Reddi miras, tenkis, vasiyetnamenin iptali ve mirasçılık belgesi

Mirasın reddi, mirasçının miras bırakanın malvarlığını borçlarıyla birlikte almayı istemediğini bildirmesidir. TMK m. 605/1 yasal ve atanmış mirasçılara mirası reddetme hakkı tanır. Kanun iki ayrı yol öngörür: 1) mirasçının açık beyanıyla yapılan gerçek ret (m. 605/1), 2) ölüm tarihinde miras bırakanın ödemeden aczinin açıkça belli veya resmen tespit edilmiş olduğu hâlde mirasın reddedilmiş sayılması, yani hükmen ret (m. 605/2).

Gerçek ret için süre üç aydır (TMK m. 606/1). Sürenin başlangıcı mirasçının türüne göre değişir: yasal mirasçılar için mirasçı olduklarını daha sonra öğrendikleri ispat edilmedikçe miras bırakanın ölümünü öğrendikleri tarih, vasiyetname ile atanmış mirasçılar için ise tasarrufun kendilerine resmen bildirildiği tarih esas alınır (m. 606/2). Yargıtay bu üç aylık sürenin hak düşürücü nitelikte olduğunu ve mahkemece kendiliğinden dikkate alınması gerektiğini belirtmektedir. (Yargıtay 7. HD, E. 2021/8299)¹ Aynı nitelendirme 7. Hukuk Dairesinin 2015 tarihli bir kararında da yer almıştır. (Yargıtay 7. HD, E. 2015/19767)²

Ret beyanı sulh mahkemesine sözlü veya yazılı olarak yapılır ve kayıtsız şartsız olmalıdır (TMK m. 609). Sulh hâkimi beyanı tutanakla tespit eder; süresi içinde yapılan ret mirasın açıldığı yerin sulh mahkemesince özel kütüğüne yazılır. Hukuk Genel Kurulu, ret beyanının bozucu yenilik doğuran bir beyan olduğunu, yetkili sulh mahkemesine yapıldığı andan itibaren hüküm doğurduğunu ve tutanağa geçirilmemiş ya da kütüğe kaydedilmemiş olsa da geçerliliğini koruduğunu kabul etmiştir. (Yargıtay HGK, E. 2022/527)³ Aynı kararda, ret beyanının geçerliliğinin ne sulh mahkemesinin ne de diğer mirasçıların veya tereke alacaklılarının kabulüne bağlı olduğu vurgulanmıştır; bu nedenle ret beyanından sonra açılan alacak davasında sulh mahkemesi kararının beklenmesine gerek görülmemiştir.³

Süre içinde mirası reddetmeyen mirasçı, mirası kayıtsız şartsız kazanmış olur (TMK m. 610/1). En yakın yasal mirasçıların tamamı tarafından reddedilen miras, sulh mahkemesince iflas hükümlerine göre tasfiye edilir (TMK m. 612/1). Yargıtay bu durumda terekenin TMK m. 612 uyarınca sulh hukuk mahkemesince resen tasfiye edilmesi gerektiğini ve alacak davasının terekeye atanacak tasfiye memuru huzurunda görülmesi gerektiğini belirtmiştir.²

Gerçek ret için üç şart birlikte aranır: 1) beyanın üç aylık süre içinde yapılması (TMK m. 606), 2) beyanın sulh mahkemesine yapılması ve kayıtsız şartsız olması (m. 609), 3) mirasçının ret süresi dolmadan terekeyi sahiplenmemiş olması (m. 610/2). Kanun, ret süresi sona ermeden mirasçı olarak tereke işlemlerine karışan, terekenin olağan yönetimi niteliğinde olmayan işler yapan ya da tereke mallarını gizleyen veya kendisine mal eden mirasçının mirası reddedemeyeceğini açıkça söyler. Buna karşılık zamanaşımı veya hak düşümü sürelerinin dolmasını önlemek için dava açmak ve icra takibi yapmak ret hakkını ortadan kaldırmaz (m. 610/3).

Yargıtay, terekeyi sahiplenen mirasçının bundan sonra terekenin borca batık olduğunu ileri sürmesini dürüstlük kuralına aykırı saymaktadır. (Yargıtay 14. HD, E. 2019/809)⁴ Bir kararda, miras bırakanın şirketteki hissesinin mirasçılara devredildiği ticaret sicili kaydıyla anlaşılınca, terekeyi sahiplenen mirasçının borca batıklık iddiasının dürüstlük kuralına aykırı olduğu belirtilerek kabul kararı bozulmuştur.⁴ Başka bir kararda, tereke borca batık olsa bile tereke işlemlerine karışan, tereke mallarını gizleyen veya kendine mal eden mirasçının mirası reddedemeyeceği tekrarlanmıştır. (Yargıtay 7. HD, E. 2021/8309)⁵

Mirasın reddi, alacaklıları her durumda korumasız bırakmaz. TMK m. 617'ye göre malvarlığı borcuna yetmeyen mirasçı kendi alacaklılarına zarar vermek amacıyla mirası reddederse, bu alacaklılar veya iflas idaresi, kendilerine yeterli bir güvence verilmediği takdirde, ret tarihinden başlayarak altı ay içinde reddin iptalini dava edebilir. Miras bırakanın alacaklıları bakımından ise TMK m. 618 devreye girer: ödemeden aciz bir miras bırakanın mirasını reddeden mirasçılar, ölümden önceki beş yıl içinde ondan aldıkları ve paylaşmada geri vermekle yükümlü olacakları değer ölçüsünde alacaklılara karşı sorumludur. Yargıtay bu sorumluluk için mirasın açılmış olmasını, ödemeden aciz bir murisin bulunmasını, mirasın süresinde reddedilmiş olmasını ve reddeden mirasçıya kazandırma yapılmış olmasını aramakta, davanın tüm mirasçılara yöneltilmesi gerektiğini belirtmektedir. (Yargıtay 7. HD, E. 2024/4628)⁶ Aynı kararda terekenin borca batık olup olmadığının bankalar, tapu, trafik tescil, vergi daireleri ve belediyeler gibi kurumlardan yapılacak araştırmayla, aktif ve pasif tereddüde yer bırakmayacak biçimde belirlenmeden hüküm kurulamayacağı sonucuna varılmıştır.⁶

Hükmen ret, miras bırakanın ölüm tarihinde ödemeden aczinin açıkça belli veya resmen tespit edilmiş olmasına bağlanan bir sonuçtur (TMK m. 605/2). Yargıtay, mirasçıların TMK m. 610'daki aykırılık bulunmadıkça, yani mirası zımnen kabul etmiş duruma düşmedikçe her zaman murisin ödemeden aczinin tespitini isteyebileceklerini ve m. 606'daki üç aylık sürenin bu davada uygulanmayacağını kabul etmektedir.⁵ Bu davada mirasçıların iyiniyetli ya da kötüniyetli olmalarının da önemi yoktur.⁴

Gerçek ret ile hükmen ret farklı mahkemelerin görevindedir. Ret beyanının tespiti ve tescili HMK m. 382'de sayılan bir çekişmesiz yargı işidir ve sulh hukuk mahkemesinde görülür (HMK m. 383). Hükmen ret ise alacaklılara husumet yöneltilerek görülen bir davadır. (Yargıtay 7. HD, E. 2022/447)⁷ Malvarlığı haklarına ilişkin davalarda görevli mahkeme, aksine bir düzenleme bulunmadıkça asliye hukuk mahkemesidir (HMK m. 2). Yargıtay, asliye hukuk mahkemesinde görülen bir hükmen ret davasında m. 606'daki sürenin bu davada uygulanmadığını, yetkili mahkemenin alacaklıların davanın açıldığı tarihteki yerleşim yeri mahkemesi olduğunu ve vekil aracılığıyla açılan davada mirasın reddi yetkisini içeren özel vekâletnamenin zorunlu olduğunu belirterek kabul kararını onamıştır.⁷ Aynı ölçütler 14. Hukuk Dairesinin bir kararında da yer almıştır.⁴

Borca batıklık ölüm tarihine göre belirlenir: ölüm tarihindeki malvarlığı terekenin aktifini, borçlar pasifini oluşturur ve pasifin aktiften fazla olması ödemeden aczi gösterir.⁵ İspat yükü davacı mirasçılardadır. Yargıtay, miras bırakana ait taşınmazların değerinin keşif ve bilirkişi incelemesiyle belirlenmesi gerektiği hâlde kesin süreye rağmen keşif avansını yatırmayan mirasçıların davasının reddini, HMK m. 190/1'deki ispat yükü kuralına dayanarak onamıştır.⁵ Alacaklı tarafın TMK m. 618'e dayanan davasında ise terekenin aktif ve pasifinin kurumlardan yapılacak araştırmayla belirlenmesi mahkemenin görevidir.⁶

Saklı pay, kanunun belirli yasal mirasçılara ayırdığı ve miras bırakanın ölüme bağlı tasarruflarıyla dokunamayacağı paydır. TMK m. 505'e göre mirasçı olarak altsoyu, ana ve babası veya eşi bulunan miras bırakan mirasının saklı paylar dışında kalan kısmında ölüme bağlı tasarrufta bulunabilir; bu mirasçılardan hiçbiri yoksa mirasının tamamında tasarruf edebilir.

TMK m. 506'daki oranlar şunlardır: 1) altsoy için yasal miras payının yarısı, 2) ana ve babadan her biri için yasal miras payının dörtte biri, 3) sağ kalan eş için, altsoy veya ana ve baba zümresiyle birlikte mirasçı olması hâlinde yasal miras payının tamamı, diğer hâllerde yasal miras payının dörtte üçü. Maddenin kardeşlere ilişkin 3. bendi 5650 sayılı Kanunla yürürlükten kaldırılmıştır.

Hukuk Genel Kurulu da saklı pay hakkının yalnız altsoy, ana-baba ve eş için söz konusu olduğunu, kardeşlerin saklı payının 04.05.2007 tarihli ve 5650 sayılı Kanunla kaldırıldığını, bu nedenle bu tarihten sonra yapılacak hesaplamalarda kardeşlerin saklı pay sahibi olamayacağını ve saklı paylarının ihlal edildiğinden bahisle tenkis davası açamayacaklarını belirtmiştir. (Yargıtay HGK, E. 2022/380)⁸ Mirasçılık ve mirasın geçişi miras bırakanın ölüm tarihinde yürürlükte olan hükümlere göre belirlendiğinden, hangi oranın uygulanacağı ölüm tarihine göre tespit edilir. (Yargıtay 3. HD, E. 2020/3118)⁹

Eşin saklı payı, yasal miras payına bağlı bir oran olarak yalnız TMK'nın miras hükümlerinden hesaplanır; boşanma, nafaka ve mal rejimi uyuşmazlıkları bu rehberin kapsamı dışındadır.

TMK m. 560'a göre saklı paylarının karşılığını alamayan mirasçılar, miras bırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan tasarruflarının tenkisini dava edebilir. Hukuk Genel Kurulu bu hükümden iki koşul çıkarmaktadır: miras bırakanın tasarruf nisabını aşması ve mirasçının saklı payını elde edememiş olması. Mirasçı temlik dışı terekeden saklı payını alabiliyorsa tenkis davası açılamaz ve saklı payın zedelenip zedelenmediği mirasın açıldığı tarihteki terekeye göre belirlenir.⁸

Tenkise tabi tasarruflar ikiye ayrılır. Tasarruf nisabını aşan bütün ölüme bağlı tasarruflar tenkise tabidir; sağlararası tasarruflar ise yalnız TMK m. 565'te sayılan gruplardan birine girerse tenkis edilir.⁸ Maddenin ilk üç bendinde (mirasçılık sıfatını kaybeden yasal mirasçıya mahsuben kazandırmalar, miras haklarının ölümden önce tasfiyesi, dönme hakkı saklı tutulan bağışlamalar ile ölümden önceki bir yıl içinde âdet üzere verilen hediyeler dışındaki bağışlamalar) miras bırakanın amacı aranmaz; 4. bentteki kazandırmalar ise ancak saklı pay kurallarını etkisiz kılma amacının açık olması hâlinde tenkis edilir.⁸

Yargıtay'a göre tasarruf oranını aşan her kazandırmada saklı payı zedeleme kastı bulunduğu söylenemez; kastın varlığı nesnel ve öznel unsurlar birlikte değerlendirilerek belirlenir. (Yargıtay 7. HD, E. 2022/4507)¹⁰ Hukuk Genel Kurulu, araştırılacak olanın yalnız kazandırmada bulunanın amacı olduğunu, kazandırma yapılan kişinin bu kastı paylaşması veya saklı payın ihlal edileceğini bilmesinin gerekmediğini belirtmiştir.⁸ Aynı kararda Yargıtay'ın kast için dikkate aldığı ölçütler sayılmıştır: malvarlığının tamamının veya büyük bölümünün elden çıkarılması, taşınmazın değerinin çok altında satılması, karma bağışlama, bağışlamanın muvazaalı satış veya ölünceye kadar bakma sözleşmesinin arkasına gizlenmesi, kız çocuklarından mal kaçırılarak erkek çocuklara verilmesi, kazandırma yapılanla yakın hısımlık ve yalnız ikinci eşten olan çocuklara kazandırma yapılması.⁸

Birden çok tasarruf varsa sıra kanunla belirlenmiştir: önce ölüme bağlı tasarruflar tenkis edilir; saklı pay yine karşılanmazsa sağlararası kazandırmalardan ölüm gününe en yakın olandan başlanarak eskiye doğru gidilir.⁸ Birden çok kişiye yapılan kazandırma tenkise tabi olduğunda alınanla orantılı sorumluluk kuralı (TMK m. 563) gözetilir.¹⁰

TMK m. 565/4'e dayanan tenkis davasında davacı, saklı payının ihlal edildiğini ve tasarrufun saklı pay kurallarını ihlal amacıyla yapıldığını ispat eder. Hukuk Genel Kurulu, saklı pay kurallarını etkisiz kılma amacının tanık ve yemin dahil her türlü delille ispatlanabileceğini ve mahkemenin bu konuda etraflı araştırma yapması gerektiğini belirtmiştir.⁸ Somut olayda, evlatlık ilişkisinin bozulduğu yıl yapılan ve malvarlığının çok büyük bölümünü oluşturan taşınmazların intifa hakkı saklı tutularak bir vakfa bağışlanması, kastın varlığına yeterli görülmüştür.⁸

Hesap net terekenin belirlenmesiyle başlar. Miras bırakanın ölüm tarihindeki malvarlığına, tenkise tabi sağlararası kazandırmalar eklenir; borçlar, cenaze ve tereke giderleri ile birlikte yaşayanların üç aylık geçim giderleri indirilir. Tenkise tabi ölüme bağlı tasarruflar ise aktife eklenmez, çünkü miras açıldığında henüz terekeden çıkmamışlardır.⁸ Tereke, mirasın açıldığı tarihteki fiyatlara göre parasal olarak değerlendirilir ve saklı payın ihlal edilip edilmediği bu rakam üzerinden hesaplanır. (Yargıtay 7. HD, E. 2023/2844)¹¹

Tenkise sıra geldiğinde sabit tenkis oranı hesaplanır. Yargıtay'a göre bu oran, her davalı yönünden ayrı ayrı, davacının saklı payının davalıya yapılan kazandırma tutarından davalının kendi saklı payı çıkarılarak bulunacak miktara oranlanmasıyla bulunur; davacının saklı payını net terekeye oranlayan hesap hatalıdır.¹⁰ Tasarrufa konu mal bu oranda bölünebiliyorsa bölünerek taraflar adına tescil edilir; bölünemiyorsa TMK m. 564'teki seçimlik hak gündeme gelir ve seçim kullanılmadan önce yapılan tercih sonuç doğurmaz.¹⁰ Bölünemeyen malın karar tarihindeki değeri belirlenir ve bu değerin sabit tenkis oranıyla çarpımı tenkis alacağını oluşturur.¹¹

Seçimlik hak mahkemece kullandırılır: davalı, tenkisi gereken kısmın değerini ödeyerek malı alabilir veya tasarruf edilebilir kısmın değerini karşılayan parayı isteyebilir; ihtara rağmen uygun sürede seçim yapmazsa hak saklı paylı davacıya geçer.¹¹ HMK m. 107 yürürlükteyken verilen aynı kararda, tenkis hesabı uzmanlık gerektirdiğinden dava dilekçesinde gösterilen miktarın harca esas tahmini değer olduğu ve davacının bu değerle talebini sınırladığının söylenemeyeceği belirtilmiştir.¹¹ Daire bu davaları HMK m. 107'deki belirsiz alacak davasının örneği saymıştır.¹¹ HMK m. 107 ise 16/7/2026 tarihli 7589 sayılı Kanun m. 19 ile yürürlükten kaldırılmıştır. Bu nedenle kararın dava değerine ilişkin kısmı, maddenin kaldırılmasından sonra açılan davalar bakımından doğrudan bir ölçüt olarak okunmamalıdır; kaldırılan maddenin daha önce açılmış davalara uygulanıp uygulanmayacağı bu rehberde ele alınmamıştır.

TMK m. 557 ölüme bağlı tasarrufun iptal sebeplerini dört başlıkta sayar: 1) tasarrufun miras bırakanın tasarruf ehliyeti bulunmadığı bir sırada yapılması, 2) yanılma, aldatma, korkutma veya zorlama sonucunda yapılması, 3) içeriğin, koşulların veya yüklemelerin hukuka veya ahlâka aykırı olması, 4) kanunda öngörülen şekillere uyulmadan yapılması.

Yargıtay, vasiyet yapabilmek için öncelikle vasiyetname yapma ehliyetinin bulunması gerektiğini ve bu hususun kamu düzenine ilişkin olduğunu vurgulamaktadır. Mahkeme önce ehliyeti araştırmalı, ehliyet varsa şekil şartlarına geçmelidir; ehliyet araştırılmadan el yazısının miras bırakana ait olmadığı gerekçesiyle şekil yönünden verilen iptal kararı bozulmuştur. (Yargıtay 3. HD, E. 2011/11228)¹² El yazılı vasiyetnamenin, yapıldığı yıl, ay ve gün gösterilerek başından sonuna kadar miras bırakanın el yazısıyla yazılmış ve imzalanmış olması zorunludur (TMK m. 538/1).

İptal sebepleri birbirinden bağımsızdır. Yargıtay, adli tıp raporuna göre fiil ehliyeti bulunduğu kabul edilse bile, vasiyetnamenin korkutma ve zorlama altında yapıldığı iddiasının ilk derece mahkemesince ayrıca değerlendirilmesi gerektiğini belirterek bu iddiayı karşılamayan kararı bozmuştur. (Yargıtay 7. HD, E. 2025/4072)¹³

İptal davası açma hakkı, davacının tasarrufu, iptal sebebini ve kendisinin hak sahibi olduğunu öğrendiği tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinden itibaren iyiniyetli davalılara karşı on yıl, iyiniyetli olmayan davalılara karşı yirmi yıl geçmekle düşer; hükümsüzlük def'i yoluyla her zaman ileri sürülebilir (TMK m. 559). Tenkis davası için de öğrenmeden başlayan bir yıl ve her hâlde on yıl süre öngörülmüştür (m. 571). Yargıtay, bir yıllık sürenin vasiyetnamenin okunmasına ilişkin kararın kesinleşmesinden değil, iptal davasında davacının vasiyetnameyi, iptal sebebini ve hak sahibi olduğunu öğrendiği tarihten, tenkis davasında ise saklı payın zedelendiğinin öğrenildiği tarihten başladığını kabul etmiş; vasiyetnamenin sulh mahkemesince davacıya tebliğ edildiği tarihten itibaren bir yıl geçtikten sonra açılan davanın reddini onamıştır.⁹ Aynı kararda bu sürelerin hak düşürücü olduğu ve hâkim ile Yargıtay tarafından kendiliğinden dikkate alındığı belirtilmiştir.⁹ 7. Hukuk Dairesi de 2026 tarihli bir kararında aynı ölçütü uygulamıştır: Daire bu dosyada önce süreyi vasiyetnamenin açılıp okunmasına ilişkin kararın kesinleşmesinden başlatarak bozma kararı vermiş, ilk derece mahkemesinin tebliğ tarihini esas alan direnme kararı üzerine ise sürenin öğrenmeden başladığını belirterek direnme kararını onamıştır. (Yargıtay 7. HD, E. 2026/304)¹⁴

Mirasçılık belgesi, yasal mirasçı oldukları belirlenenlere başvuruları üzerine sulh mahkemesince veya noterlikçe verilir (TMK m. 598/1). Atanmış mirasçı veya vasiyet alacaklısı belgesi ise yalnız sulh mahkemesince ve ölüme bağlı tasarrufun bildirilmesinden başlayarak bir ay içinde itiraz edilmemesi hâlinde verilir (m. 598/2). Mirasçılık belgesinin geçersizliği her zaman ileri sürülebilir ve ölüme bağlı tasarrufun iptaline ilişkin dava hakkı saklıdır (m. 598/3-4).

Yargıtay'a göre mirasçılık belgesi, aksi ispat edilinceye kadar adına düzenlenen kişilerin mirasçılığı lehine bir karine oluşturur ve hem soy ilişkisini gösterir hem de terekenin mirasçılara intikalini sağlar. (Yargıtay 7. HD, E. 2025/146)¹⁵ Belge verilmesine ilişkin işler kural olarak hasımsız açılır ve çekişmesiz yargı yoluyla sonuçlandırılır; bu nedenle verilen kararlar kesin hüküm oluşturmaz ve hatalı oldukları ileri sürülerek her zaman iptalleri istenebilir.¹⁵ Mirasçılık belgesinin iptali davası ise hasımlı açılır ve çekişmeli yargı niteliği kazanır. Yargıtay'ın bir dosyasında (kapatılan) 14. Hukuk Dairesi bu gerekçeyle HMK m. 382/2-c-6 uyarınca asliye hukuk mahkemesinin görevli olduğunu belirterek ilk derece mahkemesinin görevsizlik kararını bozmuş; 7. Hukuk Dairesi de bozmaya uyularak verilen iptal kararını esas yönünden incelemiştir. (Yargıtay 7. HD, E. 2024/4529)¹⁶ Mirasçılar arasında zorunlu dava arkadaşlığı bulunduğundan, iptali istenen belgede mirasçı gösterilen kişilerin, ölmüşlerse mirasçılarının davada taraf olması zorunludur ve taraf koşulu mahkemece kendiliğinden incelenir.¹⁶

İptal davasında re'sen araştırma ilkesi geçerlidir. Davacı yalnız miras bırakanın öldüğünü, kendisinin soybağı, evlilik veya evlat edinme nedeniyle mirasçı olduğunu ve diğer iddialarını kanıtlamak zorundadır; nüfus kayıtlarını getirterek diğer mirasçıları ve payları belirlemek hâkimin görevidir.¹⁵ Mirasçılardan birinin miras bırakandan sonra ölmesi ve vasiyetname ile mirasçı ataması yapılmış olması hâlinde, payın atanmış mirasçılara dağıtılarak gösterilmesi gerektiği belirtilmiştir.¹⁵ Mirasçılık belgesinin iptali ve yeni belge verilmesi davalarında ölenin son yerleşim yeri mahkemesinin yanında mirasçıların her birinin oturduğu yer mahkemesi de yetkilidir (HMK m. 11/3).