonu Sulh Ceza Hâkimliği incelemişti; olay (b) bendinin bugünkü hâlinden öncesine aittir. (Yargıtay 16. CD, E. 2016/5166)⁴

CMK m. 268/3-c'ye göre asliye ceza mahkemesi hâkiminin kararlarına yapılan itirazı yargı çevresindeki ağır ceza mahkemesi inceler. Ağır ceza mahkemesi ve başkanının kararlarına yapılan itirazı, o yerde ağır ceza mahkemesinin birden çok dairesi varsa numara olarak kendisini izleyen daire, son numaralı daire için birinci daire, tek dairesi varsa en yakın ağır ceza mahkemesi inceler. Anayasa Mahkemesinin incelediği olaylarda İstanbul 10. Ağır Ceza Mahkemesinin tutukluluğun devamı kararına yapılan itirazı İstanbul 11. Ağır Ceza Mahkemesi,³ Antalya 2. Ağır Ceza Mahkemesinin kararına yapılan itirazı Antalya 3. Ağır Ceza Mahkemesi incelemiştir. (Anayasa Mahkemesi, B. No. 2015/6974)⁵

CMK m. 268/3-e uyarınca bölge adliye mahkemesi ceza dairelerinin kararlarına ve Yargıtay ceza dairelerinin esas mahkeme olarak baktıkları davalarda verdikleri kararlara yapılan itirazlarda üyenin kararını görevli olduğu dairenin başkanı, daire başkanı ile ceza dairesinin kararını numara itibarıyla izleyen ceza dairesi, son numaralı daire söz konusuysa birinci ceza dairesi inceler. Dosya istinaf ya da temyiz aşamasındayken verilen salıverilme kararları için aşağıdaki tahliye talebi bölümüne bakılabilir.

CMK m. 269/1 uyarınca itiraz, kararın yerine getirilmesinin geri bırakılması sonucunu doğurmaz; itiraz yapılmış olması tek başına tahliye sonucunu doğurmaz. Ancak m. 269/2'ye göre kararına itiraz edilen makam veya kararı inceleyecek merci, geri bırakılmasına karar verebilir. Bu sayfadaki kararların hiçbiri m. 269'un uygulanmasını ele almaz.

CMK m. 271/2 uyarınca itiraz yerinde görülürse merci aynı zamanda itiraz konusu hakkında da karar verir; m. 271/3'e göre karar mümkün olan en kısa sürede verilir. Yargıtay 15. Ceza Dairesinin incelediği dosyada tutukluluğun devamı kararına yapılan itirazı inceleyen asliye ceza mahkemesi, itirazı kabul ederek şüphelinin kefalet karşılığında salıverilmesine karar vermişti. (Yargıtay 15. CD, E. 2014/10066)⁶

CMK m. 271/4'e göre merciin itiraz üzerine verdiği kararlar kesindir; ancak ilk defa merci tarafından verilen tutuklama kararlarına karşı itiraz yoluna gidilebilir. Yargıtay 15. Ceza Dairesinin 2014'te incelediği aynı dosyada Cumhuriyet başsavcılığı merciin salıverme kararına itiraz etmiş, ağır ceza mahkemesi bu itirazı kabul ederek salıverme kararını kaldırmıştı. Kanun yararına bozmaya dayanak ihbarname, itiraz merciinin kararının kesin olduğunu ve itiraz konusunda artık karar verilemeyeceğinin gözetilmediğini belirtmiş; Daire ihbarnamedeki düşünceyi yerinde görerek ağır ceza mahkemesinin kararını bozmuştur.⁶

Merciin ilk kez tutuklama kararı verdiği bir olay Anayasa Mahkemesinin 2025 tarihli Muhammed Cihad Cemre kararında görülür: sulh ceza hâkimliği tutuklama talebini reddetmiş, Başsavcılığın itirazı üzerine asliye ceza mahkemesi başvurucunun tutuklanmasına karar vermiş; başvurucunun bu tutuklama kararına itirazı ise ağır ceza mahkemesince kesin olarak reddedilmiştir.¹ Turgut Tan kararındaki olayda da itiraz mercii itirazın kesin olarak reddine karar vermişti.⁵

CMK m. 271/1 uyarınca kanunda yazılı hâller saklı kalmak üzere itiraz hakkında duruşma yapılmaksızın karar verilir; gerekli görüldüğünde Cumhuriyet savcısı ve sonra müdafi veya vekil dinlenir. CMK m. 270/1'e göre itirazı inceleyecek merci, yazıyla cevap verebilmeleri için itirazı Cumhuriyet savcısına ve karşı tarafa bildirebilir; inceleme ve araştırma yapabileceği gibi gerekli gördüğünde bunların yapılmasını da emredebilir.

Anayasa Mahkemesine göre tutukluluğun devamına ilişkin kararlara yapılan her itirazda tutuklunun dinlenmesi gerekli değildir; ancak tutuklu kişinin makul aralıklarla dinlenmeyi talep etme hakkı vardır.³ Duruşma yapmayı gerektirecek özel bir durum olmadığı sürece, tutukluluğa karşı yapılacak itirazlar için her durumda duruşma yapılması gerekmez; Mahkeme her itirazda duruşma yapılmasının ceza yargılaması sistemini işlemez hâle getirebileceğini belirtmiştir.³ (Anayasa Mahkemesi, B. No. 2013/1279)⁷

Bu ölçüt olaya göre uygulanmıştır. Firas Aslan ve Hebat Aslan kararında (2013) başvurucular itiraz incelemesinden 11 gün önceki duruşmada tutukluluklarına ilişkin sözlü savunma yapabilmişti; Anayasa Mahkemesi itiraz incelemesinde ayrıca duruşma yapılmamasını Anayasa m. 19/8'in ihlali saymamıştır.³ Hikmet Yayğın kararında (2014) duruşma ile itiraz merciinin karar tarihi arasında 1 ay 2 gün vardı; Mahkeme bu süreye bakarak tutuklunun makul aralıklarla dinlenmesi kuralının ihlal edilmediğine karar vermiştir. Aynı kararda aktarılan AİHM içtihadına göre bir ayın altındaki sürede (28 gün) tutukluluğun ilgili dinlenmeden incelenmesi ihlal sayılmamış, 2 ay 13 gün boyunca şüphelinin dinlenmeden itirazının reddedilmesi ise ihlal sayılmıştır.⁷

Önder Çetin kararında (2023) başvurucunun tutukluluk durumu, itirazları ve tahliye talebi 2 ay 15 gün boyunca hâkim önüne çıkarılmadan dosya üzerinden incelenmişti. Bu süre olay tarihinde uygulanan 3713 sayılı Kanun geçici m. 19'a uygundu; Anayasa Mahkemesi yine de tutukluluk durumunun bu süre boyunca duruşmasız incelenmesinin olağan dönemde silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkeleriyle bağdaşmadığını belirterek ihlal kararı vermiştir.² Kararda, Mahkemenin 30/6/2022 tarihli norm denetimi kararıyla o geçici maddedeki kuralı iptal ettiği; Tarık Korkmaz kararında ise olağan dönemde duruşmasız inceleme için azami bir süre belirlenmediği ve mevzuata uygun olarak 1 ay 26 gün boyunca hâkim önüne çıkarılmadan yapılan incelemenin ihlal sayılmadığı da aktarılmıştır.²

İtiraz merciinin ret kararındaki gerekçe konusunda Anayasa Mahkemesi Hikmet Yayğın kararında, kanun yolu incelemesinde itirazın reddine karar verildiğinde alt derece mahkemesinin kararındaki gerekçelerin kabul edilmiş olacağını ve bu kararlarda ayrıca gerekçe gösterilmesine gerek bulunmadığını belirtmiştir. Olayda tutukluluğun devamına karar veren mahkeme gerekçesini duruşma tutanağında göstermişti; itiraz merciinin kararı tek başına ele alınarak gerekçesiz sayılmamıştır.⁷

CMK m. 270/2 uyarınca m. 101 ve 105 uyarınca yapılan itiraz üzerine Cumhuriyet savcısından görüş alınması durumunda bu görüş şüpheli, sanık veya müdafiine bildirilir; şüpheli, sanık veya müdafii üç gün içinde görüşünü bildirebilir. Fıkra 6459 sayılı Kanunla eklenmiştir; CMK yürürlük tablosuna göre bu Kanunun m. 270'e ilişkin değişikliği 30/4/2013'te yürürlüğe girmiştir.

Fıkradan önceki olaylarda Anayasa Mahkemesi, silahların eşitliği ilkesinin tarafların beyanlarının birbirlerine bildirilmesini ve bu beyanlara cevap verebilme imkânını gerektirdiğini belirtmiş;³ tutukluluğa itiraz incelemesinde savcılıktan alınan görüşün tutukluya bildirilmemesini iki kararında Anayasa m. 19/8'in ihlali saymıştır.³⁷ Hikmet Yayğın kararında Mahkeme, başvurudan sonra 6459 sayılı Kanunla görüşün şüpheli, sanık veya müdafiine bildirilmesi hükmünün 5271 sayılı Kanuna eklendiğini de belirtmiştir.⁷

Fıkra yürürlüğe girdikten sonraki bir olayda sonuç farklı olmuştur. Turgut Tan kararında (2018) itiraz mercii savcılığın yazılı görüşünü tutukluya tebliğ etmeden, dosya üzerinden yaptığı incelemeyle itirazı kesin olarak reddetmişti. Anayasa Mahkemesi, görüşün yalnızca usul ve yasaya aykırılık bulunmadığını söylediğini, tutuklunun cevap vermesini gerektiren yeni bir olgudan hatta hiçbir olgu veya gerekçeden söz etmediğini ve mahkemenin görüşteki bir olguya dayanmadığını belirterek bu şikâyeti anayasal ve kişisel önemden yoksun bulmuş ve kabul edilemez saymıştır.⁵ Kararda, Genel Kurulun Devran Duran kararında bu tür başvuruların genel bir soruna işaret etmediği sonucuna vardığı da aktarılmıştır.⁵ Dolayısıyla fıkra yürürlüğe girdikten sonraki bu olayda Anayasa Mahkemesi, bu tür şikâyetlerin genel bir soruna işaret etmediğini ve görüş yeni bir olgu içermediği, karar da ona dayanmadığı için başvurucu bakımından önemli bir zarar bulunmadığını belirterek şikâyeti kabul edilemez bulmuştur.

Salıverilme istemlerinde kural farklıdır. CMK m. 105/1'e göre m. 103 ve 104 uyarınca yapılan istem üzerine merci Cumhuriyet savcısı, şüpheli, sanık veya müdafiin görüşünü aldıktan sonra karar verir; ancak 6459 sayılı Kanunla eklenen cümleye göre duruşma dışında bu karar verilirken bu görüşler alınmaz. Anayasa Mahkemesi de bu değişiklikle 30/4/2013'ten sonraki salıverilme taleplerinin duruşma dışında değerlendirilmesi hâlinde incelemenin dosya üzerinden yapılacağını ve tarafların görüşlerinin alınmayacağını belirtmiştir.³

m. 270/2'deki üç günlük sürenin nasıl işlediği ve süre beklenmeden verilen kararın sonucu bu sayfadaki kararlarda ele alınmamıştır.

CMK m. 153/1 uyarınca müdafi soruşturma evresinde dosya içeriğini inceleyebilir ve istediği belgelerin bir örneğini harçsız olarak alabilir. m. 153/2'ye göre bu yetki, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilecekse Cumhuriyet savcısının istemi üzerine hâkim kararıyla kısıtlanabilir; kısıtlama kararı ancak fıkrada sayılan suçlara ilişkin soruşturmalarda verilebilir (kasten öldürme, birinci fıkra dışındaki cinsel saldırı, çocukların cinsel istismarı, uyuşturucu imal ve ticareti, suç işlemek amacıyla örgüt kurma, devletin güvenliğine ve anayasal düzene karşı suçlar, devlet sırlarına karşı suçlar ve casusluk, silah kaçakçılığı, Bankacılık Kanunundaki zimmet ve Kaçakçılıkla Mücadele Kanunundaki suçlar).

m. 153/3 uyarınca yakalanan kişinin veya şüphelinin ifadesini içeren tutanak, bilirkişi raporları ve onların hazır bulunmaya yetkili oldukları diğer adli işlemlere ilişkin tutanaklar hakkında kısıtlama uygulanmaz. m. 153/4'e göre müdafi, iddianamenin mahkemece kabul edildiği tarihten itibaren dosya içeriğini ve muhafaza altına alınmış delilleri inceleyebilir, bütün tutanak ve belgelerin örneklerini harçsız alabilir.

Anayasa Mahkemesi Genel Kuruluna göre m. 153'e dayanılarak soruşturma dosyasına şüpheli veya müdafilerin erişimini engelleyen kararlar da itiraz kanun yoluna tabidir. (Anayasa Mahkemesi, B. No. 2023/102251)⁸ 2025 tarihli Hüda Kaya kararında başvurucu, erişimin engellenmesine ilişkin karara tutuklama kararına yaptığı itirazla birlikte itiraz etmiş; itiraz mercii bu taleplerle ilgili bir değerlendirme yapmadan itirazı reddetmişti. Genel Kurul bu durumda başvurucunun olağan kanun yollarını tükettiğini oyçokluğuyla kabul etmiştir.⁸ Kısıtlama kararına ayrıca itiraz edilmesinin zorunlu olup olmadığı kararda ele alınmamıştır.

Genel Kurul bu kararda önceki içtihadını gözden geçirmiştir. Önceki kararlarda tutukluya bildirim yükümlülüğünün suçlamalara esas bütün bilgi ve delilleri kapsamadığı belirtilmiş, başvurucunun suçlamalara ilişkin temel unsurları bilip bilmediğine bakılmıştı; ifade veya sorgu sırasında erişimi kısıtlanan belgelerin içeriğine ilişkin soru sorulmuşsa ya da tutuklama kararında bu delillere atıf yapılmışsa tutukluluğa yeterince itiraz edilebildiği kabul ediliyordu.⁸ Genel Kurul, terör örgütüne üyelik gibi bazı suçlardan soruşturma başlatıldığında m. 153/2'nin neredeyse otomatik biçimde uygulanmasının yaygın bir uygulama gibi göründüğünü saptamıştır.⁸

Yeni ölçüte göre tutuklu kişinin soruşturma dosyasındaki bilgi, belge ve delillere sınırsız erişim hakkı yoktur; erişim, üçüncü kişilerin temel haklarını korumak ya da soruşturmanın selametine zarar verilmesini engellemek gibi amaçlarla kısıtlanabilir, ancak kısıtlama bu amaçlar ışığında kesinlikle gerekli olmalı ve bu yeterli bir gerekçeyle ortaya konmalıdır. Kısıtlamanın savunmaya getirdiği zorluklar yeterince telafi edilmeli; tutuklamaya neden olan ve tutuklamanın hukukiliğinin tartışılmasında temel oluşturacak deliller tutuklu tarafından incelenebilmelidir.⁸ Olayda kısıtlama talebi kanun maddesini aynen tekrarlamış, hâkimlik de bu talebi gerekçesine aktarmıştı; Genel Kurul m. 153'teki ifadeleri tekrar eden böyle bir gerekçeyi yeterli görmemiş ve başvurucunun tutuklanmasını haklı göstermek için ileri sürülen gerekçelere tatmin edici biçimde itiraz etme imkânı bulamadığı sonucuna vararak Anayasa m. 19/8'in ihlal edildiğine oyçokluğuyla karar vermiştir.⁸

Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü aynı ölçütü Muhammed Cihad Cemre kararında (2025) uygulamıştır: kısıtlama "soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebileceği" gerekçesiyle istenmiş ve verilmiş, başvurucunun belgelere erişiminin soruşturmanın amacını nasıl tehlikeye düşürebileceği açıklanmamıştı; Mahkeme oyçokluğuyla Anayasa m. 19/8'in ihlal edildiğine karar vermiştir.¹ Kararda iddianamenin kabul edildiği tarih itibarıyla kısıtlılığın m. 153/4 uyarınca kendiliğinden sona erdiği de belirtilmiştir.¹

İtiraz merciinin delilleri hangi ölçüde değerlendirebileceğini Yargıtay 16. Ceza Dairesi 2016'da ele almıştır. Olayda itiraz mercii, arama kararlarını hukuka aykırı bulup bu kararlara dayanılarak elde edilen delillerin tutuklamaya da esas alınamayacağı gerekçesiyle tutuklama kararını kaldırmıştı. Daireye göre itiraz mercii, CMK m. 100'deki tutuklama sebeplerinin ve kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut delillerin mevcudiyetini ve hukuki sıhhatini denetleme yetkisine sahiptir.⁴ Ancak delillerin hukuka uygunluğu kural olarak yargılama aşamasında görevli mahkemece tartışılır; soruşturma aşamasında hâkim, tutuklama taleplerinde delillerin hukuka uygunluğunu ve kuvvetli suç şüphesi oluşturup oluşturmadığını takdir edebilirse de yargılama yapacak mahkemenin yerine geçerek delilin hukuka uygunluğu hakkında kesin yargı oluşturamaz.⁴ Daire, olaydaki arama kararlarında hukuka aykırılık bulunmadığını da tespit ederek itiraz merciinin kararını kanun yararına bozmuştur.⁴

CMK m. 104/1 uyarınca soruşturma ve kovuşturma evrelerinin her aşamasında şüpheli veya sanık salıverilmesini isteyebilir; m. 104/2'ye göre tutukluluk hâlinin devamına veya salıverilmeye hâkim veya mahkeme karar verir ve bu kararlara itiraz edilebilir. m. 104/3 uyarınca dosya bölge adliye mahkemesine veya Yargıtaya geldiğinde salıverilme istemi hakkındaki karar, bölge adliye mahkemesi, Yargıtay ilgili dairesi veya Yargıtay Ceza Genel Kurulunca dosya üzerinde yapılacak incelemeden sonra verilir; bu karar resen de verilebilir.

CMK m. 105/1'e göre istem üzerine merci üç gün içinde istemin kabulüne, reddine veya adli kontrol uygulanmasına karar verir; m. 103/1'in birinci cümlesi uyarınca yapılan istemler hariç, örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlarda bu süre yedi gün olarak uygulanır. Bu kararlara da itiraz edilebilir. Salıverilme yerine adli kontrol kararı verilebildiği için tedbirin türleri adli kontrol, ev hapsi ve elektronik kelepçe rehberlerinin konusudur.

Anayasa m. 19'a göre tutuklanan kişilerin makul süre içinde yargılanmayı ve soruşturma veya kovuşturma sırasında serbest bırakılmayı isteme hakları vardır; her ne sebeple olursa olsun hürriyeti kısıtlanan kişi, kısa sürede durumu hakkında karar verilmesini ve kısıtlamanın kanuna aykırılığı hâlinde hemen serbest bırakılmasını sağlamak amacıyla yetkili bir yargı merciine başvurma hakkına sahiptir. Bu sayfadaki Anayasa Mahkemesi kararları, itiraz yolu tüketildikten sonra yapılan bireysel başvurularda bu güvenceleri incelemiştir.

Bireysel başvuruda Anayasa Mahkemesi önce olağan başvuru yollarının tüketilip tüketilmediğine bakar; tutukluluğun makul süreyi aştığı şikâyetlerinde 2013 tarihli kararla bugünkü kararlar arasında yaklaşım farkı vardır. 2013 tarihli Firas Aslan ve Hebat Aslan kararında iki başvurucu da tahliye edilmişti, ancak dava sürüyordu; Mahkeme o tarihte, tutukluluğun devamının formül gerekçelere dayandığı şikâyeti bakımından CMK m. 141 ve 142'deki yolun hüküm kesinleşmeden önce etkili olduğuna yönelik uygulamada bir örnek bulunmadığını belirterek başvuruyu esastan incelemiş ve Anayasa m. 19/7'nin ihlal edildiğine karar vermişti.³ Sonraki kararlardaki yaklaşım farklıdır. 2018 tarihli Abdullah Çetin ve diğerleri kararında başvurucular formül gerekçelerle tutukluluklarının sürdürüldüğünü ve tutukluluğun makul süreyi aştığını ileri sürmüştü; Mahkeme bu iddiaların tamamını Anayasa m. 19/7 kapsamında incelemiştir. Mahkeme, tutukluluk hâli sona erdikten sonra makul süre şikâyetinde bulunan başvurucunun, devam eden tutukluluk hâlinden farklı olarak, ihlalin tespitini ve tazminat ödenmesini sağlayabilecek bir yol varsa onu tüketmesi gerektiğini; bireysel başvurunun incelendiği tarih itibarıyla başvurucu tahliye edilmişse asıl dava sonuçlanmamış olsa da m. 141'deki tazminat davasının tüketilmesi gereken etkili bir hukuk yolu olduğunu belirtmiştir. Başvurudan sonra tahliye edilen ve davaları ilk derece mahkemesinde süren başvurucuların bu şikâyetini, yol tüketilmeden yapıldığı için oybirliğiyle kabul edilemez bulmuştur. (Anayasa Mahkemesi, B. No. 2014/2524)⁹ Turgut Tan kararında (2018) ilk derece mahkemesi mahkûmiyet hükmü vermişti; Mahkeme, hüküm kesinleşmemiş olsa da tutukluluğun makul süreyi aştığı şikâyeti için m. 141'deki tazminat davasının tüketilmesi gereken etkili bir hukuk yolu olduğunu belirterek bu kısmı kabul edilemez saymıştır.⁵ Muhammed Cihad Cemre kararında başvurucu beraat etmişti; Mahkeme tutuklamanın hukuki olmadığı şikâyetini, CMK m. 141/1-e'deki tazminat yolu tüketilmeden yapıldığı için kabul edilemez bulmuştur.¹ Tutukluluk nedeniyle tazminat, tutuklama tazminatı rehberinin konusudur.

Başvuru süresine ilişkin bir tespit de olaya bağlıdır: Önder Çetin kararında Anayasa Mahkemesi, tutukluluk incelemelerinin hâkim önüne çıkarılmaksızın yapılmasından yakınılan başvurularda müdahalenin kişinin hâkim önüne çıkarılmasıyla sona ereceğini ve bireysel başvurunun en geç tutuklunun mahkeme önüne çıkarılmasından itibaren otuz gün içinde yapılması gerektiğini belirtmiştir.² Bireysel başvurunun genel süresi ve usulü bu sayfanın konusu değildir.