Muris muvazaası davası: mirastan mal kaçırma, İçtihadı Birleştirme Kararı, ispat ve tapu iptali

Muris muvazaası, mirasbırakanın mirasçılarından mal kaçırmak amacıyla, gerçekte bağışlamak istediği tapulu taşınmazını tapuda satış ya da ölünceye kadar bakma sözleşmesiyle devretmiş gibi göstermesidir. Kanundaki dayanak genel muvazaa hükmüdür: TBK m. 19/1'e göre bir sözleşmenin türünün ve içeriğinin belirlenmesinde ve yorumlanmasında, tarafların yanlışlıkla veya gerçek amaçlarını gizlemek için kullandıkları sözcüklere bakılmaksızın, gerçek ve ortak iradeleri esas alınır. Hukuk Genel Kurulu'na göre bu genel hüküm dışında muris muvazaasına ilişkin bir düzenleme kanunlarda yer almaz; kurumun esas kaynağı 1.4.1974 tarihli, 1974/1 E., 1974/2 K. sayılı İçtihadı Birleştirme Kararıdır. (Yargıtay HGK, E. 2024/800)¹

Hukuk Genel Kurulu kararlarında aktarılan sonuç paragrafına göre bir kimsenin, mirasçısını miras hakkından yoksun etmek amacıyla, gerçekte bağışlamak istediği tapu sicilinde kayıtlı taşınmazı hakkında tapu sicil memuru önünde iradesini satış doğrultusunda açıkladığı gerçekleşirse, saklı pay sahibi olsun ya da olmasın miras hakkı çiğnenen tüm mirasçılar, görünürdeki satışın muvazaalı olduğunu ve gizli bağışın şekil koşulundan yoksun bulunduğunu ileri sürerek dava açabilir. (Yargıtay HGK, E. 2022/595)² (Yargıtay HGK, E. 2021/1005)³ İçtihadı Birleştirme Kararında anılan Borçlar Kanunu m. 18 mülga 818 sayılı Kanun'a aittir; Hukuk Genel Kurulu bugünkü karşılığı olarak TBK m. 19'u gösterir. (Yargıtay HGK, E. 2024/563)⁴

1. Hukuk Dairesi'ne göre muris muvazaası niteliği itibarıyla nispi (vasıflı) bir muvazaadır: mirasbırakan gerçekten sözleşme yapmak ve tapulu taşınmazını devretmek ister, ancak mirasçısını miras hakkından yoksun bırakmak için esas amacını gizleyerek iradesini tapudaki resmi sözleşmede satış veya ölünceye kadar bakma sözleşmesi doğrultusunda açıklar. (Yargıtay 1. HD, E. 2022/2810)⁵ Daire'ye göre görünürdeki sözleşme tarafların gerçek iradelerine uymadığı, gizli bağış sözleşmesi de TMK m. 706, TBK m. 237 ve Tapu Kanunu m. 26'da öngörülen şekil koşullarından yoksun bulunduğu için, miras hakkı çiğnenen mirasçılar resmi sözleşmenin muvazaa nedeniyle geçersizliğinin tespitini ve buna dayanılarak oluşturulan tapu kaydının iptalini isteyebilir.⁵ Şekil kuralının kendisi kanundan okunur: TMK m. 706/1'e göre taşınmaz mülkiyetinin devrini amaçlayan sözleşmelerin geçerli olması resmî şekilde düzenlenmiş bulunmalarına bağlıdır; TBK m. 237/1'e göre taşınmaz satışının geçerli olabilmesi için sözleşmenin resmî şekilde düzenlenmesi şarttır.

Hukuk Genel Kurulu, muris muvazaasında görünüşteki satış veya ölünceye kadar bakma sözleşmesinin niteliğinin tamamen değiştirildiğini ve ayrıca gizli bir bağış sözleşmesi düzenlendiğini, bu yüzden muris muvazaasının aynı zamanda tam muvazaa özelliği taşıdığını belirtir.⁴

Bu rehber mirasbırakanın mirasçılardan mal kaçırmak için yaptığı devirleri anlatır. Saklı payı korumak için açılan tenkis davasının şartları ve hesabı, canlılar arasındaki danışıklı işlemler (muvazaa davası), mirasçılar arasındaki paylaşma (ortaklığın giderilmesi) ve mirasçılık belgesi ayrı konulardır; burada yalnız muris muvazaasıyla ilişkileri ölçüsünde anılır.

Hukuk Genel Kurulu'nun tanımından üç unsur çıkar: 1) devredilen şey mirasbırakanın tapuda kayıtlı taşınmazı olmalıdır, 2) mirasbırakan gerçekte bağışlamak istediği bu taşınmazı tapuda satış veya ölünceye kadar bakma sözleşmesiyle devretmiş gibi göstermiş olmalıdır, 3) gerçek amacı mirasçılarından mal kaçırmak olmalıdır.¹ Hukuk Genel Kurulu'na göre İçtihadı Birleştirme Kararı mirasbırakanın tapulu taşınmazlarının temliklerinde yaptığı muvazaalı işlemlere ilişkindir⁴; mirasbırakan ile karşı taraf aralarındaki bağış sözleşmesini genellikle satış veya ölünceye kadar bakma sözleşmesiyle gizler.¹

Tapulu taşınmaz şartı kararın sınırını çizer. 1. Hukuk Dairesi, dava konusu taşınmazın kadastro tespitinden önce tapusuz ve taşınır hükmünde olduğu, mirasbırakan tarafından davalıya devredilmiş tapulu bir taşınmaz bulunmadığı bir davada İçtihadı Birleştirme Kararının uygulanamayacağını ve davanın bu nedenle reddedilmesi gerektiğini belirterek ilk derece kararını gerekçesini düzelterek onamıştır. (Yargıtay 1. HD, E. 2025/1345)⁶ Daire, mirasbırakanın bedelini bizzat ödeyip üçüncü kişiden satın aldığı taşınmazı mirastan mal kaçırmak amacıyla yarar sağlamak istediği kişi adına tapuya kaydettirmesi hâlinde de İçtihadı Birleştirme Kararının doğrudan bağlayıcı olmadığını ve kararın yorum yoluyla bu tür gizli bağış iddialarına uygulanamayacağını açıklamış, bozmaya uyularak verilen ret kararını onamıştır. (Yargıtay 1. HD, E. 2023/376)⁷

Devir tapuda açıkça bağış olarak yapılmışsa satış yoluyla yapılmış bir temlik yoktur.⁵ 1. Hukuk Dairesi, mirasbırakanın payını torununa kayıtsız, şartsız ve bedelsiz olarak hibe ettiği bir davada satış yoluyla yapılmış bir temlik bulunmadığından İçtihadı Birleştirme Kararının uygulama yeri olmadığını ve muris muvazaasına dayanan tapu iptali ve tescil isteminin dinlenemeyeceğini belirtmiştir.⁵ Aynı kararda Daire, bağış yoluyla yapılan temlikin koşulları varsa TMK m. 560-571'deki tenkis hükümlerine tabi olacağını ve terditli olarak istenen tenkisin incelenmesi gerektiğini açıklayarak ilk derece kararını bozmuştur.⁵

Kurucu unsur mal kaçırma amacıdır. Hukuk Genel Kurulu'na göre muris muvazaasını diğer nispi muvazaalardan ayıran unsur mirasçılardan mal kaçırmak amacıyla yapılmasıdır; mirasbırakanın mirasçılarından mal kaçırma amacı yoksa İçtihadı Birleştirme Kararını uygulama olanağı bulunmaz.¹ Kurul aynı ilkeyi 2023 tarihli bir kararında da tekrarlamıştır.²

Ölünceye kadar bakma sözleşmesi ivazlı bir sözleşmedir. Hukuk Genel Kurulu'na göre bakıp gözetme koşuluyla yapılan temlikin geçerliliği için sözleşme tarihinde bakım alacaklısının özel bakım gereksinimi içinde bulunması zorunlu değildir.⁴ Kurul'a göre mirasbırakanın iradesinin bakıp gözetilme koşulunu değil de mirasçıdan mal kaçırma gibi başka bir amacı gerçekleştirmeye yönelik olduğu ispat edilirse akitte bağış amacının üstün tutulduğu sonucuna varılır ve İçtihadı Birleştirme Kararı uygulanır. Bunun belirlenmesinde sözleşme tarihinde murisin yaşı, fiziki ve genel sağlık durumu, aile koşulları ve ilişkileri, elindeki mal varlığının miktarı, temlik edilen malın tüm mamelekine oranı ve bunun makul karşılanabilecek bir sınırda kalıp kalmadığı göz önünde tutulur.⁴

Kurul aynı kararda, murisin tek malvarlığı olan ve oldukça değerli bulunan taşınmazın tamamının devredildiğini, bakım ihtiyacının tüm malvarlığı devredilmeden karşılanabileceğini, çıplak mülkiyet değeri tüm malvarlığına oranlandığında makul sınırın büyük ölçüde aşıldığını ve temlikte bakım amacından ziyade bağış iradesinin üstün tutulduğunu belirterek tapu iptali ve tescil isteğinin kabulü gerektiğine karar vermiştir.⁴ Karar, 6100 sayılı HMK geçici m. 3 atfıyla 1086 sayılı HUMK'un temyiz hükümlerine (m. 429) göre verilmiştir; Kurul maddi hukuk dayanağı olarak TBK m. 19'u göstermiştir.⁴

Kastı doğrudan gösteren bir belge çoğu zaman bulunmaz. Hukuk Genel Kurulu'na göre bir iç sorun olan ve gizlenen gerçek irade ve amacın tespiti genellikle zor olduğundan deliller eksiksiz toplanmalı ve birlikte değerlendirilmelidir; bunun için ülke ve yörenin gelenek ve görenekleri, toplumsal eğilimler, olayların olağan akışı, mirasbırakanın sözleşmeyi yapmakta haklı ve makul bir nedeninin bulunup bulunmadığı, davalının alış gücünün olup olmadığı, satış bedeli ile sözleşme tarihindeki gerçek değer arasındaki fark ve taraflar ile mirasbırakan arasındaki beşeri ilişki gibi olgulardan yararlanmak zorunludur.¹ Kurul bu objektif olguları fiili karine olarak nitelendirir: bunların varlığı tarafın ispat yükünü ortadan kaldırmaz, ama dayanılan delillerin değerlendirilmesinde gözetilir.¹

Bedel farkı tek başına yetmez. Hukuk Genel Kurulu, babadan kızına yapılan bir satışta murisin tek temlik işlemindeki iradesinin bölünemeyeceğini ve bedeller arasındaki farkın da tek başına muvazaanın kanıtı olamayacağını belirtmiş ve davacının iddiasını kanıtlayamadığı gerekçesiyle direnme kararını bozmuştur; karar oy çokluğuyla verilmiştir.³ Gelinine satış yapılan başka bir davada Kurul, akitte gösterilen bedel ile gerçek bedel arasında fahiş fark bulunsa da bunun tek başına muvazaanın kanıtı sayılamayacağını söyleyen 1. Hukuk Dairesi bozma kararını benimsemiştir; bu karar da oy çokluğuyla verilmiştir.²

Olgular birleştiğinde sonuç değişebilir. 1. Hukuk Dairesi, mirasbırakanın köyün zenginlerinden olup taşınmaz satmaya ihtiyacı olmadığı, taşınmazların davalının kullanımında olduğu ve keşfen saptanan değerlerle satış bedelleri arasında fahiş fark bulunduğu bir davada muvazaa iddiasının kanıtlandığını kabul ederek bölge adliye mahkemesi kararını kaldırmış ve ret kararını bozmuştur. (Yargıtay 1. HD, E. 2022/4927)⁸ Daire başka bir davada, tanıkların mirasbırakanın taşınmaz satmaya ihtiyacı olmadığını, kira gelirleri bulunduğunu, davalının o dönemde alım gücü olmadığını ve taşınmazdaki bir dairede oturduğunu anlattığı, mirasbırakanın taşınmazları 28.03.1996'da oğluna devredip 07.06.1996'da ikinci eşiyle evlendiği ve bedel ödendiği iddiasının ispat edilemediği olguları birlikte değerlendirerek devrin mirasçıdan mal kaçırma amaçlı ve muvazaalı olduğuna karar vermiştir. (Yargıtay 1. HD, E. 2023/4644)⁹

Mal kaçırmayı gerektiren bir sebep ortaya konmazsa dava reddedilir. Hukuk Genel Kurulu, mirasbırakanın kefil olduğu borçlar nedeniyle üçüncü kişilere de taşınmaz sattığı ve alıcının alım gücü bulunduğu yönündeki tanık beyanları karşısında, mal kaçırma iddiasının tanıklarca somut olgularla ifade edilmediğini ve mirasbırakanın davalıyı gözetip davacılardan mal kaçırmasını gerektirecek haklı bir sebebin ispat edilemediğini belirterek davanın reddi gerektiğine karar vermiştir.¹

Mirasbırakan sağlığında malvarlığını mirasçıları arasında paylaştırmışsa sonuç değişir. 1. Hukuk Dairesi'ne göre mirasbırakan sağlığında hak dengesini gözeten, kabul edilebilir ölçüde ve tüm mirasçıları kapsayan bir paylaştırma yapmışsa mal kaçırma kastından söz edilemez ve İçtihadı Birleştirme Kararı uygulanmaz. Daire, bazı mirasçılara hiç taşınmaz verilmediği bir davada bütün mirasçıları kapsayan bir paylaştırma bulunmadığını belirterek ret kararını bozmuştur. (Yargıtay 1. HD, E. 2025/1011)¹⁰ Hukuk Genel Kurulu da aynı ilkeyi benimsemiş ve bu paylaştırmanın her taşınmazda her mirasçıya pay verilerek yapılmasının gerekmediğini, tüm malvarlığında her mirasçıya kabul edilebilir ölçüde bir mal veya hak verilmesinin yeterli olduğunu belirtmiştir. Kurul, mirasbırakanın davacı oğluna ev alırken para yardımında bulunduğu bir davada mal kaçırma amacından söz edilemeyeceğini belirterek direnme kararını bozmuştur; karar oy çokluğuyla verilmiştir. (Yargıtay HGK, E. 2017/1244)¹¹ Her iki karar da 6100 sayılı HMK geçici m. 3 yollamasıyla 1086 sayılı HUMK'un temyiz hükümlerine göre verilmiştir.¹⁰¹¹

Minnet duygusuyla yapılan devir de mal kaçırma sayılmamıştır. 1. Hukuk Dairesi, mirasbırakanın kendisine ilgi ve alaka gösteren ve her konuda yardımda bulunan torununa taşınmazdaki payının yalnız yarısını devrettiği, temlik dışında başka taşınmazlarının da bulunduğu ve davacı ile arasında mal kaçırmayı gerektiren bir neden olmadığı bir davada temlikin minnet duygusuyla yapıldığını kabul ederek kabul kararını bozmuştur; karar oy çokluğuyla verilmiştir. (Yargıtay 1. HD, E. 2023/278)¹² Hukuk Genel Kurulu da uzun yıllar kendisine ve eşine bakan gelinine taşınmazını devreden mirasbırakanın bakım ve desteğin yarattığı minnet duygusu ve ileride de bakılacağı güveniyle hareket ettiğini, önceki Kurul kararlarında olduğu gibi bu nitelikteki hizmetin semen (bedel) olarak değerlendirilmesi gerektiğini belirtmiştir.²

Dönem notu: Bu bölümde anılan 2023 tarihli iki Hukuk Genel Kurulu kararı ile 2023 ve 2024 tarihli iki 1. Hukuk Dairesi bozma kararı, 6100 sayılı HMK geçici m. 3 yollamasıyla 1086 sayılı Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu'nun temyiz hükümlerine göre verilmiştir; ölçütler maddi hukuka ilişkindir ve 2025 tarihli Hukuk Genel Kurulu kararında da aynı olgular listesi tekrarlanmıştır.³²¹²⁹¹

İspat yükünün kuralı kanundadır: TMK m. 6'ya göre kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça, taraflardan her biri hakkını dayandırdığı olguların varlığını ispatla yükümlüdür; HMK m. 190/1'e göre ispat yükü, kanunda özel bir düzenleme bulunmadıkça, iddia edilen vakıaya bağlanan hukuki sonuçtan kendi lehine hak çıkaran tarafa aittir. Hukuk Genel Kurulu bu hükümlerden, mirasbırakanın yaptığı temlikin muvazaalı ve terekeden mal kaçırma amacıyla yapıldığını ispat yükünün davacıya ait olduğu sonucunu çıkarır.¹

Dava açan mirasçılar mirasbırakan ile davalı arasındaki sözleşmenin dışında kaldıkları için üçüncü kişi konumundadır; Hukuk Genel Kurulu'na göre iddialarını tanık dâhil her türlü delille kanıtlayabilirler.⁴ Tanıkların ne anlattığı belirleyicidir: Kurul, davacı tanıklarının işlemin muvazaalı olduğuna ilişkin açık beyanları bulunmadığı ve mirasbırakanın davacı ile arasının iyi olduğunu söyledikleri bir davada, murisin davacıdan mal kaçırmasını gerektiren bir durumun ispat edilemediğine karar vermiştir; bu karar oy çokluğuyla verilmiştir.³

Delillerin getirilme kurallarına uyulması gerekir. 1. Hukuk Dairesi, kamu düzenini ilgilendirmeyen ve taraflarca yerine getirilmesi ilkesine tabi bir hususun mahalli bilirkişi beyanıyla kanıtlanamayacağını, tarafların tanık listelerinde yer almayan kişilerin mahalli bilirkişi olarak alınan beyanlarının hükme esas alınamayacağını belirtmiştir. Karar, 6100 sayılı HMK geçici m. 3 yollamasıyla 1086 sayılı HUMK'un temyiz hükümlerine göre verilmiştir.⁹

Mirasbırakanın sağlığında açtığı davanın sonucu mirasçıların davasını kendiliğinden bağlamaz. 1. Hukuk Dairesi'nin 2024 tarihli kararında aktarılan önceki bozma kararına göre mirasbırakanın hata ve hile sebebine dayanarak açtığı davanın reddi, mirasçının muris muvazaasına dayanan davası bakımından kesin hüküm ya da güçlü delil oluşturmaz.⁹ Hukuk Genel Kurulu da tarafları farklı olan ve ispatlanamadığı için reddedilen başka bir muris muvazaası davasının HMK m. 303 anlamında kesin hüküm oluşturmayacağını belirtmiştir.⁴

İçtihadı Birleştirme Kararına göre davayı saklı pay sahibi olsun ya da olmasın miras hakkı çiğnenen tüm mirasçılar açabilir.² Tenkis davasından ayrıldığı nokta budur: TMK m. 560/1'e göre tenkis davasını saklı paylarının karşılığını alamayan mirasçılar açabilir.

1. Hukuk Dairesi'ne göre davacı mirasbırakanın ardılı olarak değil, miras hakkının çiğnenmesinden zarar gören kişi olarak ve kendi miras hakkına dayanarak dava açar; dava hakkı mirasbırakanın ölümü ile doğar. (Yargıtay 1. HD, E. 2009/13256)¹³ Kanundaki karşılık TMK m. 599/1'dir: mirasçılar, mirasbırakanın ölümü ile mirası bir bütün olarak, kanun gereğince kazanırlar. Hukuk Genel Kurulu'na göre kanunen kendilerine intikal etmesi gereken miras haklarına muvazaalı sözleşmeyle engel olunan mirasçıların bu sözleşmenin iptalini istemekte hukuki yararı vardır.¹

Mirasçıların hepsinin birlikte dava açması gerekmez. Hukuk Genel Kurulu'na göre pay oranında açılan muris muvazaası davalarında davacılar arasında zorunlu değil ihtiyari dava arkadaşlığı vardır; her mirasçı miras payı oranında ayrı dava açabileceği gibi, dilerse diğerleriyle birlikte de açabilir. (Yargıtay HGK, E. 2025/290)¹⁴

Aynı kararda Kurul, bir mirasçının açtığı davaya diğer mirasçının harçlandırdığı bir müdahale dilekçesiyle katılıp kendi payını istemesinin usulüne uygun bir dava ya da asli müdahale sayılamayacağını, bu mirasçının kendi payı için ayrı dava açmasının önünde bir engel bulunmadığını ve ayrı açılan davaların birleştirilerek görülmesinin çelişkili kararları önleyeceğini belirterek bölge adliye mahkemesinin direnme kararını onamıştır; karar ikinci görüşmede oy çokluğuyla verilmiştir.¹⁴ 1. Hukuk Dairesi'nin 2021 tarihli bir kararında, sonradan asli müdahil olarak katılan mirasçıların davası da kabul edilmiş ve hüküm düzeltilerek onanmıştı. (Yargıtay 1. HD, E. 2020/3568)¹⁵ 2026 tarihli Hukuk Genel Kurulu kararı bu yolu kabul etmemiştir; güncel çizgi Kurul kararıdır.¹⁴

Kanunda muris muvazaasına dayanan dava için özel bir süre öngörülmemiştir; süreye bağlı olmama kuralı Yargıtay kararlarından gelir. 1. Hukuk Dairesi'ne göre muris muvazaasına dayanan davalar herhangi bir zamanaşımı veya hak düşürücü süreye tabi olmaksızın her zaman açılabilir; muvazaalı işlem hiçbir hüküm doğurmaz ve muvazaa nedeninin ortadan kalkması ya da bir zamanın geçmesiyle görünürdeki batıl işlem geçerli hâle gelmez.¹³

Daire aynı kuralı, talebin tapu iptali ve tescil ya da tazminat olmasına bakılmaksızın muris muvazaasına dayanan davalarda zamanaşımı ve hak düşürücü süre bulunmadığı biçiminde tekrarlamış; taşınmazları sonradan kamulaştırılan veya üçüncü kişilere satılan mirasçıların miras payı oranında bedel istediği bir davada zamanaşımı gerekçesiyle verilen ret kararını bozmuştur. (Yargıtay 1. HD, E. 2016/10148)¹⁶ 2010 tarihli karar HUMK döneminde; 2019 tarihli karar ise 6100 sayılı HMK geçici m. 3 yollamasıyla 1086 sayılı HUMK'un temyiz hükümlerine göre verilmiştir.¹³¹⁶ Hukuk Genel Kurulu da mülkiyet hakkından kaynaklanan muris muvazaasına dayalı davaların zamanaşımı ve hak düşürücü süreye bağlı olmaksızın her zaman açılabileceğini belirtmiştir. Kurul, murisin ölümünden yaklaşık otuz yıl sonra açılan bir davada mutlak bir hakkın uzun süre geçtikten sonra ileri sürülmesinin dava hakkının kötüye kullanılması sayılamayacağını açıklamış ve 1. Hukuk Dairesi'nin TMK m. 2'ye de dayanan bozmasına karşı verilen direnme kararını onamıştır. (Yargıtay HGK, E. 2017/1251)¹⁷ Karar, 6100 sayılı HMK geçici m. 3 uyarınca uygulanan 1086 sayılı HUMK'un temyiz hükümlerine göre verilmiştir.¹⁷

Bu kuralın istisnası kadastrodan doğar. 3402 sayılı Kanun m. 12/3'e göre kadastro tutanaklarında belirtilen haklara, sınırlandırma ve tespitlere ait tutanakların kesinleştiği tarihten itibaren on yıl geçtikten sonra, kadastrodan önceki hukuki sebeplere dayanarak itiraz olunamaz ve dava açılamaz. 1. Hukuk Dairesi'ne göre mirasbırakan kadastro tespitinden önce ölmüşse, mirasçıların açacağı davanın kadastro tespitinin kesinleşmesinden itibaren bu on yıllık hak düşürücü süre içinde açılması zorunludur.¹³

İstisnanın sınırı mirasbırakanın ölüm tarihidir. 1. Hukuk Dairesi, mirasbırakanın kadastro tespitinden sonra öldüğü ve davacıların mirasçılık sıfatını bu tarihten sonra kazandığı bir davada m. 12/3'teki hak düşürücü sürenin uygulanamayacağını belirtmiştir; Daire bu değerlendirmeyi, mirasçıların mirası murisin ölümü ile kazandığını öngören TMK m. 599 hükmüne dayandırmıştır.⁶ Aynı davada taşınmaz kadastrodan önce tapusuz olduğu için İçtihadı Birleştirme Kararı uygulanmamış ve dava bu gerekçeyle reddedilmiştir (şartlar bölümü).

Kabul kararında taşınmazın tamamı değil, davacının miras payı kadarı iptal edilir. 1. Hukuk Dairesi, doğru sicil oluşturma ilkesi uyarınca davacı ve katılan mirasçıların miras payları oranında iptal ve tescile, kalan payın davalı üzerinde bırakılmasına karar verilmesi gerektiğini, taşınmazların tamamının tapusunun iptal edilip davalı adına yeniden tescil edilmesinin doğru olmadığını belirterek hükmü düzelterek onamıştır; karar oy çokluğuyla ve 6100 sayılı HMK geçici m. 3 yollamasıyla 1086 sayılı HUMK'un temyiz hükümlerine göre verilmiştir.¹⁵ Daire, sonraki malikin iyi niyetli sayılmadığı 2026 tarihli bir kararında da tapu iptali ve tescil isteminin kabulü ile davacının miras payı oranında adına tescile karar verilmesi gerektiğini belirtmiştir. (Yargıtay 1. HD, E. 2025/3149)¹⁸

Muris muvazaası ile tenkis ayrı davalardır, ama aynı dilekçede sıralı olarak istenebilir. HMK m. 111/1'e göre davacı, aynı davalıya karşı birden fazla talebini aralarında aslilik-ferîlik ilişkisi kurarak aynı dava dilekçesinde ileri sürebilir; bunun için talepler arasında hukuki veya ekonomik bir bağlantı bulunması şarttır. Mahkeme, davacının asli talebinin esastan reddine karar vermedikçe fer’î talebini inceleyemez ve hükme bağlayamaz (m. 111/2). Hukuk Genel Kurulu ve 1. Hukuk Dairesi'nin incelediği davalarda istem tapu iptali ve tescil, olmadığı takdirde tenkis olarak kurulmuştur.⁴ (Yargıtay 1. HD, E. 2013/7324)¹⁹⁹⁵⁷ Tenkisin şartları, saklı pay oranları ve hesabı bu rehberin konusu değildir.

Taşınmaz davalı tarafından elden çıkarılmışsa tapu iptali yerine bedel istenebilir. 1. Hukuk Dairesi, mirasbırakanın çocuklarına devrettiği taşınmazların bir kısmının sonradan kamulaştırıldığı, bir kısmının da üçüncü kişilere satıldığı bir davada mirasçıların miras payı oranında bedel istemini muris muvazaasına dayanan bir dava olarak ele almış ve işin esasının incelenmesi gerektiğini belirtmiştir.¹⁶ Daire'nin incelediği bir başka davada istem tapu iptali ve tescil, olmadığı takdirde bedel olarak kurulmuş; ilk derece mahkemesi, son alıcının kötü niyetli olduğunun kanıtlanamadığı gerekçesiyle tapu iptali ve tescil istemini reddedip davacının miras payına karşılık gelen taşınmaz bedelinin tahsiline karar vermişti.¹⁸ Daire bu kararı, son alıcının iyi niyetli sayılamayacağı ve tapu iptali ile tescile karar verilmesi gerektiği gerekçesiyle bozmuştur (sonraki bölüm).¹⁸

Muvazaalı devirden sonra taşınmaz başkasına satılmışsa tapu siciline güven kuralı devreye girer. TMK m. 1023'e göre tapu kütüğündeki tescile iyiniyetle dayanarak mülkiyet veya bir başka aynî hak kazanan üçüncü kişinin bu kazanımı korunur. TMK m. 1024/1'e göre ise bir aynî hak yolsuz olarak tescil edilmişse, bunu bilen veya bilmesi gereken üçüncü kişi bu tescile dayanamaz; m. 1024/2'ye göre bağlayıcı olmayan bir hukukî işleme dayanan veya hukukî sebepten yoksun bulunan tescil yolsuzdur.

1. Hukuk Dairesi'ne göre kanun koyucunun amacı ilk bakışta şeklen iyi niyetli görüneni değil, gerçekten iyi niyetli olan kişiyi korumaktır; bu yönde bütün deliller toplanıp derinliğine irdelenmelidir.¹⁸ Daire, 8.11.1991 tarihli, 1990/4 E., 1991/3 K. sayılı İçtihadı Birleştirme Kararında kabul edildiği üzere kötü niyet iddiasının def'i değil itiraz olduğunu, her zaman ileri sürülebileceğini ve mahkemece kendiliğinden gözetileceğini hatırlatmıştır.¹⁸

Aynı kararda Daire, murisin bedel almadan yaptığı ilk devrin mirasçılardan mal kaçırma amaçlı ve muvazaalı olduğunu sabit saymıştır. Ara malik ile son alıcının uzun yıllardır aynı bölgede iş yerleri bulunan ve birbirini yakından tanıyan kişiler olduğu, satış bedelinin gerçekten ödendiğinin somut ve inandırıcı delillerle ispatlanamadığı ve taşınmazın fiili kullanımının ara malikte kaldığı olgularından son alıcının iyi niyetli üçüncü kişi sayılamayacağı sonucuna varmış; tapu iptali ve davacının miras payı oranında tescil gerektiğini belirterek bölge adliye mahkemesi kararını kaldırmış ve ilk derece kararını bozmuştur.¹⁸

Hukuk Genel Kurulu da, mirasbırakanın ölünceye kadar bakma sözleşmesiyle oğluna devrettiği payın daha sonra davada davalı olan yeğenlere satılmasının başlangıçtaki hukuki olguyu değiştirmeyeceğini, davacının miras hakkını bertaraf etmeyeceğini ve muvazaa olgusunu ortadan kaldırmayacağını belirtmiştir.⁴ Payı alanlar aile içinden ve davanın tarafıydı; davacı, payın durumu bilen davalı yeğenlere satıldığını ileri sürmüştü.⁴ Kurul ayrıca bir iyi niyet (TMK m. 1023) değerlendirmesi yapmamıştır.⁴

Devir dava açıldıktan sonra yapılırsa HMK m. 125/1 uygulanır: davalı dava konusunu üçüncü bir kişiye devrederse, davacı ya devreden tarafla olan davasından vazgeçerek dava konusunu devralmış olan kişiye karşı davaya devam eder ya da davasını devreden taraf hakkında tazminat davasına dönüştürür.

Muris muvazaası davası için kanunda ayrı bir görev kuralı yoktur; HMK m. 2/1'e göre dava konusunun değer ve miktarına bakılmaksızın malvarlığı haklarına ilişkin davalarda görevli mahkeme, aksine bir düzenleme bulunmadıkça asliye hukuk mahkemesidir. Tapu iptali ve tescil istenen davada yetki kesindir: HMK m. 12/1'e göre taşınmaz üzerindeki ayni hakka ilişkin veya ayni hak sahipliğinde değişikliğe yol açabilecek davalarda taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir; dava birden fazla taşınmaza ilişkinse taşınmazlardan birinin bulunduğu yerde diğerleri hakkında da açılabilir (m. 12/3).

Harçlar Kanunu m. 16/1'e göre tescil ve tapu kaydı iptali gibi taşınmazın aynına ilişkin davalarda harca esas değer taşınmazın değeridir; taşınmazın aynına ilişkin davada ecrimisil veya tazminat da istenirse harç, taşınmazın değeri ile istenen ecrimisil ve tazminat tutarı üzerinden alınır (m. 16/2). Muris muvazaasında bu değer davacının payıyla sınırlıdır: 1. Hukuk Dairesi'ne göre bu davalarda dava değeri davayı açan mirasçının payına isabet eden değerdir ve harç ile vekâlet ücreti bu değer üzerinden hüküm altına alınmalıdır; Daire, temlik edilen payların tamamı üzerinden harç ve avukatlık ücretine hükmeden kararı bu yönden bozmuştur.¹⁹

Daire bir başka kararında dava değerini, taşınmazların tümünün değeri üzerinden davayı açan mirasçının miras payına isabet eden değer olarak tanımlamış; taşınmazlarla ilgili davalarda vekâlet ücretine esas değerin ya dava dilekçesinde gösterilen değer ya da keşifte belirlenip buna göre eksik harcı tamamlanan değer olduğunu belirtmiştir.¹⁵ Aynı kararda taşınmazların dava tarihindeki değeri üzerinden davacıların miras payına isabet eden değer üzerinden harca hükmedilmesinde isabetsizlik görülmemiştir.¹⁵ Bu iki 1. Hukuk Dairesi kararı 6100 sayılı HMK geçici m. 3 yollamasıyla 1086 sayılı HUMK'un temyiz hükümlerine göre verilmiştir; harca esas değer bugün de Harçlar Kanunu m. 16'dan okunur.¹⁹¹⁵

Dava yazılı yargılama usulüne tabidir; HMK m. 316/1'de basit yargılama usulüne bağlanan dava ve işler arasında sayılmaz. Dava şartı arabuluculuk da yoktur: 6325 sayılı Kanun m. 18/B/1 kira ilişkisi, paylaştırma ve ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti ve komşu hakkı uyuşmazlıklarını sayar; muris muvazaası bu listede yer almaz ve taraflar arabulucuya başvurmakta serbesttir (m. 3/1).